ئاراستەكانی جیابوونەوە راستە ئێستا قسەوباس لەسەر جیابوونەوە و سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان زیاد لە هەر باسێكی دیكە باڵی بەسەر دیبەیتی سیاسی هەرێم و عێراقدا كێشاوە، بەڵام هاوشان لەگەڵ ئەم مەسەلەیە، لەسەر چەند ئاستێكی دیكەش بابەتی جیابوونەوە و پێكهێنانەوەی قەوارەی نوێ گەرمە. ئەمانە چەند فۆرمێكی جیابوونەوەن، هەرچەندە ئەگەر ئامانجیان دامەزراندنی دەوڵەتێكی نوێش نەبێت: جیابوونەوە بە ئامانجی "سەربەخۆیی": ئەم فۆرمەی جیابوونەوە، هەوڵی هەرێمی كوردستانە بۆ جیابوونەوە لە دەوڵەتی عێراق و بنیاتنانی دەوڵەتێكی سەربەخۆ. لەڕاستیدا، تا ئەم دواییە وا دەهاتە بەرچاو كە لە هەرێمی كوردستان جۆرێك لە كۆدەنگی هەیە لەسەر ئەم پرسە. دوای دوایین سەردانی وەفدی هاوبەشی یەكێتی و گۆڕان بۆ بەغدا و راپۆرتە میدیاییەكان سەبارەت بەوەی وەفدەكە "تێڕوانینی جیاوازیان هەبووە" و جەختیان كردووەتەوە لەوەی نایانەوێ لە عێراق جیاببنەوە و رەتنەكردنەوەی ئەو هەواڵانە لەلایەن هەردوو حیزبەكەوە، پێدەچێ كەلێنێكی دیكەی گەورەتر كەوتبێتە هەرێمەوە لە پەیوەندی لەگەڵ ئایندەی هەرێمی كوردستان لە دەوڵەتی عێراقدا. بەهەرێمكردنی كەركووك: جیابوونەوەی كەركووك بە ئامانجی دروستكردنی دەوڵەتێكی دیكەی سەربەخۆ نییە. ئەوەی چەند جارێك لەسەر زمانی پارێزگاری كەركووك بەڕوونی بیستراوە یان هەڵهێنجراوە، ئەوەیە كە دەیانەوێ كەركووك لە بەغدا جیابكەنەوە. وەك دەگوترێ، ئەم هەوڵە لە ئەنجامی بێ ئومێدییە لە جێبەجێبوونی مادەی 140 لەلایەك و، پەراوێزخستن و فەرامۆشكردنی كەركووك لەلایەن بەغدا، لەلایەكی دیكە. بەهەرێمكردنی بەسرا: هاوشێوەی هەرێمی كەركووك، لە جیاكردنەوەی هەرێمی بەسرادا ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێكی دیكەی سەربەخۆ لەگۆڕێ نییە. بیرۆكەی دامەزراندنی هەرێمی بەسرا لە ساڵی 2008 لەلایەن پارلەمانتار وائیل عەبدوللەتیفەوە پێشنیار كرا. داكۆكیكاران لەو پرۆپۆزاڵە پێیانوایە دانیشتووانی پارێزگاكە سوودمەند نەبوونە لە خێروبێری نەوتی پارێزگاكەیان. نەوتی پارێزگای بەسرا پێكهێنەری 80%ی تێكڕای بودجەی عێراقە لەكاتێكدا 30%ی دانیشتووانی پارێزگاكە لە هەژاریدا دەژین. بۆیە لایەنگرانی ئەو بیرۆكەیە دەیانەوێ دەسەڵاتی زیاتر بۆ بەسرا دەستەبەر بكەن لەڕێگای بەهەرێمكردنی پارێزگاكەیانەوە. دەبێ بگوترێ كە هەرچەندە تائێستاش كەسانێك هەن هەوڵی مۆبیلیزەكردنی خەڵك و لۆبیكردن دەدەن بۆ پرۆپۆزاڵەكە، بەڵام لەڕاستیدا، سەرۆك وەزیرانی پێشوو نووری مالیكی تا رادەیەكی زۆر شكستی بەو پرۆژەیە هێنا. بەهەرێمكردنی پارێزگا سوننییەكان: ئەو پرۆپۆزاڵەش لەسەردەمی دەسەڵاتی نووری مالیكی هەندێ باسی لێوەكرا. بەهەرێمكردنی پارێزگاكان كاردانەوەیەك بوو بۆ پەراوێزخستنی سوننە نەك هەر لە حكومەتی بەغدا، بەڵكو پەراوێزخستن و چەوساندنەوەیان لەنێو ماڵەكانی خۆیاندا. توێژینەوەو چاوپێكەوتنی زۆر ئەوە پشتڕاست دەكەنەوە كە كەوتنی مووسڵ و پارێزگا سوننییەكان بەدەستی داعش لە ئەنجامی ناڕەزایی پارێزگا سوننییەكان بوو لە ئیدارەكردنی پارێزگاكانیان. هەرچۆنێك بێت، رەنگە لەدوای دەركردنی داعش لە مووسڵ، جارێكی دیكە ئەو بیرۆكەیە زیندوو ببێتەوە. بەپارێزگابوون: بەر لە شەڕی داعش و قەیرانی ئابووری، بە پارێزگاكردنی قەزاكان بووبووە مۆدێلی رۆژ. لەوەگەڕێ كە حكومەتی نووری مالیكی، جگە لە بەپارێزگاكردنی هەڵەبجە لەژێر فشاری كورد، بە بڕیارێك چەند پارێزگای نوێی لە تەلەعفەر و دوزخورماتوو و فەللوجە راگەیاند. چەند قەزایەكیش مانەوە و لەهەوڵدابوون كە پارێزگای نوێ بۆ خۆیان دامەزرێنن، یان لایەنی كەم نەچنە چوارچێوەی پارێزگا نوێیەكانەوە. نموونەیەكی ئەو ئاراستەیە ناڕەزایی خەڵكی سەیدسادق بوو لەدژی ئەوەی بخرێنە سەر پارێزگای هەڵەبجە. لە پارێزگا شیعەكانی خوارووش هەمان ناڕەزایی یان هەوڵدان بۆ دروستكردنی پارێزگای نوێ هەبوو. بەهەرێمكردن یان بە پارێزگاكردنی دەشتی نەینەوا: وەك كاردانەوەیەك بۆ كەوتنی ناوچەكانی تەلەعفەر و شنگال و دەشتی نەینەوا بەدەستی داعش و بەئامانجكردنی پێكهاتەكانی ناوچەكە، ئەو پێكهاتانە، بە تایبەت بەشێك لە ئێزدییەكان و كریستیانەكان داوای بەهەرێمكردن یان بە پارێزگاكردنی ناوچەكانیان دەكەن. بەشێك لەو پێكهاتانە گەشبین نین كە لە ئایندەدا حكومەتی عێراق یان هەرێمی كوردستان بتوانێ بیانپارێزێ. لەوەوە داوای بنیاتنانی ماڵێكی تایبەت بەخۆیان دەكەن. دیارە خەڵكانێكی بەرچاویش هەر لەو پێكهاتە ئاینی و نەتەوەییانە لەوە زیاتر دەڕۆن و داوا دەكەن ناوچەكانیان بخرێتە ژێر ئیشرافی نێودەوڵەتییەوە. ئەم مەسەلەیەش لەدوای شەڕی مووسڵ دێتە سەرمێز. پێكەوەهەڵنەكردن هیچكام لەو مەشروعانەی سەرەوە بەرهەمی گەشەی دێمۆكراسی نین لە عێراقدا. لەڕاستیدا، هەر شكستی فیدراڵیزم لە عێراقدا هۆكارەكەی ئەوە بوو كە لە عێراقدا شتێك بەناوی دێمۆكراسییەوە بوونی نەبووە. ئەوجا دامەزراندنی سیستەمی فیدراڵی لە وڵاتێكدا كە دێمۆكراسیی تێدا نەبێ، وەك ئەوە وایە لە جیاتی ئەسپ عارەبانەكەی رابكێشێ، عارەبانەكە بەپێش ئەسپەكە بكەوێت. پاشان هەموو ئەو جیابوونەوانە لە ئاكامی كۆمەڵێ فاكتەری دیكەی جۆراوجۆرن. عێراقییەكان (ئەگەر ئەو چەمكە راست بێت) یەكێكن لەو میللەتانەی كەمترین متمانەیان نەك هەر لەنێوان خۆیان بەڵكوو بە میللەتانی دیكەش هەیە. تێكڕای پێكهاتەكانی عێراق بەبێ جیاوازی لە بێ متمانەییەكی قووڵدان لە ئاست یەكتر. بەهێزیی هەر پێكهاتەیەك وەك مەترسی بۆ سەر پێكهاتەكانی دیكە سەیر دەكرێت، بۆیە ئەوەی لەدەستت دێت دەبێ بیكەیت بۆ ئەوەی لێنەگەڕێی "ئەوی دیكە" بەهێز بێت. پاشان لەهەمووی گرنگتر، ئەزموونی نزیك لە پانزە ساڵی رابردوو نەك هەر لە عێراق، بەڵكو لە كوردستانیش ئەوەمان پێدەڵێ كە نوخبەی سیاسی ئەم وڵاتە كێشەی زۆری هەیە لە پێكەوەژیان، ئەوجا هۆكارەكانی هەرچیەك بن. جیابوونەوەكان بەرەو كوێ دەڕۆن؟ لەبەر كۆمەڵێ هۆكار، پێناچێ ئەو تەوژمە بۆ سنووركێشانی نوێ (ئەوجا بنیاتنانی دەوڵەتی نوێ بێت، یان هەرێم یان تەنانەت دروستكردنی پارێزگای نوێش) لە عێراقدا بە ئاشتیانە و بە مێتۆدی دێمۆكراتیك بچێتە پێش. كۆمەڵێ هۆكاری گرنگ هەن: یەكەم، مێژووی عێراق پانتایی شەڕ و ئاڵۆزی و ململانێی ئێتنیكی و تا رادەیەكیش ئاینییە. ئەزموونی وڵاتان لە دووبارە بنیاتنانەوەی دەوڵەتدا نیشانیداوە كە ئەگەر پێكهاتەكانی وڵاتێك مێژوویەك لە ململانێ و ناكۆكیی توندوتیژیان هەبووبێ، هەمیشە زەحمەتی زۆریان هەبووە لە دووبارە بنیاتنانەوەی دەوڵەتدا. بۆیە مێژووی عێراق و تەنانەت كوردستانیش مێژوویەكی توندوتیژ و خوێناوییە و تەجاوزكردنی تەحەدایەكی راستەقینەیە. دووەم، ئامادەنەبوونی كولتوورێكی سیاسی دێمۆكراتیك لە عێراق و كوردستاندا. مەبەست لەو كولتوورە سیاسیە ئەوەیە تا چ رادەیەك دانیشتووانی وڵاتێك بەڕاستی دێمۆكراسییان دەوێت و ئامادەن خەباتی بۆ بكەن؟ لە عێراقدا ئەو كولتوورە سیاسییە بە نزیكەیی نییە. تائێستاش ئینتیمای مەزهەبی و خێڵەكی لەسەرووی هەموو شتەكانی دیكەوەیە. یەك ملیۆن كەس ئامادەیە بە فەرمانی موقتەدا سەدر بێتە سەر جادە و دواتر پارلەمان داگیر بكا. دێمۆكراسی لە كوێیە؟ لە كورستانیش ئێمە هەر ئەوەندە دێمۆكراسیمان دەوێ تا لە خزمەتماندا بێت. سێیەم: وەك دەرئەنجامێك بۆ بێ متمانەیی ناوخۆیی و لاوازیی دەوڵەت، عێراق لەڕیزی لاوازترین دەوڵەتاندایە لەڕووی قەبوڵكردنی دەستوەردانی دەرەكی. هەر بڕیارێكی گرنگ لەو وڵاتە بدرێت دەبێ بە فیلتەری وڵاتانی دیكەدا بڕوات. لە كۆبوونەوەیەكی متمانەبەخشین بە كابینەی حكومەت، چەند پارلەمانتارێكی عێراقی ناڕەزاییان نیشاندا لەسەر ناوی وەزیری پێشنیازكراو بۆ وەزارەتی بەرگری بەهۆی ئەوەی كاندیدەكە بەشداریی شەڕی عێراق-ئێرانی كردبوو! ئەوجا بۆیە، لەبەر ئەو چەند هۆكارانە، وا پێشبینی دەكرێ كە تێكڕای پرۆسەكانی سەربەخۆیی، بەهەرێمكردن و بە پارێزگاكردن بە هەلومەرجی دژواردا بڕۆن.
