گرتنەوەی مووسڵ كاریگەری لەسەر باڵانسی هێز دەبێت لەنێوان هەر سێ پێكهاتە سەرەكییەكەی دەوڵەتی عێراق: عەرەبی سوننە و عەرەبی شیعە و كورد. لە خوارەوە چەند سەرنجێك لەسەر ئەم مەسەلەیە نیشان دەدەین. سوننەكان پێویستیان بە پادشایەكە لە ئیستەنبوڵەوە گەورەترین كێشە بۆ سوننەكانی مووسڵ ئەو راستیەیە كە خۆیان ناتوانن ببنە رزگاركەری شارەكەیان. ئەوەی شەڕی گرتنەوەی مووسڵ دەكات هێزە عێراقیەكانن كە لە راستیدا رەنگە بەشی هەرە گرنگیان هێزەكانی حەشدی شەعبی بن. بەشێكی دیكەی هێزە شەڕكەرەكە پێشمەرگەیە كە پێدەچێت ئەركی لە هەندێ ناوچەی پارێزگای نەینەوا پێ سپێردرابێت. لەساڵی 2014ەوە، لە چوارچێوەی ئەوەی ناوی لێنرا "حەشدی نیشتیمانی"، بە سەرۆكایەتی نوجەیفییەكان، هەوڵ درا بۆ دامەزراندنی هێزێكی سوننی شەڕكەر كە بتوانێ سەركردایەتی جەنگی سەندنەوەی مووسڵ بكا. لە هەموو ماوەی ئەم دوو ساڵەدا، ئەم هێزە نەیتوانی نە لەڕووی سەربازی و نە لەڕووی میللییەوە كاریگەرییەكی ئەوتۆی هەبێت. لە كاتی ئێستادا كە پرۆسەی كۆنترۆڵكردنەوەی مووسڵ دەستی پێكردووە، تاكە هێزێك كە هیچ بایەخێكی سەربازی نیشان نەداوە، هێزەكانی حەشدی نیشتمانیی سوننەن. ئەمە كاردانەوەی نەرێنی زۆری دەبێت لەسەر پێگەی سیاسی سوننەكان لە ئایندەی شارەكەیاندا بەوپێیەی خەڵكی دیكە شارەكەیان رزگار دەكات و هەمیشەش براوەكان قسەی زیاتریان دەبێت لەسەر ئایندەی رووداوەكان. روونتر بڵێین، لە كۆنترۆڵكردنەوەی شاری مووسڵدا، شیعەی عێراق دەبنە لایەنی براوە و ئەو ئەگەرە بەهێزە كە ئەجێندای خۆیان بسەپێنن لە بەڕێوەبردنی شارەكەدا. شیعە رەنگە هەوڵێكی زۆر بدات بە رێگای ناڕاستەوخۆ مووسڵ بەڕێوەببات. مەبەست لە رێگای ناڕاستەوخۆ، بەكارهێنان و پشتگیریكردنی ئەو سوننانەیە كە بە دۆستی شیعە هەژمار دەكرێن و هەوڵدانە بۆ كەمكردنەوەی كاریگەریی ئەو سوننانەی كە دانویان لەگەڵ شیعەی عێراق ناكوڵێت. لێرەدا، پاڵپشتیی سیاسی و سەربازیی توركیا تاكە ئومێدی سوننەكانە لە گرتنەوەی مووسڵ و ئایندەی بەڕێوەبردنی شارەكەدا. واتە ئەوەی دەمانەوێ بیڵێین ئەوەیە كە سوننەكان توانای زاتیی خۆیان نییە و بەبێ پاڵپشتی هێزێكی هەرێمیی وەك توركیا زەحمەتە باڵانسی هێز لە خزمەتیاندا بێت. پێداگریی توركیا بۆ دەستێوەردانی سەربازی لە مووسڵ لەو مەترسییەوە سەرچاوە دەگرێت. واتە توركیا دەزانێت كە گرتنەوەی مووسڵ، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو راستیەی كە سوننەكان بەشدارییەكی ئەوتۆیان تێدا نابێت، لە ئایندەدا تەنها بە قازانجی زیاتری شیعە دەشكێتەوە و دواتریش دەستی ئێران لە عێراقدا هێندەی دیكە بەهێزتر دەبێت. لەو نێوەندەدا، چاوەڕوان دەكرێت كە توركیا پاڵپشتی لە دامەزراندنی هەرێمێكی سوننیش بكات لە پارێزگا سوننیەكان و لە بەرامبەر هەریەك لە شیعەكانی عێراق و تەنانەت هەرێمی كوردستانیش قوتیان بكاتەوە. كێشەی شیعەكان توركیایە شیعە لە دوو شتدا سەركەوتوو بوون: لەلایەك لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا و بەتایبەتی لە دوای كەوتنی مووسڵ، توانییان ئەو نوخبە سوننیەی كە بە نەیاری ئەجێندای شیعە هەژمار دەكرا، بێدەسەڵات و لاواز بكەن. لەو نێوەندەدا سەندنەوەی متمانە لە ئەسیل نوجەیفی و لەكارلادانی لە پۆستی پارێزگاری نەینەوا بەشێك بوو لەهەڵمەتی دژی سوننە نەیارەكان. لەلایەكی دیكەوە، شیعە دیسان سەركەوتوو بوون لە بەدەستهێنانی پاڵپشتی سەربازیی هەرێمی كوردستان بۆ ئۆپەراسیۆنی مووسڵ. بۆیە لەسەر ئاستی عێراق، گۆڕەپانەكە بۆ شیعە زۆر تەختە. تەحەددای گەورە دەستێوەردانی سەربازی و سیاسیی توركیا دەبێت لە نەینەوا و عێراق بەگشتی. شیعەكان باش لە ئەجێندای توركیا تێگەیشتوون بۆیە لێبڕاوانە دژی بەشداریی توركیان لە ئۆپەراسیۆنی مووسڵ، چونكە دەزانن ئاكامە سیاسییەكانی بەدڵی ئەوان نابێت. سەرەڕای ئەم راستیەش، پەراوێزخستنی توركیا لە باكووری عێراق، بە هەرێمی كوردستان و مووسڵەوە، كارێكی ئاسان نییە. پەیوەندییەكانی توركیا لەگەڵ بەغدا هەرچۆنێك بێت، كەس ناتوانێ رۆڵی توركیا لەم ناوچانەی سەرەوە نادیدە بگرێت. بۆیە بە تێگەیشتنی ئێمە، لێرەوە تا شەڕ دەگاتە دیوارەكانی شاری مووسڵ، دەبێ جۆرێك لە لێكتێگەیشتن لە نێوان شیعە و توركیا بێتە كایەوە. بەدوور نازانرێ لە ئەگەری رێكنەكەوتنی حكومەتی عێراق و توركیا، گرتنەوەی مووسڵ لەڕووی سەربازییەوە ئاستەنگی جدیی بێتە پێش. چۆن دەتوانن رێكبكەون و لەسەر چی رێكدەكەون ئەوە چیرۆكێكی دیكەیە. مووسڵ، سەرئێشەیەكی درێژخایەن بۆ كورد لە 2003وە، لەڕووی سیاسی و ئەمنییەوە، مووسڵ بۆ هەرێمی كوردستان سەرئێشە بووە. نەیاریی نوخبەی سوننی لە مووسڵ لە ئاست هەرێمی كوردستان تا ساڵی 2010 جێی گومان نییە. لەڕووی ئەمنیشەوە بەهۆی ئەكتیڤبوونی گرووپە جیهادییەكان لە شارەكەدا، مووسڵ مەترسییەكی راستەوخۆ بووە. لە دوای كەوتنی مووسڵ لە 2014 مەترسیەكانی مووسڵ بۆ هەرێم چوونە قۆناغێكی هەستیارترەوە. لە ئێستادا، كورد لە روانگەی بەرژەوەندیی خۆی لە پاراستنی هەرێمی كوردستان و لەژێر فشاری هاوپەیمانان، هاوكاریی حكومەتی عێراق دەكات لە كۆنترۆڵكردنەوەی شارەكە. لێرەوە هەڵقەندنی داعش لە مووسڵ رەنگە لەڕووی ئەمنی و سەربازییەوە بە قازانجی هەرێم بشكێتەوە. ئەوەی دەمێنێتەوە ئایندەی سیاسی مووسڵ و ناوچە سوننییەكانە. كورد كێشەی خاكی هەیە لە پارێزگای نەینەوا و لە ئەگەری بەهێزبوونەوەی سوننە و دامەزراندنی هەرێمێكی سوننی لە عێراقدا، مەترسیەكانی ئەو كێشەیە هێشتا گەورەتر دەبن. هەرێمێكی سوننی بەهێز كە رەنگە تا رادەیەكی زۆر خواستی توركیا بێت، پێدەچێت ببێتە تەحەدایەكی راستەقینە بۆ هەرێم. تەنانەت ئەگەر ئەو سیناریۆیەش نەیەتە پێش، واتە ئەگەر شەڕی مووسڵ بە سوودی هەژموونی زیاتری شیعەش تەواوبێت، دیسان مووسڵ هەر بە كێشەیەكی درێژخایەن بۆ كورد دەمێنێتەوە. شەڕی مووسڵ پرۆسەیەكی ئەمنی، سەربازی و سیاسیی ئێجگار ئاڵۆزە. هیچكام لە ئەكتەرەكان، بە كورد و عەرەبی سوننە و شیعەوە، ناتوانن دڵنیابن لەوەی گرتنەوەی مووسڵ بە قازانجیان دەشكێتەوە. كێشەكە ئاڵۆزترە بە لەبەرچاوگرتنی ئەو راستیەی شەڕی مووسڵ رەهەندێكی هەرێمایەتی خەستی وەرگرتووە كە مەبەستمان دیسان ململانێی توركیا و سعودیە لەلایەك و ئێرانە، لە لایەكی دیكەوە. شەڕەكە كێ دەیكات (شیعە و كورد بە تەنیا؟ توركیا بەشدار دەبێت یان نا؟) كاریگەریی خۆیان لەسەر باڵانسی هێز دەبێت لە نێوان سێ پێكهاتەكەدا. بە كورتی، حیساباتێكی ئاڵۆز چاوەڕوانی هەموو لایەكە.
