هەرچەندە لە بنەڕەتدا پرسى کورد یەک کێشەیە، نەتەوەیەک بە جوگرافیایەکى فراوانەوە سەرەتا لەلایەن سەفەوی و عوسمانییەکانەوە داگیرکراوە و کراوەتە دوو بەش، دواى جەنگى یەکەمى جیهانى بەریتانیا و هاوپەیمانەکانى زیاتر پارچە پارچەیان کرد و هەر بەشێکیان لکاند بە دەوڵەتێکى تازە دروستکراوى دەوڵەت و نەتەوەى تورک، عەرەب، فارس، ئەرمەن و ئازەرەوە. چارەسەرى ریشەیى ئەم کێشەیە رزگارکردنى نیشتمانى کوردانە لە دەستى داگیرکەران و دروستکردنى دەوڵەتى سەربەخۆى کوردە لەسەر تەواوى جوگرافیاکەى، وەک هەریەک لە گەلانى دیکەى جیهان. بێ لەم چارەسەرە، هیچ رێگایەکى دیکە نییە بۆ چارەسەرێکى دادپەروەرانە و ریشەیى کێشەى کورد.
بەڵام لەژێر کاریگەری و لێکەوتەکانى داگیرکاری، کورد خۆى جۆرێک لە تایبەتمەندى و چارەسەریى جیاوازى بۆ کێشە و دۆزى نەتەوەکەى لە هەر بەشێکى داگیرکراودا خستووەتەڕوو. ئەمەش وایکردووە بە ئەندازەیەک یەکێتیى نەتەوەیى لەناو کورد لاواز ببێت، کە رێگە یاخود ماف بە کوردى بەشێکى دیکەى کوردستان نەدرێت لەبارەى کێشەکە و چارەسەر لە پارچەیەکى دیکەى کوردستان بەشداریى هەبێت.
هەربۆیە بە درێژایى تەمەنى سەدەکانى داگیرکاری، هیچ بزاوتێکى نەتەوەیى سەرتاسەرى لەناو کورد سەریهەڵنەداوە. ئایدۆلۆجیا و دیدى سیاسى و هێزى چەکدار و لە مۆدێلى نوێى حیزبیشدا، ئەوەى لە هەر پارچەیەکى کوردستان دروستبووە، تایبەت بووە بەو بەشەى کوردستان کە وەک جوگرافیاى خەباتى سیاسى و بزووتنەوەى چەکدارى خەباتى تێدا کردووە.
لەم چەند دەیەى رابردوودا بەهۆى کرانەوەى جیهان بەڕووى کورد، هەروەها بەهۆى گەشەسەندنى راگەیاندن و کەناڵەکانى پەیوەندی، هەروەها بوونى نیمچە ئازادییەک لە بەشێکى جوگرافیاى باشوورى کوردستان و باڵاکردنى کورد لە باکوور و رۆژئاوا، لەوانەش کاریگەرتر بەهۆى تێکەڵاوبوونى کوردێکى زۆرى بەشە جیاجیاکانى کوردستان لە دیاسپۆرا، دیدێکى کوردستانیانە سەریهەڵداوە کە لە دەرەوەى ئایدۆلۆجیاى حیزبى و وابەستەیى پارچەیەکى دیاریکراوى کوردستان، گوێ نەدرێتە سنوورە دەستکردەکان و هەستى خۆبەخاوەنزانینى کورد دروست ببێت وەک نەتەوە، جا لە هەرکوێیەک بێت. پەرەسەندنى ئەم دیدە سیاسی و کۆمەڵایەتییە لە رووداوەکانى چەند مانگى رابردووى رۆژئاواى کوردستان زۆر رەنگیدایەوە. لەکاتى هێرش و پەلامارەکانى سوپاى عەرەبیى سووریا بۆ سەر ئەشرەفیە و شێخ مەقسوود، کوردى هەموو بەشە جیاجیاکانى کوردستان و رەوەندى کوردى لە هەر وڵاتێک بووبێت، ئەو هەستەى هەبوو کە هێرش دەکرێتە سەر ناموس و ماڵى ئەو. ئەمەش یەکەمجار بوو لە مێژووی دورودرێژى نەتەوەى کورددا هەستى کوردبوون بەو جۆرە باڵا بکات.
بەڵام لە بەرانبەر ئەمەشدا زۆر پەرە بە تێزێکى نالۆژیکى دەدرێت، گوایە کوردانى هەر بەشێکى کوردستان خۆیان باشتر دەزانن چى بکەن و چۆن مامەڵە لەگەڵ رووداو و پێشهاتەکان بکەن. بەتایبەتى لەدواى بڕیارى ئۆجەلان لە ئیمراڵییەوە بۆ چەکدانانى پەکەکە، لە بەرانبەر سەرنج و تێبینیى فراوانى دیدە کوردستانییەکە، ئەوانەى زۆر وابەستەى ئایدۆلۆژیایى پەکەکەن و چاویان لەوەیە ئاپۆ لە زیندانەوە بیریان بۆ بکاتەوە نەک خۆیان، لەژێر تایتڵى لێگەڕێن با کوردى باکوور خۆى بڕیار بدات، ئاویان کردە ئاشى سەرلەنوێ گەڕانەوەى کورد بۆ دواوە، کە ماف بە کوردى هیچ بەشێکى دیکە نەدات قسەیان لەسەر پارچەیەکى دیکەى کوردستان هەبێت. بە چڕی کەوتنە وێزەى هەر کوردێک لە هەر بەشێکى دیکەى کوردستانەوە دیدێکى جیاوازى هەبووبێت.
بەداخەوە وا جارێکى دیکەش لەم چەند رۆژەى رابردووى دواى بڕیارى خۆهەڵوەشاندنەوەى هێزەکانى سوریاى دیموکرات و هەڵوەشاندنەوەى بەڕێوەبەرى خۆسەرى ناوچەکانى رۆژئاواى کوردستان، زۆر پەرە بەو تێزە دەدرێتەوە کە ئەوان خۆیان باشتر دەزانن پێویستە چى بکەن. لە کاتێکدا هەمووى چەند مانگێک پێش ئێستا بوو کوردى هەموو دونیا بۆ ئەوان هاتبووە سەر شەقام. لەگەڵ ئەوەشدا هەر بڕیار و رەفتارێکى ئەوان و سەرکردایەتیى بزووتنەوەى رزگاریخوازى هەر بەشێکى کوردستانیش چارەنووسى هەموو کوردى پێوە بەندە. بۆیە هەق نییە رێگە بدرێت بارودۆخى لەم شێوەیە ئەوەندەى دیکە یەکێتیى نەتەوەییمان لاواز بکات. بە پێچەوانەوە، پێویست بوو بڕیارى چارەنووسسازى لەم جۆرە بخرایەتە بەردەم راى گشتى و لانیکەم راوێژ بە هێز و لایەنە سیاسییە تێکۆشەرەکانى بەشەکانى دیکەى کوردستان بکرایە، نەک تاک لایەنە بڕیار بدرێت.
بە هەرحاڵ، من لەم گوتارەدا قسەم لەسەر ئەوە نییە کورد دەبوو چى بکات لە رۆژئاوا، یاخود ئەمەى پێى گەیشتوون دەرئەنجامى چییە؟ تازە هەرچى بگوترێت دەبێتە کەپنەکى پاش باران؛ بەڵام دەتواندرێت بکرێتە دەرفەت بۆ هەلومەرج و قۆناخەکانى داهاتووى خەبات لە رۆژئاوا و لە بەشەکانى دیکەى کوردستان کە پەندى لێوەربگرین.
ئەوەى دەمەوێ لێرەدا تیشکى بخەمەسەر، دیوێکى دیکەى ئەو جۆرە کەسانەیە کە هەرچى لە رۆژئاوا و باکوور بکرێت و رووبدات، بە دەستکەوت و شکۆى نەتەوەیى دەزانن، بەڵام هەموو ئەو دەستکەوت و مافە بەدەستهاتووانەى باشوورى کوردستانیان نەک پێ گرنگ نییە، بەڵکو هیواى لەدەستدانى دەخوازن. لە کاتێکدا ئەگەر هەلومەرجى ئەم دوو پارچەیەى باشوور و رۆژئاوا هەڵبسەنگێنیت، وێڕای جیاوازییە زۆرەکانى، لە هەندێک وێستگەدا چوونیەک بوون، بەڵام بە دوو دەرئەنجامى جیاواز.
لە باشوورى کوردستان بەهۆى شەڕى کەنداو، راپەڕینى خوارووى عێراق و خەڵکى کوردستان، بەشێکى خاکى باشوور رزگار کرا، هێزە سیاسییەکانى کوردستان توانییان بناخەى حوکمڕانییەک دابمەزرێنن. بە درێژایى ئەو 11 ساڵە هەرێمى کوردستان لەگەڵ بەغدا لە کێشەى گەورەدا بوو. شەڕى ناوخۆ بەرۆکى کوردستانى گرت، گەمارۆى ئابووریى نێودەوڵەتی و بەغدا لەسەر کوردستان بوو. ئەوکات جیهان وەک ئێستا بەڕووى کورددا نەکرابووەوە، پشتیوانیى نێودەوڵەتى بۆ کورد کەم بوو. گەلەکۆمەى هەرێمایەتى لەسەر کوردى باشوور بەردەوام بوو. دواى 11 ساڵ لە تەمەنى خۆبەڕێوەبەرێتیى کورد، پرۆسەى رووخانى سەدام دەستیپێکرد، ئەوکاتیش لەژێر گوشارى تورکیا، ئەمریکا و هاوپەیمانەکانى گوشارى زۆریان لەسەر کورد هەبوو کە نابێت بەشدارى لە رووخانى سەدام بکات، تورکیا داواى دەکرد دەبێت کوردەکان چەک بکرێن. بەڵام سەرکردەکانى باشوور بڕیارى ئازایانە و حەکیمانەیان دا و بوونە بەشێکى گرنگ لە پرۆسەى رووخانى سەدام، دواتریش لە بەغدا لە نووسینەوەى دەستوور و کێشانى نەخشەى داهاتووى عێراق توانییان هەرێمى کوردستان بهێڵنەوە، پێشمەرگە بپارێزن کە ئەمریکا داواى هەڵوەشاندنەوەیى دەکرد. لە بەغدا پۆستى سەرۆککۆمار و جێگرى سەرۆکى پەرلەمان و جێگرى سەرۆکوەزیران و چەندین وەزیر بۆ کورد دەستەبەر بکەن. تواندرا لە دەستوور بەشى زۆرى مافەکانى کورد بچەسپێندرێت. کورد لە ئیدارەدانى هەرێمەکەى، یاخود بەکاربردنى ئەو پۆست و پشکانەى لە بەغدا وەریگرت سەرکەوتوو بووە یاخود نا، ئەمە پرسێکى دیکەیە، بەڵام تواندرا زۆر شتى گرنگ بۆ کورد بچەسپێندرێت کە لە هەموویان گرنگتر چەسپاندنى قەوارەیەکى دەستووریى دانپێدانراوە بۆ کورد.
رۆژئاواى کوردستانیش بەهۆى دەستپێکردنى بەهارى عەرەبى و راپەڕینى گەلانى سووریا، هێزە کوردییەکان توانیان بەشێکى گرنگى جوگرافیا بخەنە ژێر کۆنترۆڵى خۆیانەوە. ئەو 11 ساڵەش لەگەڵ دیمەشق کێشە و ناکۆکیى ئەوتۆیان نەبوو، وەک باشووریش نەکەوتنە ناو شەڕى ناوخۆوە. پشتیوانیى دیکەى کوردى و نێودەوڵەتییان هەبوو، ئەمریکا و هاوپەیمانان بە چەکى پێشکەوتوو هاوکارییان کردن و تەنانەت بنکە و بارەگاى هێزى سەربازیى ئەمریکى و ئەورووپى لە ناوچەکانیان دروستکران. دەرگاى ئەورووپا و ناوەندە دیپلۆماسییەکانى ئەمریکا بە روویاندا کرایەوە؛ بەڵام لە رووخانى رژێمەکەى ئەسەد بەشدار نەبوون و ئەنجامەکەى بەو جۆرە کەوتەوە لە دیمەشق پشکێکى ئەوتۆیان لە کێکى سەرکەوتن بەرنەکەوێت.
پاش بەخشینى خوێن و قوربانیدانێکى زۆر، دەستکەوتەکان بەراورد بەوەى چاوەڕوان دەکرا و کورد شایستە بوو پێى بگات، زۆر کەمترن. نەتواندرا پارێزگارى لە بوون و مانەوەى دەسەڵاتى خۆبەڕێوەبەریى کوردى بکرێت، نەتواندرا هێزە چەکدارەکان بهێڵدرێنەوە. واتە ئیدارە و جوگرافیا و هێزت لەدەستچوو. ئەوەى لە داهاتووشدا دەبێتە زامنى جێبەجێکردنى گفت و بەڵینەکانى دەسەڵاتى سووریاى عەرەبى بەرانبەر بە مافەکانى کورد، هێز یەکلایى دەکاتەوە. لە عێراق زۆرێک لە داخوازییەکانى کورد لە دەستووریشدا چەسپێندراون، بەڵام بەغدا جێبەجێیان ناکات، ئیدی چۆن هیوا لەسەر گفت و راسپاردەى کەسێکى وەک شەرع هەڵدەچندرێت. کەچى کەسانێک ئەو بەدەستهاتووە سەرەتایی و سادانە بە دەستکەوتى گەورە و گرنگ پەسن دەکەن، بە جۆرێک وێناى دەکەن کە دەستکەوتى زۆر بنەڕەتین و هاوشێوەى دەستکەوتەکانى کورد لە باشورو بۆش و بێ بنەما نین. بوونى قەوارەى هەرێمی کوردستان و مانەوەى هێزى پێشمەرگە و ئەو هەموو پۆست و پشکانەى بۆ کورد دیاریکراون لە بەغدا، بە هیچ نازانن. جا وەکو هیچ وەڵامێکى لۆژیکیتان پێ نییە بۆ گوتن دەربارەى ئەوەى بۆچى کورد لە باکوور و رۆژئاوا بەو دەردە چوو، هیچ نەبێت ئەو دەستکەوتانەى باشوور بە کەم مەزانن.
