نووسەر: ئیسماعیل عەبدوڵڵا ئەحمەد
بۆ ئەوەی هەر هەرێمێک یاخود یەکێتییەکی تۆپی پێ بتوانێت بەشداری لە پاڵاوتنەکانی مۆندیالی فیفا FIFA World Cup بکات، پێویستە ببێتە ئەندامی فەرمی لە فیفا (یەکێتیی نێودەوڵەتیی تۆپی پێ) و کۆنفیدراسیۆنی هەرێمی خۆی، کە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکاتە کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا AFC.
مەرجەکانی وەرگرتن بەتەواوی دامەزراوەیین و لەلایەن پەیڕەوی ناوخۆی فیفاوە رێکخراون، کە تێیدا جیاوازی لە نێوان دەوڵەتە سەربەخۆکان و هەرێمە ئۆتۆنۆمییەکان دەکرێت.
چۆن هەرێمی کوردستان دەتوانێت بەشداری لە پاڵاوتنەکانی فیفادا بکات؟
ئێستا هەرێمی کوردستان ناتوانێت راستەوخۆ بەشداری لە پاڵاوتنەکانی مۆندیالدا بکات، چونکە یەکێتیی تۆپی پێی عێراق IFA تاکە لایەنی ناسراوە کە نوێنەرایەتی عێراق دەکات. بەپێی یاساکانی ئێستا، دوو رێگای سەرەکی هەن بۆ ئەوەی هەرێمی کوردستان لە تیۆریدا ببێتە ئەندام:
• رێگای یەکەم: رەزامەندیی یەکێتیی دایک (یاسای فیفا، ماددەی 11.6)
فیفا رێگە بەو هەرێمانە دەدات کە هێشتا سەربەخۆیی سیاسییان بەدەستنەهێناوە داواکاری ئەندامێتی پێشکەش بکەن، بەمەرجێک رەزامەندیی روون و فەرمی لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئەو وڵاتەوە هەبێت کە هەرێمەکەی پێوە بەستراوە.
- واتای ئەمە چییە: یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان KFA، کە ئێستا سەرپەرشتی خولە ناوخۆییەکان دەکات و پێشتر لە پاڵەوانێتییەکانی دەرەوەی فیفادا وەک کۆنیفا CONIFA بەشداری کردووە، پێویستی بە رەزامەندیی فەرمی لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی عێراقەوە دەبێت بۆ ئەوەی وەک ئەندامێکی سەربەخۆ و جیاواز لە AFC و FIFA داواکاری بۆ بەئەندام بوون پێشکەش بکات.
• رێگای دووەم: سەربەخۆیی سیاسیی تەواو
ئەگەر هەرێمێک بگاتە سەربەخۆیی سیاسیی تەواو و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بناسرێت و ببێتە ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان UN، ئەوا خۆکارانە مافی ئەوەی دەبێت یەکێتییەکی نیشتمانیی سەربەخۆ بۆ تۆپی پێ پێکبهێنێت و راستەوخۆ داواکاریی ئەندامێتی پێشکەش بە AFC و FIFA بکات.
ئەو دەوڵەتە سەربەخۆیانەی ناتوانن بەشداری بکەن.. هۆکارەکان چین
جێگای سەرنجە کە بوون بە دەوڵەتێکی ناسراوی نێودەوڵەتی یان ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان، مەرج نییە خۆکارانە مافی بەشداریکردنت لە پاڵاوتنەکانی مۆندیالت پێببەخشرێت. چەندین دەوڵەتی سەربەخۆ هەن کە ناتوانن بەشداری بکەن بەهۆی هۆکاری دامەزراوەیی یان پێکهاتەیی:
• دەوڵەتە زۆر بچووکەکان (مۆناکۆ و ڤاتیکان)
- مۆناکۆ: دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکانە، بەڵام یەکێتیی تۆپی پێیەکەی ئەندامی فیفا یان یوێفا UEFA نییە. لەبری ئەوە، سەرنجی سەرەکیی وەرزشیی وڵاتەکە لەسەر یانەی ئەی ئێس مۆناکۆ یە، کە یانەیەکی پیشەگەرە و راستەوخۆ لە خولی پلە یەکی فەرەنسادا Ligue 1 یاری دەکات. وڵاتەکە ژێرخانی پێویستی بۆ خولێکی نیشتمانیی سەربەخۆ نییە تا بتوانێت مەرجەکانی گەشەپێدانی فیفا جێبەجێ بکات.
- ڤاتیکان: هەرێمێکی سەربەخۆی ناسراوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، بەڵام ئەندامی فیفا نییە. زۆربەی دانیشتوانی وڵاتەکە لە پاسەوانانی سویسری، پیاوانی ئاینی و بەرپرسان پێکدێن، ئەمەش وایکردووە مەحاڵ بێت بتوانن پێکهاتەیەکی بەردەوام لە یاریزانانی پیشەگەر یان خولێکی ناوخۆیی دروست بکەن.
- وڵاتە دوورگەییەکانی زەریای هێمن (کیریباتی، توڤالۆ، ناورو، دوورگەکانی مارشاڵ و مایکرۆنیزیا)
کیریباتی و توڤالۆ: وڵاتی سەربەخۆ و ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکانن، هەروەها ئەندامی هاوبەشن لە کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئۆقیانووسیا OFC، بەڵام ئەندامی فەرمی فیفا نین.
هۆکارەکە: فیفا داوای پێوەر و ستانداردی تووندی ژێرخان دەکات، لەوانەش هەبوونی یاریگای شیاو بۆ میوانداریکردنی یارییە نێودەوڵەتییەکان و سیستمێکی بەردەوامی خولی ناوخۆیی. بەهۆی دوورەپەرێزیی جوگرافی، کەمیی بودجە و سنوورداریی خاک و ژینگە، ئەم وڵاتانە لە مێژوودا نەیانتوانیوە مەرجە دارایی و بیناسازییە تووندەکانی فیفا جێبەجێ بکەن.
ئەو قەوارانەی دەوڵەت نین، بەڵام دەتوانن بەشداری بکەن و هۆکارەکان
ئێستا فیفا خاوەنی 211 یەکێتیی ئەندامە، کە ئەم ژمارەیە زیاترە لە ژمارەی دەوڵەتانی ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان (193 دەوڵەت). هۆکارەکەش ئەوەیە کە فیفا دانی ناوە بە چەندین قەوارەی نادەوڵەتی یان هەرێمی سەر بە وڵاتانی دیکە وەک ئەندامی تەواو، کە دەکرێت بە سەرەکیترین پۆلێنەکانیان بەم شێوەیە ئاماژەیان پێبکرێت:
• پێشینەی مێژوویی (وڵاتانی ناوخۆیی بەریتانیا)
- نموونەکان: ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، وێڵز، ئێرلەندای باکوور.
- هۆکارەکە: ئەم چوار قەوارەیە سەر بە یەک دەوڵەتی سەربەخۆن (شانشینی یەکگرتوو – UK). بەڵام، ئەوان یەکەم لایەن بوون کە یاساکانی مۆدێرنی تۆپی پێیان داهێنا و یەکەمین یەکێتییەکانی تۆپی پێیان دامەزراند پێش ئەوەی فیفا خۆی لە ساڵی 1904ـدا دابمەزرێت. فیفا پێگەی سەربەخۆی هەمیشەیی پێبەخشین بۆ رێزلێنان لە رۆڵی مێژووییان وەک پێشەنگی ئەم وەرزشە.
• هەرێمە ناسەربەخۆ و ناوچەکانی دەرەوەی خاکی دەوڵەتان
- نموونەکان: جیبرالتار (جەبەل تاریق)، ئەنگوێلا، بەرموودا، پۆرتۆ ریکۆ، گوام، هۆنگ کۆنگ و ماکاو.
- هۆکارەکە: بەپێی یاسا کۆنەکانی فیفا، بەشێک لە هەرێمەکان یان ناوچەکانی دەرەوەی خاکی دەوڵەتە سەربەخۆکان (وەک بەریتانیا، ئەمریکا، چین، یان هۆڵەندا) رێگەیان پێدەدرا بەجیا تۆمار بکرێن ئەگەر خاوەنی فیدراسیۆنی تۆپی پێی سەربەخۆی خۆیان بوونایە لە دەوڵەتی دایک.
تێبینی: فیفا لە ساڵی 2016 ئەم یاسایانەی تووندتر کردەوە، بەشێوەیەک کە ئێستا زۆر زەحمەتە هەرێمێکی نوێ بتوانێت ببێتە ئەندام بەبێ سەربەخۆیی تەواوەتی وڵاتەکەی.
• حاڵەتە جیۆپۆلەتیکییە تایبەتەکان
- نموونەکان: فەڵەستین، کۆسۆڤۆ و تایپەی چینی (تایوان).
- هۆکارەکە: زۆرجار فیفا 'دانپێدانی وەرزشی' دەخاتە پێش پێگەی فەرمی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە. فەڵەستین لەساڵی 1998 وەک ئەندامی فیفا وەرگیرا بۆ هاندانی گەشەپێدانی وەرزشی، پێش ئەوەی پێگەی چاودێر لە نەتەوە یەکگرتووەکان بەدەستبهێنێت. کۆسۆڤۆ و تایپەی چینی بەهۆی رێککەوتنی دیپلۆماسی و وەرزشی تایبەتەوە لە کۆنگرەی فیفادا وەرگیراون، ئەمەش رێگە بە گەنجان و وەرزشوانانیان دەدات لەژێر ناو و ئاڵایەکی رێکخراودا لە ئاستی جیهانیدا کێبڕکێ بکەن.
