رووداو دیجیتاڵ
دوای 4 رۆژ لە دانوستاندن لە واشنتن و بە نێوەندگیریی ئەمریکا، لوبنان و ئیسرائیل "رێککەوتنێکی سەرەتایی"یان واژۆ کرد. ئەمە دوای خولی پێنجەمی دانوستاندنەکان هات.
واژۆکردنەکە رۆژی هەینی بە ئامادەبوونی مارکۆ روبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا؛ نەدا حەمادە، باڵیۆزی لوبنان لە ئەمریکا و یەحیەئێل لایتەر، باڵیۆزی ئیسرائیل لە واشنتن بەڕێوەچوو. ئەم رێککەوتنە وەک هەنگاوێکی گەورەی دیپلۆماسی سەیر دەکرێت، کە ئامانجی کۆتاییهێنانە بە داگیرکاریی ئیسرائیل بۆ سەر باشووری لوبنان و گەڕاندنەوەی یەکپارچەیی خاکی ئەو وڵاتە.
رێککەوتنەکە باسی چی دەکات؟
ماڵپەڕی ئەکسیۆسـی ئەمریکی بڵاویکردەوە، ئەم رێککەوتنە رێگە بۆ رێککەوتنی ئاشتیی داهاتوو خۆش دەکات و چەند هەنگاوێکی خێرا لەخۆدەگرێت:
1- بەیرووت و تەلئەڤیڤ دەیانەوێت بەیەکجاری کۆتایی بە ململانێکەیان بهێنن.
2- هەردوو وڵات دان بە مافی یەکدیدا دەنێن بۆ ئەوەی وەک دەوڵەتی سەربەخۆ و لە ئاشتیدا بژین.
3- کێشە هەڵپەسێردراوەکان لە رێگەی دانوستاندنی راستەوخۆ و بە پاڵپشتیی ئەمریکا چارەسەر دەکرێن.
4- پرۆسەیەکی مەرجدار دەستپێدەکات: سوپای لوبنان دەسەڵاتی خۆی دەسەپێنێت و سوپای ئیسرائیلـیش دەکشێتەوە.
5- وردەکارییەکانی ئەم کشانەوەیە لە بەرنامەیەکی دواتری ئەمنیدا بە یارمەتیی ئەمریکا دادەڕێژرێن.
6- لە سەرەتادا سوپای لوبنان کۆنترۆڵی ئەمنیی "ناوچە تاقیکارییەکان" دەگرێتە دەست، بۆ ئەوەی تەنیا دەوڵەت چەکی بەدەستەوە بێت.
7- بۆ دەستپێکردنی ئەم پلانە، هەردوو سوپاکە لەسەر دوو ناوچەی تاقیکاری رێککەوتوون.
8- پرۆسەی ئاوەدانکردنەوە دوای ئەوە دەستپێدەکات کە دڵنیا ببنەوە حیزبوڵڵا چەکی نەماوە.
9- خەڵکی سڤیلی باشووری لوبنان تەنیا دوای سەپاندنی کۆنترۆڵی ئەمنیی دەوڵەت دەتوانن بگەڕێنەوە ماڵەکانیان.
10- ئەمریکا راستەوخۆ چاودێریی ئەم پرۆسەیە دەکات و پاڵپشتیی دەکات.
11- بەرپرسێکی ئیسرائیلی بە ئەکسیۆسی راگەیاندووە، تا ئەوکاتەی حیزبوڵڵا چەک دەکرێت، ئیسرائیل لەنێو "هێڵی زەرد" لە لوبنان دەمێنێتەوە.
"ناوچە تاقیکارییەکان" لە کوێن؟
بنیامین نەتەنیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل باسی لەوە کرد کە یەکێک لە ناوچەکان دەکەوێتە دەرەوەی "پشتێنەی ئەمنی" و ئەوەی دیکەشیان لەو ناوچە فراوانەدایە کە سوپای ئیسرائیل نایەوێت. نەتەنیاهوو جەختی کردەوە کە تاوەکو حیزبوڵڵا چەک نەکرێت، رێگە نادەن خەڵکی لوبنان و حیزبوڵڵا بگەڕێنەوە نێو "پشتێنەی ئەمنی."
دوو بەرپرسی ئیسرائیلی بە ئەکسیۆسیان گوتووە، یەکێک لە ناوچەکان دەکەوێتە باکووری رووباری لیتانی و ئەوەی دیکەش لە باشووری رووبارەکەیە. هەروەها ئەفسەرانی ئەمریکی لەگەڵ سوپای لوبنان کاردەکەن بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی ئەو ناوچانە بەتەواوی لە حیزبوڵڵا پاککراونەتەوە.
هەڵوێستی ئەمریکا چییە؟
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند، کار بۆ جێبەجێکردنی ئەم رێککەوتنە دەکات بۆ دەستەبەرکردنی داهاتوویەکی سەلامەت. پێنتاگۆنیش ئامادەیی نیشان داوە کە بڕی زیاتر لە 30 ملیۆن دۆلار هاوکاریی سوپای لوبنان بکات، هەروەها ئەمریکا 100 ملیۆن دۆلار هاوکاریی مرۆیی بەپەلە پێشکێش دەکات.
ئەمریکا حیزبوڵڵای بە "مەترسیدارترین بریکاری ئێران" ناوبرد کە لوبنان پەلکێشی جەنگ دەکات. روبیۆ رایگەیاند، ئەم رێککەوتنە رێگە بۆ سەروەریی لوبنان و داماڵینی چەکی حیزبوڵڵا خۆش دەکات و رێگە بە ئیسرائیلـیش دەدات بگەڕێتەوە سنوورەکانی خۆی. روبیۆ گوتی: "ئەمڕۆ رۆژێکی باشە، بەڵام کاری زۆرمان لەپێشە."
هەڵوێستی لوبنان چییە؟
جۆزێف عەون، سەرۆکی لوبنان رێککەوتنەکەی بە "یەکەم هەنگاو" بۆ گەڕانەوەی خەڵک بۆ سەر ماڵوحاڵی خۆیان و سەپاندنی سەروەریی دەوڵەت ناو برد. عەون سوپاسی ئەمریکا، ترەمپ و وڵاتانی دۆستی کرد. نەواف سەلام، سەرۆکوەزیرانی لوبنانیش جەختی کردەوە کە "تەنیا دەوڵەت بڕیاردەری شەڕ و ئاشتییە."
تاوەکو ئێستا حیزبوڵڵا بە فەرمی لێدوانی نەداوە، بەڵام ئەمین شری، پەرلەمانتاری حیزبوڵڵا گوتی: "ئێمە دژی دانوستاندنی راستەوخۆین." هەروەها گوتی رەزامەندیی ئەوان بۆ بڵاوەپێکردنی سوپای لوبنان بە مەرجی کشانەوەی تەواوەتیی ئیسرائیلە.
هەڵوێستی ئیسرائیل چییە؟
نەتەنیاهوو ئەم رێککەوتنەی بە "دەستکەوتێکی گەورە بۆ ئیسرائیل" و "گورزێکی تووند بۆ ئێران" ناوبرد. باڵیۆزی ئیسرائیل لە واشنتنیش گوتی: "ئێران و حیزبوڵڵا چوونەتە دەرەوەی یارییەکە." بەڵام ئاڤیگدۆر لیبەرمان، سەرۆکی پارتی (ئیسرائیل ماڵمانە) هۆشداریی دا کە تاوەکو حیزبوڵڵا بمێنێت، شەڕی داهاتوو تەنیا لەسەر کات ماوەتەوە.
چۆن گەیشتنە ئەم رێککەوتنە؟
14ی نیسان: دەستپێکی دانوستاندنە راستەوخۆکانی نێوان باڵیۆزانی هەردوو وڵات لە واشنتن.
16ی نیسان: ترەمپ ئاگربەستێکی 10 رۆژەی راگەیاند.
23ی نیسان: خولی دووەم بۆ درێژکردنەوەی ئاگربەستەکە.
14 و 15ی ئایار: خولی سێیەم کە بە "ئەرێنی" ناو بردرا.
2ی حوزەیران: خولی چوارەم، کە تێیدا رێککەوتن کرا لەسەر ئاگربەست بە مەرجی وەستانی هێرشەکانی حیزبوڵڵا و کشانەوەیان بۆ باشووری لیتانی.
23ی حوزەیران: خولی پێنجەم دەستیپێکرد بۆ تاوتوێکردنی "ناوچە تاقیکارییەکان"، کە رۆژی هەینی بووە هۆی راگەیاندنی ئەم رێککەوتنە سەرەتاییە.
دۆخی ئێستای باشووری لوبنان چۆنە؟
سەرەڕای ئەوەی شەممەی رابردوو ئاگربەست راگەیێندرا، بەڵام ئیسرائیل بەردەوام بوو لە هێرشەکانی و پێشڕەوییە زەوینییەکانی لە باشووری لوبنان.
ئەم ئاگربەستە نوێیە لە کاتێکدایە کە ئێران پێداگری دەکرد دەبێت کێشەی لوبنانیش بخرێتە نێو رێککەوتنەکەی لەگەڵ ئەمریکا بۆ کۆتاییهێنان بەو شەڕە گەورەیەی کە لە کۆتایی مانگی شوباتدا دەستیپێکرد.
لوبنان لە 2ی ئادار چووە نێو شەڕەکە، کاتێک حیزبوڵڵا بۆ تۆڵەی کوژرانی عەلی خامنەیی، رێبەری پێشووی کۆماری ئیسلامی، بە مووشەک هێرشی کردە سەر ئیسرائیل.
