هەفتەی رابردوو بووینە شاهیدی كەوتنی دوو شاری دیكەی گرنگ لە عێراق و سووریا. هەروەك ئەوەی بەر لە ساڵێك لە مووسڵ بینیمان، لە رومادی دووبارە بووەوە. لە سووریاش شاری تەدموری مێژوویی لەگەڵ پایتەختەكەی حوكمڕانیی داعش (رەققە) یەكتری گرتەوە.
بە پێچەوانەی لێكدانەوەكان، لە ماوەی هەفتەیەكدا داعش هەم لە رووی سەربازیەوە سەركەوتنی بەدەستهێنا، هەم لە رووی مینۆكییەوە بە دونیای گوت، نەك توانای بەرگریكردنی سنووری حوكمڕانیی خەلافەتی ئیسلامی لەدەست نەداوە، بەڵكو لە پێشڕەوی و فراوانخوازیش بەردەوامە.
رووداوەكانی دوای شەڕی داعش لە عێراق و سووریا بە گشتی، پێیانگوتین لەگەڵ ئەوەی بەرەی دژە داعش فراوانە، وەلێ رێكخراوی داعش بێ پشتیوان نییە و ئەو لایەن و وڵاتانەش زۆرن كە بوونەتە هاوپشت و پەنایان.
رەنگە داعش زۆر نەژی، بەڵام پێناچێ بەمزووانە هەوڵی هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی بە تەواوی پێش بە دڕندەیی ئەم گرووپە بگرێ، وەك ئەوەی سەرەتای ئەم هەفتەیە باراك ئۆباما بە گۆڤاری ئەتلانتیكی ئەمریكی گوت، شەڕی داعش درێژخایەنە و كاتی زۆری پێویستە.
ئەگەر قووڵتر لە مەسەلەكە بڕوانین، دەبینین ستراتیژیەت و هێزی رووبەڕووبوونەوەی بەرەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانانی، لە ئاست گەورەیی مەترسیی داعشدا نییە. بەمەش ئەوانەی زیاتر باجی تەمەندرێژیی داعش دەدەن، گەلانی ناوچەكەن و بە چاوی خۆیان مەرگەساتی زیاتر دەبینن.
تاوانە قێزەونەكانی داعش بەرامبەر خەڵكی سڤیل و بێ تاوانی ئێرە و ئەوێ، هەموو سنوورێكی بەزاندووە و گەیشتووەتە لوتكەی دڕندەیی و وەحشیگەری، كەچی پرۆسەی بەگژداچوونەوە و ریشەكێشكردنی داعش، ناكاریگەرە و پەیڕەوی رێوشوێنێكی گونجاو بۆ یەكلاكردنەوەی بارودۆخەكە ناكات.
هەنگاوە هێواشەكانی بەرەی هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی، دەمانگەیەنێتە ئەو بڕوایەی داعش بە ئاسانی و بە خێرایی بە كۆتا نایەت، چونكە ئەو تەنیا گرووپێكی چەكدار نییە، بەڵكو پڕۆژەیەكی سیاسی، سەلەفی جیهادیی پاوانخوازە. ئەو ئیسلامییە توندئاژۆیانەش كەم نین كە لە زۆربەی وڵاتانی دونیا، لایەنگری و وابەستەییان تا رادەی مردن بۆ ئەو رێكخراوە هەیە. بەگشتی كۆمەڵگەی موسوڵمان بۆ بەرهەمهێنانی گرووپی تیرۆریستی و جیهادی خاوەن كێڵگەیەكی لەبار و بەپیتە و رەگی سەرهەڵدان و گەشەكردنی، بە قووڵی شۆڕبووەتەوە نێو تاكەكانی.
تەنانەت ئەم ناوچانەش كە بەر لە ئەوانی تر، تامی ئازارەكانی ئەم گرووپەیان پێگەیشتووە، بوونەتە كارگەی بەرهەمهێنانی كاراكتەر و توندڕەوانی نێو رێكخراوەكە. كەواتە مەسەلەكە لەوە گەورەترە كە داعش تەنیا گرووپێكی چەكداریی تیرۆریستی بێ، بەڵكو رەهەندێكی فیكری و عەقیدەیی هەیە و پەیوەستە بە باوەڕەوە.
بۆیە پێناچێ ناوچە نائارامەكان لە داهاتوویەكی نزیكدا ئارام ببنەوە، چونكە ئامانجی هەڵگرانی فیكری سەلەفیی جیهادی تەواوكردنی ئەو بەرنامەیە كە كۆیكردوونەتەوە.
بەداخەوە، لە سایەی مەیلی هەژموونگەریی دەوڵەتانی زلهێز بە گشتی و عەقڵیەتی فەرمانڕەوایانی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناڤین بەتایبەتی، لە نێویشیاندا وڵاتانی دەوروبەر، پێشبینی ناكرێ ئاگری ئەو شەڕ و فیتنەیەی ناوچەكەی گرتووەتەوە، بەم زووانە دابمركێتەوە و كێرڤی خوێنڕژان و توندوتیژیەكان داببەزێ.
لە دۆخێكی دژوار و پڕ لە ململانێی ئاینی و مەزهەبی و نەتەوەیی و كێبەڕكێی دەوڵەتان لە پێناو باڵادەستیدا، یەكلاكردنەوەی كێشەیەكی ئەوەندە گەورە، هەروا ئاسان نییە. بە تایبەتی ئەگەر بەرەی هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتی بەو سستی و لاوازییە بمێنێتەوە و میكانیزمێكی جددی نەگرێتەبەر.
ئاڵۆزیی دۆخەكە بە جۆرێكە، ئەگەر لە وڵاتێكی وەك عێراق بڕوانین، لەوە تێدەگەین تەنیا یەك لایەن و دەوڵەت لە بازاڕی ململانێ و هاوكێشە سیاسییەكانی ئەو وڵاتەدا ئامادەییان نییە، ئەو ئاوەز و ماسك و دەستانە زۆرن كە بە ئاشكرا و شاراوە رۆڵیان لەو بارودۆخەدا پێ سپێردراوە. بە چەشنی عێراق ئەم وێناكردنە بۆ تەنگ و چەڵەمەكانی سووریا و یەمەن و زۆر وڵاتی دیكەش راستە و دەتوانین بڵێین لەوێ واقیعێكی پڕ كێشمەكێش و سەختتریش ئامادەیی هەیە.
ئەمە وایكردووە، لەو وڵاتانەدا هەموو شتێك سروشتی خۆی لەدەستبدا و بێ بەها بێ. بۆ نموونە ئەگەر لە رووداوەكانی ئەمڕۆی سەر گۆڕەپانی عێراق وردبینەوە، یان فۆكوس بخەینە سەر داگیركردنی رومادی، جارێكی دیكە ئەوەمان بۆ دووپات دەبێتەوە كە تەنیا هەڕەشە و گوڕەشە و ئیمكانیەتی سەربازی و تانك و تۆپ و فڕۆكە پێوەری سەركەوتن نییە، بەڵكو سەركەوتن و پاراستنی وڵات لە مەترسییەكان، بە ئیرادە و عەقڵەوە بەدی دێت.
وەك بەراوردێك، ئەو ئیمكانیەتەی پێشمەرگە لە بەردەستیدایە هێندەی سەتا پێنجی ئیمكانیەتی سوپای عێراق نییە، بەڵام بە ئەزموون ساغ بووەتەوە، پێشمەرگە لە سوپای عێراق خۆڕاگرتر و ئازاترە. هەنووكە هەرێمی كوردستان مەترسی شكست و دۆڕاندنی خاكەكەی تێپەڕاندووە و لە حاڵەتی بەرگری و بەدەستهێنانەوەی تەواوی ناوچە لەدەستچووەكانیدایە. وەلێ حاڵەتەكە لە ناوەڕاستی عێراق بە جۆرێكی ترە، تارادەی ئەوەی بەغدای پایتەختیش مەترسی زۆری لەسەرە.
هەر وڵاتێك، لە دەرەوەی لۆژیكی یەكترقبوڵكردن و هاوبەشیی سیاسی، مەحاڵە قەیرانەكان دەرباز بكات و دەستكەوت و سەركەوتن مسۆگەر بكات.
دەوڵەتی عێراق ئێستا متمانەی لەدەستداوە و لەوپەڕی ناكارامەیی سیاسیدایە.
عێراق بە كورتبینی سیاسی و پەراوێزخستنی زۆرێك لە پێكهاتە جیاوازەكان، كەمترین ئینتیمای نیشتمانی لای رۆڵەكانی نەهێشتووەتەوە و نەیتوانیوە كەشوهەوایەكی تەندروست بۆ هەمووان وەك یەك دروست بكات. بۆیە چارەنووسەكەی بە ئەمڕۆ گەیشت. گەلانی ناوچەكە ناحەقیان نییە لە رێوشوێنی چارەسەریی حكومەتەكانیان بێ هیوا بن و چاوەڕوانی فریادڕەسێكی راستەقینە بكەن.
بە بڕوای من دەربازبوونی وڵاتێكی وەك عێراق لەم دۆخە ئاڵۆزكاوەدا، دەمانباتە بەردەم دوو رێگەچارە. یەكەمیان هەڵوەشاندنەوەی نەخشەی ئەو وڵاتە و لێكجیاكردنەوە و داڕشتنەوەی بە گوێرەی پێكهاتە جیاوازەكانی وەك كورد و سوننە و شیعە. دووەمیشیان گۆڕینی ستراتیژیەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئەكتیڤبوونی زیاتری بەرەی هاوپەیمانێتی دژە داعش.
بەكورتی، دۆخەكە بە جۆرێك شێواوە، دژوارە كۆتایی داعش، هێوربوونەوەیەكی تەواو لەگەڵ خۆی بێنێ.
