لەگەڵ رەنج؛ هۆکار و چارەسەری دواکەوتنی دۆسییەکان لە دادگاکانی هەرێمی کوردستان

بەپێی یاسا کارپێکراوەکان، پێویستە دۆسیەکان لە ماوەی شەش مانگدا یەکلایی بکرێنەوە، بەڵام بەپێی ئەو نموونانەی لە بەرنامەکەدا خرانەڕوو، واقیعەکە زۆر جیاوازە. ئاماژە بە دۆسیەیەک کرا کە ماوەی 18 ساڵە لە دادگایە و هێشتا یەکلایی نەبووەتەوە و بۆ ساڵی 2026 دواخراوە. هەروەها دۆسیەیەکی دیکەی قەرز کە لە ساڵی 2003وە کرابووەوە، تاوەکو ساڵی 2018 بە هەڵپەسێردراوی مابووەوە.

ئەم دواکەوتنە درێژخایەنە چەندین لێکەوتەی نەرێنی و مەترسیداری هەیە:

پێشێلکردنی مافی راگیراوان: زۆرجار تۆمەتباران ماوەیەکی زۆر زیاتر لەوەی یاسا رێگەی پێداوە لە گرتووخانەکاندا دەمێننەوە.

لاوازبوونی سەروەریی یاسا: وەک یەکێک لە دادوەرەکان ئاماژەی پێدا، دواکەوتنی دۆسییەکان وایکردووە هەندێک کەس بڕوایان بە دادگا نەمێنێت و "بە دەستی خۆیان تۆڵە بکەنەوە،" کە ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی تاوانی کوشتن.

لەدەستدانی متمانە: هاووڵاتییان هەست دەکەن سیستمی دادوەری ناتوانێت دادپەروەری بە شێوەیەکی خێرا و کاریگەر دابین بکات.

بەشداربووانی بەرنامەکە کۆمەڵێک هۆکاری سەرەکییان بۆ ئەم قەیرانە دەستنیشان کرد:

کەمیی دادوەر و فەرمانبەر: بەپێی ئامارەکان، تەواوی دەسەڵاتی دادوەری لە هەرێمی کوردستان تەنیا لە 267 دادوەر و 2322 فەرمانبەر پێکدێت. دادوەر ئومێد موحسین، سەرۆکی یەکێتی دادوەران رایگەیاند کە بەپێی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان، پێویستە بۆ هەر 10 هەزار هاووڵاتییەک دادوەرێک هەبێت، کە ئەمەش بەراورد بە ژمارەی دانیشتووانی هەرێم زۆر کەمە. ئەم کەمبوونەوەیە لە کارمەندانیشدا رەنگیداوەتەوە، تا ئەو رادەیەی گرتن و گواستنەوەی راگیراوان بۆ بەردەم دادگا لە کاتی خۆیدا ئەنجام نادرێت.

دەستێوەردانی حیزبی و پرسی سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری: بەشداربووان کۆک بوون لەسەر ئەوەی دەستێوەردانی حیزبی گەورەترین کێشەیە. قوتابییەکی یاسا ئاماژەی بەوەدا کە "یەکێک لە مەرجەکانی بوون بە دادوەر ئەوەیە کە حیزبی نەبێت، کەچی لە هەرێمی کوردستان ئەگەر حیزبی نەبیت، ناتوانیت ببیتە دادوەر." هۆشیار ماڵۆ، سەرۆکی رێکخراوی چاودێریی مافی مرۆڤ، بە "عەیبەیەکی گەورە" ناوی برد کە پۆستەکانی ئەنجوومەنی دادوەری لەسەر بنەمای حیزبی دابەش بکرێن.

هاوکات، سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری زیاتر وەک "مەرەکەبی سەر کاخەز" وەسف کرا. وەک ئاماژەی پێدرا، "بۆ کڕینی قەڵەمێکیش دەبێت دەسەڵاتی دادوەری بگەڕێتەوە بۆ وەزارەتی دارایی،" و سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەری بەبێ رەزامەندیی وەزارەتی دارایی ناتوانێت ژوورێکیش نۆژەن بکاتەوە.

یاسا کۆنەکان و پەککەوتنی دەسەڵاتی یاسادانان: بەشێکی زۆر لەو یاسایانەی کاریان پێدەکرێت، هی ساڵانی حەفتاکانی سەدەی رابردوون و لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگەدا ناگونجێن. لە لایەکی دیکەوە، پەرلەمانی کوردستان ماوەیەکە کارا نییە، ئەمەش وایکردووە هەرێم بکەوێتە "بۆشایی یاسایی" و پرۆسەی نوێکردنەوەی یاساکان بەتەواوی بوەستێت.

رۆڵ و بەرپرسیارێتیی دادوەران و پارێزەران: لە پاڵ هۆکارە دەرەکییەکاندا، رەخنە لە خودی دادوەران و پارێزەرانیش گیرا. یەکێک لە دادوەرەکان دانی بەوەدا نا کە "دادوەرمان هەیە خۆی نایەوێت سەربەخۆ بێت." هەروەها ئاماژە بەوە کرا کە خودی سەرۆکی هەرێمی کوردستان داوای لە دادوەران کردووە رێگە بە دەستێوەردان نەدەن، چونکە کەس ناتوانێت "بەزۆر بیانکاتە سەربەخۆ."

لە لایەکی دیکەوە، رەخنەی تووند ئاڕاستەی سەندیکای پارێزەران کرا و گوترا کە "پێویستی بە شۆڕشێکی نوێ" هەیە، بەهۆی دواخستنی بەردەوامی کۆنگرەکەی لەژێر گوشاری حیزبیدا. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە کێشەکە تەنیا لە دەسەڵاتی دادوەریدا نییە، بەڵکو دامەزراوەکانی دیکەی سیستمی یاساییشی گرتووەتەوە.

پشتگوێخستنی زمانی کوردی: وەک گرفتێکی دیکە، دادوەر خدر حەسەن، ‏‏ئەندامی دادگای پێداچوونەوەی ‏هەرێمی كوردستان باسی لەوە کرد کە سەرەڕای بوونی یاسا، هێشتا بەشێک لە دادوەران بڕیارەکانیان بە زمانی عەرەبی دەردەکەن و ئەمەش 100% بە "گوناهی دادوەران" دادەنرێت.

لە بەرنامەکەدا چەندین پێشنیاز بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشانە خرانەڕوو:

دامەزراندنی دەزگای سەرپەرشتیاریی دادوەری: پێشنیاز کرا یاسایەک دەربکرێت بۆ چاودێریکردن و لێپرسینەوە لە کار و رەفتاری دادوەران، چونکە "دادوەرانیش مرۆڤن و ئەگەری هەڵەکردنیان هەیە."

جێبەجێکردنی سیستمی ئەلیکترۆنی: ئاماژە بە ئەزموونی سەرکەوتووی دادگای سلێمانی کرا کە لە دوای 2014وە سیستمی ئەلیکترۆنی بەکاردەهێنێت و کارەکانی خێراتر کردووە.

دەستەبەرکردنی سەربەخۆیی دارایی: پێویستە دەسەڵاتی دادوەری بودجە و سەربەخۆیی دارایی تەواوی هەبێت بۆ ئەوەی بتوانێت بەبێ گەڕانەوە بۆ حکومەت کاروبارەکانی رایی بکات.

هەوڵی خودی دادوەران: جەخت کرایەوە کە پێویستە دادوەران خۆیان هەوڵی پاراستنی سەربەخۆیی خۆیان بدەن و رێگە بە هیچ جۆرە دەستێوەردانێک نەدەن.

گۆڕانکاریی ریشەیی لە سیستمەکەدا: وەک دادوەر ئومێد موحسین گوتی، سیستمەکە پێویستی بە "گۆڕانکارییەکی ریشەیی" هەیە بۆ ئەوەی بتوانێت متمانە بەدەست بهێنێتەوە و سەروەریی یاسا بچەسپێنێت.

کێشەی دواکەوتنی دۆسییەکان لە دادگاکانی هەرێمی کوردستان کێشەیەکی فرەڕەهەند و ئاڵۆزە کە لە کەمیی سەرچاوەی مرۆیی، دەستێوەردانی سیاسی، پەککەوتنی سیستمی یاسادانان و لاوازیی سەربەخۆیی داراییەوە سەرچاوە دەگرێت. وەک لە قسەی بەشداربوواندا دەرکەوت، ناتوانرێت بگوترێت "یاسا لە کوردستان بەتەواوەتی سەروەرە." چارەسەرکردنی ئەم دۆخە تەنیا بە زیادکردنی ژمارەی دادوەران نابێت، بەڵکو پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسیی راستەقینە، چاکسازییەکی بنەڕەتی هەیە بۆ دابینکردنی سەربەخۆیی تەواو بۆ دەسەڵاتی دادوەری.