د. کەمال ئەترووشی: عێراق بۆ هەناردەکردنی نەوت پێویستی بە بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستانە

د. کەمال ئەترووشی، راوێژکاری سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان بۆ کاروباری وزە و وەزیری پێشووی سامانەسرووشتییەکانی هەرێمی کوردستان لە هەڤپەیڤینێکدا لەگەڵ تۆڕی میدیایی رووداو، کە سەنگەر عەبدولڕەحمان لەگەڵی کردووە، دەڵێت، چارەسەری کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغدا پێویستی بە رێککەوتنێکی ستراتیژیی درێژخایەن هەیە کە بە گۆڕانی حکومەتەکان نەگۆڕێت.

سەبارەت بە راگرتنی هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان لە رێگەی بەندەری جەیهانی تورکیاوە، ئەترووشی روونیکردەوە کە بۆریی نەوتی عێراق - تورکیا کە لە ساڵی 1973 دروستکراوە، تەمەنی لە 50 ساڵ زیاترە و لە رووی تەکنیکییەوە زۆر کۆن بووە و پێویستی بە نۆژەنکردنەوەیەکی گەورە هەیە. گوتیشی: "کاتێک بڕیاری دروستکردنی بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستان درا، لەبەرئەوە بوو کە بۆرییەکەی عێراق کۆن بوو و کێشەی زۆری هەبوو." 

د. کەمال ئەترووشی: زۆر سوپاس، زۆر خۆشحاڵم. پێشتر، نزیکەی دوو ساڵ یان زیاتر لە دوو ساڵ لەمەوبەر، جەنابت سەردانی نووسینگەکەی منت کرد لە وەزارەت و گفتوگۆ و چاوپێکەوتنێکی زۆر خۆش و جوان و دەوڵەمەندمان لەبارەی بابەتی نەوت و گازی کوردستان و وزەی کوردستان کرد. زۆر سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە کە توانیمان یەکدی ببینینەوە و رێزم هەیە بۆ هەموو هاوکارانی کەناڵی رووداو و بینەرانی بەڕێز لە کوردستان.

وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌شت ده‌ده‌مه‌وه‌ كه‌ ئێستا کارم چییە. راستییەکەی دوای دەستلەکارکێشانەوەم لە وەزارەت، وەکو لەبیرتانە، هۆکاری سەرەکییەکەی ئەوە بوو کە تەندروستیم باش نەبوو، پێویستییەکی بەپەلەم بە نەشتەرگەری هەبوو، کە لە کوردستان و تەنانەت لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست نەدەکرا. بۆیە ناچار بووم بچمە دەرەوە، چونکە دوای نەشتەرگەرییەکە کاتێکی درێژم پێویست بوو تاوەکو تەندروستیم جارێکی دیکە بۆ دۆخی ئاسایی خۆی بگەڕێتەوە.

لەو کاتەدا جەنابی سەرۆکوەزیران رایسپاردم و بێگومان زۆر خۆشحاڵ بووم کە بڕیاری دا وەکو راوێژکاری وزە بۆ کاروباری پڕۆژە ستراتیژییەکانی نەوت و گاز و وزە لە کوردستان بە گشتی لە خزمەتیدا بمێنمەوە. بۆیە لەو کاتەوە تاوەکو ئێستا کارەکەم راوێژکارییە، واتە پێشکەشکردنی پێشنیازی ستراتیژی، بەدواداچوونی پڕۆژە ستراتیژییە داهاتووەکان لە بواری وزە و نەوت و گازی کوردستان. لە هەمان کاتدا، من وەکو راوێژکارێکی نێودەوڵەتی بە ئەزموونی نزیکەی 47 ساڵ ئەم کارە دەکەم. بۆیە زۆر خۆشحاڵ بووم کە بە فەرمانی جەنابی سەرۆکوەزیران بەردەوام بم لە خزمەتکردنی گەلەکەمان و کوردستان و خزمەتکردنی جەنابیان، کاتێک پێویستیی بە راوێژێکی بنەڕەتی هەبێت لەبارەی نەوت و گاز.

د. کەمال ئەترووشی: راوەستانی بۆریی نەوتی عێراق-تورکیا (ITP - Iraq Turkey Pipeline)، کە هێڵێکی ستراتیژیی عێراقییە، وەکو دەزانرێت پڕۆژەکە لە ساڵی 1973 دەستیپێکردووە؛ واتە تەمەنی زیاترە لە 50 ساڵ. بە شێوەیەکی ئاسایی و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش، تەمەنی بۆریی نەوت لە نێوان 40 بۆ 50 ساڵە. دوای ئەو ماوەیە زۆر کۆن دەبێت و پێویستی بە چاکسازیی تایبەت هەیە، کە تێچوویەکی زۆری دەوێت. لە بنەڕەتدا گرێبەستەکە بۆ ماوەی 50 ساڵ بوو و بۆ ئەو بۆرییە کۆتایی هاتووە. بێگومان یەک بۆری نییە، بەڵکو دوو هێڵی ستراتیژین.

کاتێک بڕیاری دروستکردنی بۆریی نەوتی کوردستان درا، بۆریی نەوتی عێراق لەو کاتەدا کۆن بوو، پێویستی بە نۆژەنکردنەوە هەبوو و کێشەی تێدابوو. ئەو کاتە بەرهەمی هەرێمی کوردستان گەیشتە نیو ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا. کاتێک من وەزیر بووم، بەرهەم گەیشتە نزیکەی 430 بۆ 440 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا لە رێگەی بۆریی کوردستانەوە، هاوکات نزیکەی 80 هەزار بەرمیل نەوتی کەرکووک، کە هی حکومەتی عێراق بوو، لە رێگەی بۆریی کوردستانەوە بۆ بۆریی ستراتیژی لەنێو تورکیا دەنێردرا.

بە بڕوای من، بۆریی نەوتی کوردستان بۆرییەکی سەرەکی و ستراتیژییە بۆ هەموو عێراق، نەک تەنیا بۆ کوردستان. بۆرییەکەی کوردستان بۆرییەکی مۆدێرنە و وەکو بۆرییە کۆنەکان نییە. بۆیە ئەگەر لەمەودوا هەر کۆمپانیایەک لە کەرکووک، موسڵ یان هەر شوێنێکی دیکەی ناوچە نزیکەکانی سنووری هەرێمی کوردستان بەرهەمهێنانی نەوتی هەبێت، ناچارە و زۆر لۆژیکییە لە رووی ئابووری و تەکنیکییەوە بۆریی نەوتی کوردستان بەکاربهێنێت.

د. کەمال ئەترووشی: ئەگەری هەیە ئەوە بۆ میدیا بێت، بەڵام من لە رووی پیشەیی، ئابووری و داراییەوە قسە دەکەم؛ عێراق بە دڵنیاییەوە پێویستی بە تورکیا هەیە، کە دەروازەیەکە بۆ ئەورووپا و ناوەندێکی گەشتیاری و خزمەتگوزارییە. تورکیا وڵاتێکی پێشکەوتووە و بە بڕوای من، لە ماوەی 20 ساڵی رابردوودا پێشکەوتووترین وڵاتی هەموو رۆژهەڵاتی نێوەڕاستە. عێراق پێویستی بە تورکیایە و تورکیاش پێویستی بە عێراقە. بۆیە پێموایە پێشنیازەکەی تورکیا پاکێجێکی تەواوکاری بوو. نەوت و گاز یەکێک بوو لە پێشنیازە داراییەکانی ئەو پڕۆژەیەی تورکیا بۆ عێراقی پێشکێش کردبوو. کە دەڵێم بۆ عێراق، بێگومان بۆ عێراق و کوردستانیشە. بێگومان ئەوەش هەناردەکردنی نەوت و گاز دەگرێتەوە، واتە ئەگەری هەیە بۆرییەکی نوێ دروست بکرێت، چونکە بۆرییە 50 ساڵییەکە هیچ توانایەکی نەماوە و کۆن بووە.

د. کەمال ئەترووشی: بەڵێ، بێگومان. واتە، ئەگەر رێککەوتن بکرێت کە ئەو بۆرییە جارێکی دیکە نۆژەن بکرێتەوە، توانای کارکردنی هەبێت و تێچووی بەردەوامی و چاککردنەوەکەی گونجاو بێت، هەروەها کرێی ترانزێت، واتە ئەو کرێیەی بۆ گواستنەوەی هەر بەرمیلێک نەوتی عێراق یان کوردستان لە رێگەی تورکیاوە وەردەگیرێت، لە رووی ئابوورییەوە بۆ هەردوو لا گونجاو بێت، ئەوا ئەگەری هەیە. ئەگەرێکی زۆر بەهێزە. بێگومان ئەوە سوودێکی گەورەی بۆ تورکیاش تێدایە.

د. کەمال ئەترووشی: بێگومان، کوردستان پابەندییەکانی خۆی سەبارەت بە بابەتی نەوت و گاز و پەیوەندیی لەگەڵ بەغدا بە تەواوی جێبەجێ کردووە. بابەتی پەیوەندی لەگەڵ بەغدا بەردەوام نییە، جێگیر و سەقامگیر نییە. پشت بەوە دەبەستێت چ حکومەت و وەزارەتێک لەوێ دەبێت و ئاستی پەیوەندیی نێوان شارەزایان یان وەزیرانی حکومەتی عێراق و وەزیری سامانە سرووشتییەکانی کوردستان چۆنە. هەموو ئەو هۆکارانە کاریگەریی سەرەکییان لەسەر سەرکەوتنی قۆناخی پەیوەندییەکانی نێوان عێراق، وەزارەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستان هەیە.

د. کەمال ئەترووشی: بێگومان، دەمویست باسی ئەوە بکەم. واتە دوای ئەو مێژووە پڕ کێشەیە و دوای 15 ساڵ، ناتوانیت راستەوخۆ دابنیشیت و بڵێیت وەرن با یاسای نەوت و گاز دەربکەین. ئەوە پێویستی بە پێشەکی و دروستکردنی متمانە هەیە؛ واتە پێویستە بەغدا متمانەی تەواوی هەبێت و دەست و دڵی کراوە بێت وەکو کوردستان. کوردستان هەمیشە دەستی کراوە بووە بۆ پەیوەندی و گفتوگۆ لەگەڵ عێراق بە مەبەستی گەیشتن بە لێکتێگەیشتن. بێگومان یاسای نەوت و گاز تەنیا لە نێوان عێراق، حکومەتی فیدراڵی و کوردستان نییە، وەکو دەزانیت پارێزگاکانی دیکەی وەکو بەسرە، میسان، ناسریە و دیالە هەموویان نەوت بەرهەم دەهێنن و ئەوانیش قسەی خۆیان دەبێت. بۆیە بابەتەکە ئاسان نییە. واتە بە یەک، دوو، 20 یان 30 کۆبوونەوەش کارەکە تەواو نابێت تاوەکو دەگەیتە یاسایەکی تەواو و گشتگیر.

د. کەمال ئەترووشی: سەبارەت بە بابەتی 50 هەزار بەرمیلەکە، ئێمە پێشتر 25 هەزار بەرمیل نەوتی خاومان دەدا و نزیکەی یەک ملیۆن لیتر بەنزینی لێ بەرهەم دەهات. پێداویستیی ئۆتۆمبێل لە کوردستان رۆژانە نزیکەی پێنج ملیۆن لیترە. بۆیە 50 هەزار بەرمیل کەمە. واتە بە بڕوای من، ئەوەش پێویستی بە لێکۆڵینەوە هەیە. واتە نازانم چۆن گفتوگۆی لەسەر دەکەن، چونکە عێراق خۆی نزیکەی 950 هەزار بەرمیل نەوت لە پاڵاوگەکانیدا دەپاڵێوێت، ئەوەش بە زەحمەت بەشی پێداویستیی عێراق دەکات.

د. کەمال ئەترووشی: ئەوە پرسیارێکی جوانە. بێگومان کاتێک ستراتیژیی کوردستان دەستیپێکرد، جوگرافیای کوردستانی بەسەر بلۆکەکاندا دابەش کرد و راگەیێندرا و چەندین کۆمپانیا هاتن. تائێستا وێنەیەکی گشتیی تەواو نییە و جەخت لەسەر بلۆکەکان نەکراوەتەوە، کە هەموو خاکی کوردستان لێکۆڵینەوەیەکی قووڵی گەڕان و پشکنینی بۆ بکرێت، کە پێیدەگوترێت (Integrated study)، واتە لێکۆڵینەوەی تەواوکاری، بۆ ئەوەی بزانین توانستەکانی کوردستان چین، تائێستا چی دۆزراوەتەوە و چەند یەدەگ لە کوردستاندا ماوە؛ ئەوە تائێستا نەکراوە. ئەوە کارێکی پێویستە. من دەمویست بیکەم، بەڵام بەداخەوە بودجەمان نەبوو.

د. کەمال ئەترووشی: سەبارەت بە گاز، بێگومان گاز تەواوکەری نەوتە. ئەو کێڵگانەی تائێستا دۆزراونەتەوە، وەکو کۆرمۆر، چەمچەماڵ، بنەباوی، میران، تۆپخانە و کوردمیر، ئەگەری هەیە بە هەموویانەوە نزیکەی 30 بۆ 35 تریلیۆن پێ سێجا یەدەگیان تێدا بێت، ئەوەش تائێستا ئەگەرە.

د. کەمال ئەترووشی: بەرهەمهێنانی گاز وەکو گوتم جیاوازە لە نەوت، ستراتیژییەتێکی جیاوازی پێویستە. تائێستا ئێمە شارەزاییمان لە یەک کێڵگەدا هەیە، ئەویش کێڵگەی کۆرمۆرە. کێڵگەی کۆرمۆر وا بزانم رۆژانە 450 ملیۆن پێ سێجا بەرهەم دەهێنێت و ئەگەری هەیە بگاتە یەک ملیار. ئەگەر هەمووی کۆبکەینەوە، واتە چەمچەماڵ و میرانیشی بخەینە سەر، ئەوا دەبێتە نزیکەی 1.5 ملیار پێ سێجا، کە ئەمەش بڕێکی زۆرە. کەواتە چۆن بەردەوامیی پێدەدرێت و باشترین رێگە چییە تاوەکو ئەم بەرهەمە بەردەوام بێت و زیان و بەفیڕۆچوونی تێدا نەبێت؟ ئەو پرسە بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە توانا و کارامەیی ئەو کۆمپانیایانە دەبەستێت کە پرۆسەی بەرهەمهێنانی گاز دەکەن.

د. کەمال ئەترووشی: ئاساییە، خۆت دەزانیت بی پی مێژوویەکی زۆر گەورەی هەیە. بی پی سێیەمین کۆمپانیای نەوتی جیهانە. ئەو کۆمپانیایە خۆی نەوتی کەرکووکی دۆزییەوە، نەوتی تەقتەق، جەمبوور، موسڵ و هەموو ئەوانەی دیکەش هەر بی پی دۆزییەوە. کەواتە ئەو شارەزاییە مێژوویی و بنکەی زانیارییەی بی پی هەیەتی، هیچ کۆمپانیایەکی دیکە نییەتی، چونکە لەوێ بووە. لە ساڵی 1927ـەوە تاوەکو 1971 لەوێ بووە. کەواتە لەبەر ئەوەی بی پی ئەو مێژووەی هەیە، حکومەتی عێراق و وەزارەتی نەوتی فیدراڵی پێشنیازیان بۆ کرد بێت و کارە کۆنەکەی تەواو بکات. دەبێت تێگەیشتن و هاوئاهەنگییەک لە نێوان ئەو کۆمپانیایە و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا هەبێت، چونکە لە جوگرافیا و ژینگەیەکی کوردستاندایە.