گارێس ستانسفیڵد، شارەزایەكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە زانكۆی ئێكستەر. ستانسفیڵد كە بەڕێوەبەری ئینستتیوتی عەرەبی و ئیسلامییە لە زانكۆكەی، لەساڵی 1996 تاوەكو 2001 لە عێراق كاری كردووە، خاوەنی پەرتووكی "قەیران لە كەركووك"ە كە بە هاوبەشی لەگەڵ لیام ئەندرسن نووسیویانە.
گارێس ستانسفیڵد كە لەم ماوەیەدا جارێكی دیكە گەڕایەوە عێراق، لە هەڤپەیڤینێكدا لەگەڵ (رووداو) باسی رۆڵی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی فەیلەقی قودسی ئێران دەكات و دەڵێت ئێستا سولەیمانی لە عێراق هەمان رۆڵی دەیڤد پترایۆس، فەرماندەی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق دەبینێت. هەروەها دەڵێت زیادبوونی رۆڵی ئێران لە عێراق بەهۆی نەمانی كاریگەری ئەمریكایە "ئەوەی ئێستا روودەدات دیزاینێكی ئێرانییە بۆ پارێزگاریكردن لە بەغدا".
داعش كۆمەڵە چەكدارێكی بێ سەروبەر نین، زۆر جددین
رووداو: دەتوانم بڵێم لە باشترین كاتدا گەڕاویتەوە بۆ عێراق. تا چەند گرنگیت بە مەسەلەی (داعش) دەدا، پێش رووداوەكانی ئەم دواییە؟
گارێس ستانسفیڵد: ماوەیەك پێش ئێستا وای بۆچووم كە داعش دەیەوێت هەرێمی جەزیرە دروست بكات، ئەو هەرێمەی كە دەكەوێتە نێوان رووباری دیجلە و فورات. ئەمەش كاریگەریی ئاشكرای لەسەر سنووری دەوڵەتەكانی ئێستا دەبێت، چونكە سنوورەكانی ئەم هەرێمە دەكەوێتە نێو خاكی سووریا و عێراقەوە. من ئەوكات بە شرۆڤەكارە رۆژئاواییەكانم گوت ناكرێت رووداوەكانی سووریا لە رووداوەكانی عێراق جیابكرێنەوە. بەڵام ئەوان هەتاوەكو ئێستاش هەر تێڕوانینێكی "دەوڵەت سەنتەر"یان هەیە بۆ شتەكان. لەو كاتە بەدواوە ئەو هەموو زانیاریانە لەسەر پلانە وردەكانی داعش و سوپای پیاوەكانی تەریقەتی نەقشبەندی و بەعسییەكان و خێڵە سوننەكان بەدەركەوتن. وا ئێستاش بەو بارودۆخەی ئەمڕۆ گەیشتووین.
رووداو: چی وا لە داعش دەكات لە گرووپە جیهادییەكانی دیكە جیاواز بێت؟
گارێس ستانسفیڵد: داعش تەنیا كۆمەڵە چەكدارێكی بێ سەروبەر نین. ئەم گرووپە زۆر جددی دیارە. پلانی هەیە، ستراتیژی خۆی هەیە، سەرچاوە و توانای لەبەردەستە. ئەم شتانە ئێستا بۆ ئێمە دەركەوتوون.
داعش زۆر بەباشی لە ستراتیژی دژە تیرۆری دەیڤد پترایۆس، ژەنەراڵی ئەمریكی فێر بووە. ستراتیژەكەی پترایۆس لە ساڵی 2007 بۆ 2008 ئەوە بوو كە دەیگوت دڵ و مێشكی خەڵكی بۆ لای خۆت رابكێشە پێش ئەوەی دەست بەشەڕ بكەیت، بۆ ئەوەی هێزی دوژمن كەم بكەیتەوە. ئەم ستراتیژە لەلایەن بەریتانیا و ئەمریكاوە دروستكرابوون بۆ ئەوەی ئەلقاعیدەی سەردەمی ئەبو موسعەب زەرقاوی لاواز بكەن. ئەوەی كە ئەمریكی و بەریتانییەكان ئەوكات كردیان ئێستا هاوكاریی داعش دەكات. ئەوان ئێستا فێربوون كە چۆن كۆنتڕۆڵی ناوچەیەك دەكەن و چۆن دەیپارێزن، چۆنیش خەڵكەكەی دابەش دەكەن. ئێستا پترایۆس باسی ئەمە ناكات، ئەو ئێستا دەڵێت (رەنگە راستیش بكات) ئەمریكییەكان دەبووایە ماوەیەكی زیاتر لە عێراق بمێننەوە.
داعش سوودی لە ستراتیژی دژی تیرۆری ژەنەراڵێكی ئەمریكی وەرگرتووەرووداو: ئەوان دەتوانن پشتگیری خێڵە سوننەكان و چەكدارە بەعسییەكان تاسەر بەدەستبێنن؟
گارێس ستانسفیڵد: من دڵنیانیم كە ئەوان تەنانەت پێویستیان بەو پشتگیرییە هەیە یان نا. ئێستا ئەوان هاوبەشیان هەیە، كار و چالاكی و رۆڵەكانیان دابەشكردووە. ئەم هێرشەی ئێستا ئەوەندەی كە داعشی لە پشتە، ئەوەندەش كۆنە بەعسییەكان لە پشتیەوەن. بە دڵنیاییشەوە ئەو حەوت خێڵەی كە لە ئەنبار بە بەردەوامی پشتگیری ئەلقاعیدەیان دەكرد دەگەڕێنەوە ئەم مەیدانە. ئەوان بە ژمارە زۆرن و زۆر زۆریش ترسناكن. ئەوان ئامانجێكی هاوبەشیان لەگەڵ داعش هەیە كە رووخاندنی حكومەتە شیعییەكەی عێراقە.
ئەوان لەگەڵ داعش تەنیا ئەو ئامانجە هاوبەشەیان هەیە. بەڵام بۆ داعش ئامانجی كۆتایی رووخانی حكومەتە شیعییەكە نییە. ئامانج لای داعش شەڕەكە بۆ خۆیەتی. ئامانجی داعش بەردەوامبوونی ئەو شەڕە تایفیە و درێژكردنەوەی ئەو شەڕەیە بەنێو تەواوی ناوچەكەدا. ئایا دەیبەنەوە یان نا، ئەوە لێرە و لەوێ نییە. بۆ بەعسییەكان ئامانج دووبارە داگیركردنەوەی بەغدایە و سەپاندنەوەی دیدگای بەعسییەكانە كە پێیوایە تەنیا خۆیان دەتوانن حوكمی عێراق بكەن و شیعە ناتوانێت. خێڵەكان زۆر هەلپەرست بوون، بەڵام كێ لۆمەیان دەكات؟ ئەوان لە ساڵی 2006ەوە ژیانێكی باشیان بەچاو نەبینیوە.
من هیچ هۆكارێك نابینم كە ئەم هاوپەیمانییە شكست بهێنێت و لەم هاوپەیمانییەشدا نابینم كە داعش گرووپی زاڵ بێت. بە ئاسانی ئەوەمان لە بیردەچێت كە بەعسییەكانی عێراق چەند زۆرن، چەند باش راهێنراون و تا چ رادەیەكی باش دڵسۆزییان بۆ دۆزەكەیان هەیە. ئێمە باسی كەسانێك دەكەین كە هەر لە تەمەنی حەوت ساڵییەوە مێشكیان پڕكراوە. ئەم مێشك پڕكردنەی بەعسییەكان ئەوەندەی مێشك شووشتنەوەی تەریقەتە دینییەكان باو بوو. تەنیا ئەوەی كە سەدام لەدار دراوە، ئەوە ناگەیەنێت كە ئەو كەلتورە گۆڕاوە. ئەم كەسانە كەسانی زۆر بە توانا و خاوەن باوەڕن و ژمارەشیان زۆر زۆرە. ئەگەر بە بیرت بێتەوە، لە 2003 هێزی تایبەتی گاردی كۆماری شەڕی جددیان نەكرد. زۆربەی گاردی كۆماری هەر شەڕیان نەكرد. جگە لەوانیش تۆڕی پاسەوانە تایبەتەكانی سەدام هەیە كە تا ئێستاش بەتەواوەتی نەدۆزراونەتەوە. هەروەها یەكەیەكی تایبەتی ئەمنیش تا ئێستا نەدۆزراونەتەوە. هەموو ئەم بەعسییە باش مەشقپێكراوانە چوونە سووریا، یان لە موسڵ خۆیان حەشاردا و چوونە یەمەن و وڵاتانی دیكەی كەنداو. ئێستا ئەوانە گەڕاونەتەوە.
هاوبەشییەك هەیە و ئەمانە زۆر بە چاكی تەواوكەری یەكدین. بە روانین لە حوكمڕانییان لە موسڵ، دەبینین تا چەند و چۆن بەباشی یەكدی تەواودەكەن. ئێستا ئەوان عەقیدێكی بەعسییان لە موسڵ كردووە بە پارێزگاری شارەكە و دابەشكردنی دەسەڵات بەڕوونی دیارە. رەنگە فێڵ لەیەكدیش بكەن، بەڵام تاوەكو ئێستا شتەكانیان بەڕێكی دەگوزەرێنن. خێڵەكانیش بە جوانی لەو هاوكێشەیەدا جێگەیان دەبێتەوە. هەرچەندە هەندێكیان لە رابردوودا هاوكاری سەرۆك وەزیرانی عێراق، مالیكییان كردووە، بەڵام ئەوان زۆر هەلپەرستن.
ئەمریكا چاوپۆشی لە سەربەخۆیی كوردستان دەكاترووداو: پێتوایە ئێران بەم زووانە هاوكاری زیاتر رەوانەی عێراق دەكات؟
گارێس ستانسفیڵد: ئەگەری ئەوە زۆرە. ئەمە مەترسییە بۆ ئەمریكییەكان. چەند رۆژێك دوای ئەوەی كە موسڵیان داگیركرد، ئەبوبەكر بەغدادی رایگەیاند كە ئامانجی ئەوان نەجەفە. ئەمەش لە عەقڵیەتی سەلەفیە جیهادییەكاندا جێگەی خۆی هەیە. ئەوان دەیانەوێت ئەوەی كە چەند سەد ساڵ لەمەوبەر وەهابییەكانی نیمچە دوورگەی عەرەبی لە نەجەف كردیان دووبارەی بكەنەوە، ئەویش لەناوبردنی مەزارگە پیرۆزەكانە.
ئەم یادەوەریانە گرنگن، رەنگە لە یادەوەری رووداوەكانی 2007یش گرنگتربن كاتێك كە سوننەكان شیعەیان دەكوشت و شیعە بە درێل سەری سوننەی كون دەكرد. یادەوەری مێژوویی درێژخایەنن. شیعەكان وەدەرنانەكەی نەجەف (چەند سەد ساڵێك لەمەوبەر)یان لە بیرە و داعش ئەوەی لە بیرە. ئەمە شتێكە كە رۆژئاواییەكان هیچی دەربارە نازانن. چونكە ئێمە كار لەسەر خولی چوار ساڵەیی هەڵبژاردنەكان دەكەین. بینیمان چی روویدا كاتێك كە مەزارگەكەی عەسكەری لە سامەڕا لە 2006 تەقێندرایەوە، دۆزەخ هاتە سەر زەوی. ئەگەر شتێك لە نەجەف رووبدات یان لە مەزارگەیەكی دیكە، توندوتیژییەكان بۆ ئاستێكی تەواو جیاواز بەرزدەبێتەوە.
حەسەن رووحانی، سەرۆكی ئێران خۆی گوتی كە ئێران لە ئەگەرێكی ئاوادا تەدەخول دەكات بۆ پاراستنی مەزارگەكان. ئەگەر داعش لە داگیركردنی پارچەیەكی بەغدا سەربكەوێت، ئەگەری تەدەخولی ئێرانی زۆر دەبێت. چونكە ئەگەر لە بەغدا شەڕ بكەیت شار و شارۆچكەكانی دەوروبەریشی دەڕووخێن و ئەوەش زۆر لە كەربەلا و نەجەفەوە دوور نییە. ئەوان قاسم سولەیمانییان هەیە لەوێ، زۆر كاتیشی ناوێت، رەنگە یەك رۆژی پێویست بێت تاوەكو سوپای پاسداران بگەنە ئەوێ. ئەگەر پێیانوابێت كە بەغدا دەكەوێتە دەستی داعش یان سوننەكان، ئەوان شتێكی لەو جۆرە دەكەن.
شتەكان زۆر گۆڕاون. لە 2007 بۆ 2008 دەیڤد پترایۆس خەریكی رێكخستنی بەرگریكردن بوو لە بەغدا و هێزەكانی ئەمریكای لە ناو بەغدا جێگیر دەكرد. ئێستا قاسم سولەیمانی هێز جێگیر دەكات و میلیشیاكانی بەرگریكردن رێكدەخات. ئەمریكی لەوێ نین. ئەوەی ئێستا روودەدات دیزاینێكی ئێرانییە بۆ پارێزگاریكردن لە بەغدا.
هاوپەیمانیی داعش و سوننەكان شكست ناهێنێرووداو: توركیا سیاسەتی هاوكاریكردنی داعش دەگۆڕێت؟
گارێس ستانسفیڵد: ئەو سیاسەتە پێشتر گۆڕاوە، تەنانەت پێش ئەوەی ئەم شتانە رووبدەن. ماوەیەك بوو توركیا خۆی لە داعش بەدوور دەگرت، ئەویش دوای ئەوەی بۆی دەركەوت داعش چەندە ترسناكە. بەشێوەیەكی گشتی توركیا بێدەنگ بووە. سەرۆك وەزیران تەیب ئەردۆغان وازی لە كامپینەكەی لە ئەوروپا هێناوە. باسی شەڕی توركمانەكان لە تەلەعفەر و شوێنەكانی دیكە (لەگەڵ داعش) ناكات. وا دەردەكەوێت كە توركیا زۆر لە نزیكەوە چاودێری بارودۆخەكە دەكات و ئێستا هەست بە ئارامی دەكات لە پەیوەندیەكانیدا لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان. ئەوەی كە روودەدات ئەنقەرە و هەولێر زیاتر لەیەك نزیكدەكاتەوە.
هەروەكو چۆن ئێران پارێزگاری لە بەغدا دەكات بۆ پاراستنی كەربەلا و نەجەف، توركیاش پارێزگاری لە كوردستان دەكات بۆ ئەوەی رێگری لە پێشڤەچوونی داعش بگرێت، هەروەها بۆ ئەوەی سەرچاوەی وزەی خۆی بپارێزێت. ئێستا لە هەركاتێكی دیكە زیاتر توركیا پێویستی بە نەوت و گازی كوردستانە. رەنگە لەبەر ئەمە بێت كە توركیا بێدەنگە.
رووداو: ئەگەری ئەوە هەیە كە پێشمەرگە هێرش بكاتە سەر داعش؟
گارێس ستانسفیڵد: هێزی پێشمەرگەی كوردستان و زێرەڤانی بەشێوەیەكی زۆر پراكتیكیانە رێكخراون. ئەوان وا دانراون كە پارێزگاری لە سنووری كوردستان بكەن، بەڵام لە راستیدا هەرگیز سنوورێكی روونی دیاریكراو بۆ كوردستان نەبووە. بڵاوبوونەوەیان بە ناڕێكی ئەنجامدراوە و لە ناوچە كێشەلەسەرەكان پەرتوبڵاون، بارەگایەكیان لێرەیە و بارەگایەكیان لەوێیە. هەموو ئەو شتانەی كە دژی تیرۆر هەیانە بەشێوەیەكی كاریگەر لە شارەكاندا بەكاریانهێناوە. لەهەر شوێنێك كە سەركردەیەكی سیاسی كورد سەردانی كردبێت پاسەوانەكانیان لە هێزی پێشمەرگە چوونەتە ئەوێ.
بەڵام ئێستا و بۆ یەكەمجار لە مێژوودا لە پڕێك سنوورێكی دیاریكراویان هەیە. ئەو سنوورەش داعش دروستی كردووە. سنوورێكی یەك هەزار كیلۆمەتری، تەنانەت بۆ سوپایەك كە قەبارەكەشی بە قەد قەبارەی سوپای كوردستان بێت، زۆر دوورودرێژە و پارێزگاریكردنی ئاسان نییە. بەتایبەت ئەگەر دوژمنەكەت بتوانێت هەموو هێزەكانی وەكو مستەكۆڵەیەك كۆبكاتەوە و ئینجا لە یەك شوێنەوە بە مستەكۆڵەیەك خۆی بهاوێتە ژوورەوە. لەبەرئەوە پرسیارەكە لێرە پرسیاری هێرشكردنە سەر داعش نییە، بەڵكو پرسیاری پارێزگاریكردنە لە كوردستان.
داعش ئەنگێزەیەكی هێرشبەرانەی هەیە. كوردستانیش لە پێگەیەكدا هەڵكەوتووە كە دەبێت زۆر بەرگریكارانە بیر بكاتەوە. ئەمە بەرگریی وەكو رۆژانی كۆن نییە بە پێشمەرگەی ئۆریجناڵەوە، ئەو پێشمەرگانەی كە دەیانتوانی بۆ سەر چیاكان هەڵبێن و پارێزگاری لە بیرۆكەی كوردستان بكەن. ئێستا چیدی شەڕ دەربارەی پاراستنی بیرۆكەی كوردستان نییە، ئێستا شتەكە دەربارەی پاراستنی كوردستانە. كوردستان واتە شارەكان و خەڵكەكەی كە دەكرێت بڵێین زۆرینەیان شەڕخواز نین.
لە رۆژانی كۆندا هەموو كوردێك ئامادەبوو بڕوات بۆ جەنگ. بەڵام ئێستا كورد خاوەنی كۆمەڵگەیەكی شارنشین و خاوەن شارستانیەتە و بەهەمانشێوەی جاران بیر لە شەڕ ناكاتەوە. لەبەرئەوە ئێستا پێویستە تەركیزی زۆر بكرێتە سەر ئەوەی كە چۆن پاراستنی كوردستان رێكبخرێت. لەم كاتەدا كە داعش تەركیزی لە شوێنێكی دیكەیە و پێدەچێت ئاگربەستێك هەبێت، ئەوان هێرش ناكەنە سەر كوردستان.
بەڵام لە هەمانكاتیشدا، داعش دەستیكردووە بە جموجۆڵ لەگەڵ كوردستان، بە فڕاندن و ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژكراو، هەروەها پڕوپاگەندەی هێرش بۆ سەر كەركووك. هەر بەمشێوەیەش داعش موسڵی نەرم كردەوە. هەمان شتیان لە سامەڕاش كرد: جموجۆڵ، بڵاوكردنەوەی زانیاری، هەڵمەتی سایكۆلۆژی، فڕاندنی چەند كەسێك و كوشتنیان بەشێوەیەكی زۆر خراپ، چەند هێرشێكی شكستخواردووی بچووك بچووك، ئینجا هێرشە گەورەكە دێت.
من شارەزای بواری سەربازی نیم، بەڵام پێموایە كە شێوازی بەكارهێنانی پێشمەرگە لە پێش 10/6 و دوای 10/6 دەبێت گۆڕانكاری بەسەردا بێت. بەدیل ئەوەیە كە هێرش بكەیتە سەر موسڵ، بەڵام ئەوە وەكو قومارێكی زۆر گەورەی لێدێت، چونكە ئەنجامەكە هەرچییەك بێت هێشتا هەر داعش دەبێتەوە دراوسێی لای باشوور.
قەیرانی عێراق، هەولێر و ئەنقەرە زیاتر لە یەك نزیكدەكاتەوەرووداو: كوردستان تاوەكو چەند لە سەربەخۆیی نزیكبووەتەوە، ئەگەر بە پێش 10/6 بەراوردی بكەین؟
گارێس ستانسفیڵد: حكومەتی هەرێمی كوردستان رێچكەیەكی بچووكی هەیە تا پێیدا تێپەڕێت. حكومەتی هەرێمی كوردستان دەبینێت وا سەربەخۆیی لە بەردەستیدایە، بەڵام مەترسییەكی زۆر لەوە هەیە كە زوو دەستی بۆ رابكێشێ. ئێستا عێراق بەسەرخۆیدا دادەڕووخێت. حكومەتی هەرێمی كوردستان دەبێتە تەنیا حكومەت كە لە وڵاتەكەدا بوونی هەبێت. كەوابێت بۆ ئێستا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەخۆی راست بكاتەوە و ئەو عێراق دابەش بكات!
رێگری زۆر گەورە لە سەربەخۆیی كوردستان، ئیدارەی ئەمریكایە كە زۆر حەزی لە كوردستانێكی سەربەخۆ نییە، تەنانەت حەز بە پەرەسەندنی زیاتری ئۆتۆنۆمی كوردستان لەوەی كە ئێستا هەیە ناكات. بەڵام دەكرێت بگوترێت ئەمریكییەكان لێرە چیدی ئەو دەسەڵاتە بەهێزەیان نەماوە، بۆیە رەنگە چاوپۆشی لە سەربەخۆیی بكەن.
هێرشی پێشمەرگە بۆ سەر داعش وەكو قومار وایەرووداو: دەبێت كوردستان مادەی 140 جێبەجێ بكات، ئەو مادەیەی كە رێگە بە هاووڵاتیانی ناوچە كێشەلەسەرەكان دەدات دەنگ بۆ هاتنە پاڵ هەرێمی كوردستان بدەن لە رێگەی ریفراندۆمەوە؟
گارێس ستانسفیڵد: هەر پێویست نییە ئەوە بكەن. ئەگەر باس لە ناوچە كێشەلەسەرەكان دەكەیت، حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت هەر هەمان وتەكانی حكومەتی عێراق لە دژی خۆی بەكاربهێنێتەوە. حكومەتی عێراقی دەیگوت مادەی 140 ئێكسپایەر بووە، چونكە كات بۆ جێبەجێكردنی نەماوە. حكومەتی هەرێمی كوردستانیش ئێستا دەتوانێت بڵێت: "ئێمە دەسەڵاتی دیفاكتۆمان لە ناوچەكەدا هەیە و دەتوانین لە رێگەی ریفراندۆمێكی خۆمانەوە ئەو دەسەڵاتە بكەین بە دەسەڵاتێكی یاسایی".
