رووداو – سنە
ئێستا لە رۆژهەڵاتی كوردستان، نیشتمانپەروەری و وڵاتپارێزی تەنیا هەڵگرتنی چەك و بوون بە پێشمەرگە نییە، بەڵكوو شێوازەكانی خەبات بۆ پاراستنی نیشتمان رەنگ و شێوازی نوێ و جیاوازی وەرگرتووە، یەكێك لەوانە ژینگەپارێزییە.
ژینگەپارێزی، وەك چەمكێكی نوێ و شێوازێكی جیاوازی خەبات بۆ پێشگرتن بە تێكدانی ژینگە، لە سەرەتای نەوەتەكانی سەدەی رابردووەوە لە رۆژهەڵاتی كوردستان سەریهەڵدا، بەشێوەیەكی پەرشوبڵاو لە هەندێك شار و شارۆچكەی رۆژهەڵاتی كوردستان تاك و تەرا رێخكراوی ژینگەپارێزیی ناحكوومی دروست بوون. بەڵام بەهۆی نوێبوونی شێوازەكە و گرنگیی ژینگە زۆر زوو پەرەی سەند و وەك گۆڕەپانێكی نوێی خەبات لەپاڵ گۆڕەپانی فەرهەنگی و خێرخوازی و.. هتد، وەك شێوازێكی نوێی بەرەنگاری خۆی سەپاند.
پیسبوونی كەشوهەوا، وشكبوونی رووبار و گۆلاوەكان، لێدانی بیری ئاو بەشێوەیەكی هەڕەمەكی ، تێكدان و سووتاندنی لەوەڕگە و دارستان و جەنگەڵەكان، لەنێوبردنی سەدان جۆر گژوگیا و گیانلەبەر و.. هتد، بەشێكن لەو قەیرانە ژینگەییانەی كە بەرۆكی رۆژهەڵاتی كوردستانی گرتووە، هەر بۆیە خەباتی ژینگەپارێزی و پاراستنی ژینگە بۆ نەوەی ئێستا بووەتە ئەركێك.
"پێشمەرگەی سەوز" ئەو دەستەواژەیەیە كە دەكرێ بۆ ژینگەپارێزانی رۆژهەڵاتی كوردستان بەكاربهێنرێ. ئێستا لە سەرجەم شار و شارۆچكە و تەنانەت هەندێك گەورەدێش رێكخراوی ژینگەپارێزی دامەزراون. كوژاندنەوەی ئاگری دارستانەكان، تا خاوێنكردنەوەی سەیرانگا و كەناری گۆل و رووبار، لە كارە دیارەكانی گررووپەكانی ژینگەپارێزین.
بەپێی ئامارە فەرمییەكان، لە رۆژهەڵاتی كوردستان زیاتر لە 135 رێكخراوی ناحكومیی ژینگەپارێز چالاكن ( لە پارێزگای سنە 32 رێكخراو، پارێزگای ورمێ 35 رێكخراو، پارێزگای كرماشان 31 رێكخراو و پارێزگای ئیلامیش 37 رێكخراو).
بە گوتەی محەممەد دەروێش، بەرپرسی ناوەندی راهێنان و بەشداریی خەڵك لە رێكخراوی حكومیی پاراستنی ژینگە، پارێزگای ئیلام لەچاو ژمارەی دانیشتووانی، زۆرترین ژینگەپارێزی لەسەر ئاستی ئێران هەیە.
بەشێك لە ئامانجەكانی رێكخراوە ژینگەپارێزەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان بەپێی پەیڕەوی ناوخۆی رێكخراوەكان بریتییە لە "پاراستنی ژینگە و پەرەپێدان بە كولتووری ژینگەپارێزی، دروستكردنی ناوچەی پارێزراو و پاركی نیشتمانی، پێشگرتن بە چالاكیی ناوەندەكانی پیسكەری ژینگە و.. تادوایی".
بەشێك لە گرنگترین پرسەكانی ژینگە لە زمانی حامید ئەسراری، بەرپرسی تۆڕی رێكخراوە ژینگەپارێزەكانی پارێزگای سنەوە، بریتییە لە دروستكردنی بەنداو و گواستنەوەی ئاو بۆ ناوچەكانی دەرەوەی ئەم پارێزگایە، رێگری لە ئاگركەوتنەوە لە دارستانەكان، چارەسەركردنی پاشەڕۆ و زبڵ و خاشاك بەشێوەیەكی زانستی، بەتایبەتی پاشەڕۆی نەخۆشخانەكان".
ئەگەرچی رێكخراوەكان بۆ چالاكییەكانیان پێویستیان بە هاوكاریی ماددی هەیە، بەڵام بە گوتەی ئەسراری حكومەت پرسی ژینگەی بە جددی وەرنەگرتووە.
ئەسراری پێیوایە لەلایەك ئەوە لە قازانجی رێكخراوەكانە "هەر ئەمە خاڵی بەهێزبوونیانە و وا دەكات نەكەونە ژێر ركێفی هیچ لایەنێكەوە، بەڵام چاوەڕوانی ئەوەشمان هەیە كە دامودەزگا پەیوەندیدارەكان بۆ بەڕێوەبردنی پڕۆژەكانمان یارمەتیمان بدەن بۆ ئەوەی ئەنجامی باشترمان هەبێ".
ئەنجوومەنە سەوزەكەی مەریوان
دامەزراندنی ئەنجوومەنی سەوزی چیا بە چالاكترین رێكخراوی ژینگەپارێز لە رۆژهەڵاتی كوردستان دادەنرێ، خاڵێكی وەرچەرخان بوو لە بە سیستەماتیكبوون و رێكخستنی رێكخراوە ژینگەپارێزەكان. ئەنجوومەنی سەوزی چیا ساڵی 2004 لە سەردەستی چەند لاوێكی چالاك و خۆبەخشی شاری مەریوان بۆ بەرەنگاربوونەوەی تێكدانی ژینگە و بەئاگاهێنانەوەی خەڵك لە دژی مەترسییەكانی سەر ژینگەی كوردستان بە گشتی و مەریوان بە تایبەتی كە سروشتەكەی بە هۆی گۆلی زرێبار و رووبەرێكی زۆر جەنگەڵ و دارستان گرنگییەكی تایبەتی هەیە، دامەزرا.
ئەنجوومەنی سەوزی چیا وەك ناوەندێكی چالاك هانی خەڵكی مەریوانی دا بۆ كوژاندنەوەی ئاگری دارستانەكان و توانی لە ماوەیەكی كەمدا پێگەیەكی قایمی خەبات و تێكۆشان بۆ خۆی دەستەبەر بكات. لە ماوەی زیاتر لە 15 ساڵ كار و چالاكیدا، ئەزموونی كوژاندنەوەی سەدان ئاگر لە دارستانەكانی مەریوان، هاندانی خەڵك بۆ بەرەنگاربوونەوەی راوكردنی گیانلەبەران، بەكارهێنانی پایسكیل لەبری ئۆتۆمبێل بۆ خاوێنڕاگرتنی هەوای ژینگە، نەمام چاندن، پەرەپێدانی دارستانەكان و چەندین چالاكیی دیكە، ئەم رێكخراوەی كردووەتە چالاكترین رێكخراوی ژینگەپارێزی لە رۆژهەڵاتی كوردستان، هەروەها بەو هۆی ئەو رێكخراوەوە مەریوان بووەتە شارێكی نموونەیی لە پاراستنی ژینگە.
شەریف باجوەری ژینگەپارێز كە 25ی ئابی 2018 لەگەڵ سێ ژینگەپارێزی دیكە گیانی خۆیان كردە قوربانی بۆ كوژاندنەوەی ئاگری دارستانەكانی دەوروبەری مەریوان، پێشتر لە گفتوگۆیەكدا سەبارەت بە رێكخراوە ژینگەپارێزەكان گوتبووی: "ئەم رێكخراوە مەدەنیانە، رێكخراوگەلێكی مودێرنن كە پێشتر زۆر باو نەبوون. ئەمانە ئەزموونی جیهانی مۆدێرنن و ئێمەش لەم جیهانە مۆدێرنەدا دەژین، ئاڵۆزی و قەیرانەكانی ژینگە و دۆخی هەنووكەیی كۆمەڵگا دەبێتە هۆی دروستبوونی ئەم رێكخراوە مەدەنیانە".
باجوەر سەبارەت بە پێشوازیی خەڵك لە رێكخراوە مەدەنییەكانیش گوتبووی: "خەڵك پشتگیریی چالاكییەكانی ئەم ئەنجوومەنانە دەكەن و ئێمە هەست بە دروستبوون و ژیانەوەی هەستی خەڵك بۆ پاراستنی ژینگەی نیشتمان دەكەین، بەڵام بۆ پێگەیشتنی تەواو، كاتمان پێویستە و هێدی هێدی ئەم چالاكیانە كاریگەرییەكی زیاتر لەسەر خەڵك دادەنێن."
تفەنگی شكاو.. تفەنگێكی پیرۆزە
یەك لە گرنگترین چالاكییەكانی ئەنجوومەنی سەوزی چیا چالاكییەك بوو لە ژێر ناونیشانی "تفەنگی شكاو، تفەنگێكی پیرۆز و سەوزە". ئەم كەمپینە بۆ قەناعەتهێنان بە راوچییەكان بوو كە واز لە راوكردنی باڵندە و ئاژەڵ بهێنن، كەمپینەكە بە دەسپێكردنی هەندێك فێركاری و راهێنان راگەیەنرا، دواتر لە سەرجەم رۆژهەڵاتی كوردستان و تەنانەت هەندێك وڵاتی دیكەش پەرەی سەند و بەجیهانی بوو.
شەریف باجوەر لە وتووێژێكدا دەربارەی ئەم كەمپینە گوتوویەتی، ئێمە دیتمان كە خەڵك چۆن پشتگیریی هەوڵەكانمان دەكەن و چۆن واز لە چەكەكانیان دێنن و دێنە ریزی پارێزگارانی ژینگەوە.
چیرۆكی "تفەنگی شكاو" بەمشێوەیە دەستیپێكرد: ئەحمەد عەزیزی، خەڵكی ئاوایی دەرەكەی سەر بە هەورامان سەرلەبەیانیی رۆژێكی رێبەندانی ساڵی 2013 لە خەو هەڵدەستێت و لە نێو كۆمەڵێك لە خەڵكی ئاوایی بە بەرد چەكەكەی دەشكێنێ و پەیامێك بۆ هاوڕێ راوچییەكانی دەنێرێ و دەڵێت: "لەگەڵ راوكردنی هەر گیانلەبەرێك، بەشێك لە ئینسانیەتی دەروونیشمان دەمرێ، با بهێڵین منداڵەكانمان سروشت وەك خۆی ببینن".
حكومەت بیانوویان پێدەگرێ
بەڵام لەم چەند ساڵەی دواییدا حكومەت گوشارێكی زۆری خستووەتە سەر ژینگەپارێزان و بە بیانووی جۆراوجۆر دەستبەسەریان دەكات و تۆمەتی جیاواز دەخاتە پاڵیان.
فەرزانە راجیفەر، بەرپرسی كۆمیتەی رێكخراوە ژینگەییەكانی ورمێ بە (رووداو)ی گوت: "ژینگەپارێزان بەدوای ئەوەوە نین كێشەكان زەق بكەنەوە و تەنیا رەخنەی لێبگرن، بە پێچەوانەوە ئەوان كێشەكان دەستنیشان دەكەن و بە یارمەتیی ئەندامەكانی خۆیان هەوڵی چارەسەركردنی دەدەن".
راجیفەر نموونە بە ئەنجوومەنی دارچێنەكانی ماكۆ لە پارێزگای ورمێ دێنێتەوە كە بێ ئەوەی چاوەڕێی یارمەتی حكومەت بن، خۆیان نەمام پەروەردە دەكەن و لە سروشتدا دەیچێنن.
لە هیچ ئامارێكی فەرمیدا ئاماژە بە ژمارەی ئەندامانی رێكخراوە ژینگە پارێزەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان نەكراوە، بەڵام بە وتەی ئەندامێكی ئەنجوومەنی سەوزی چیا، ئەم ئەنجوومەنە لە مەریواندا زیاتر لە 6000 ئەندامی خۆبەخشی هەیە.
