رووداو دیجیتاڵ
پۆلێك پیاو ناچار كرابوون بە رووتی بكەونە رێ، پاشان خرابوونە سەر شیشێك بۆ ئەوەی بچێتە كۆمیان. بێخۆراكی و بێخەوكردنی بەئەنقەست تووشی خەیاڵی زۆری كردبوون. لە دەرەوەی دیوارەكانی ئەو چاڵە رەشەوە، پیاوانی بەریتانی بە شۆرت و ئافرەتەكان بە بیكینییەوە لە كەناراوەكانی عەدەن لەگەڵ منداڵەكانیان یارییان دەكرد، بەبێ ئەوەی گوێیان لەو خراپەكارییە بێت كە هاووڵاتییەكانیان بەسەر ئەو پیاوانەیان دەهێنا. سووكایەتییەكان دەگەیشتنە ئەوپەڕی خۆیان كاتێك ئەشكەنجەدەرەكان بەندكراوەكانیان ناچار دەكردن لە ژوورەكانی خۆیان میز و پیسایی بكەن.
پزیشكێكی كوردی تەمەن 39 ساڵ سووربوو لەسەر ئەوەی لە بارودۆخی ئەو گرتووخانەیە بكۆڵێتەوە كە بەریتانییەكان بەڕێوەیان دەبرد، بۆیەش لە 28ی تەممووزی 1966 بە فڕۆكە خۆی گەیاندە عەدەن.
سەلاحەدین راستگەلدی، خۆی لە وڵاتێك گەورە ببوو كە تێیدا پێشێلكردنی مافەكان شتێكی نامۆ نەبوو. ئەو لە 1927 لە خێزانێكی زەنگینی پارێزگای رووها(ئۆرفا) لە باكووری كوردستان لەدایكببوو، لە كۆلێژێكی بەنێوبانگی ئەمریكی لە ئیستەنبووڵ خوێندبووی، ئەوەش پێش ئەوەی روو بكاتە سوید و لەوێ سەرقاڵی پزیشكی بێت.
ئەو پزیشكە كوردە پێش كردنەوەی نۆڕینگەی خۆی لە گەڕەكی دەوڵەمەندنشینی ئۆستەرماڵم لە ستۆكهۆڵم، لە زۆر نەخۆشخانەی سویدی كاری كردبوو.
وەك یەكێك لە یەكەمین ئەو كەسانەی لە سوید دەگیرسانەوە، سەلاحەدین داینابوو زەنگی ئاگاداركردنەوە سەبارەت پێشێلكارییەكانی مافی مرۆڤ لە هەر چوار پارچەی كوردستان لێبدات. كوڵ و كۆی ئەو بۆ مافەكانی مرۆڤ، بە تایبەتیش تاسەی بۆ هاوزمانانی كوردی، وایكرد پەیوەندی لەگەڵ هەندێك كەسایەتی كاریگەری سویدی دروستبكات، كە زۆر بەقووڵی بەپەرۆشبوون بۆ دۆزی كورد.
لە سەرەتای شەستەكان، سەلاحەدین بووە ئەندامی لیژنەی جێبەجێكاری لقی سویدی رێكخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی (ئەمنستی ئینتەرنەشناڵ)، كە ئەوكات وەك رێكخراوێكی چاودێریی مافەكانی مرۆڤ لەلایەن پیتەر بێنێنسن دامەزرابوو. لەگەڵ لەدایكبوون و دەركەوتنی رێكخراوەكانی وەك ئەمنستی، دەلاقەیەك بەسەر ترسناكی ئەشكەنجەی نێو گرتووخانە سیاسییەكەدا كرایەوە. ئەو پزیشكە كوردە وەك چاودێرێكی ئەمنستی گەیشتە عەدەن، تاوەكو بەدواداچوون بۆ ئەو راپۆرتانە بكات كە باسیان لە بەكارهێنانی تەكنیكی نامرۆڤانەی لێكۆڵینەوە لەلایەن بەریتانییەكان لەسەر دەستبەسەرە سیاسییەكانی یەمەن دەكرد، كە تەمەنی هەندێكیان لە 16 بۆ سەرەوە نەبوو.
خەباتی سەلاحەدین لەپێناو چەوساوەكان گەواهیدەری سرووشتی ئاڵۆزی سیاسەت لەسەر بنەمای ناسنامە لە توركیا بوو. تائێستاش كورد لە توركیا لە دەنگێكی سیاسی كاریگەر بێبەشن و دەسەڵاتدارانی ئەنقەرە هەموو ئامرازەكانی بەردەستیان بەكاردەهێنن بۆ كپكردنی بزووتنەوەی كوردی، لەنێوانیشیاندا بەندكردنی چالاكڤانە سیاسییەكانی كورد. لە كۆی 65 سەرۆك شارەوانی پارتی دیموكراتی گەلان (هەدەپە)، كە لە 2019 هەڵبژێردرابوون، 59 كەسیان لەسەر كار لادراون یانیش دەستبەسەرن.
سەرەڕای ئەو گوشارەی بۆ تواندنەوەی كورد لە پەیكەرەی كۆمەڵگەی توركیادا هەبوو، سەلاحەدین هەموو هەلێكی ژیانی خۆی لە ئەوروپا دەقۆستەوە تاوەكو كوردبوونی خۆی رابگەیێنێت- هەرچەند زۆر كەس لە خێزانەكەی خۆی پێیان خۆش نەبوو.
لە نێوەڕاستی سەدەی بیستەم، عەدەن پاش نیویۆرك دووەم پڕهاتووچۆترین بەندەری جیهان بوو. بەندەری ستراتیژیی عەدەن رێگەی بازرگانیی بەریتانیا بۆ هیندستان و رۆژهەڵاتی ئاسیا بوو و، وەك سەرچاوەیەكی بەرژەوەندی بازرگانیی بەریتانیا لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست هەژمار دەكرا، كە بەردەوام بایەخەكەی زیاتر دەبوو. بنكەی سەربازیی بەرفراوانی بەریتانیا لە شارەكە رۆڵی ناوەندی فەرماندەیی بەریتانیا لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستی دەگێڕا، لە كاتێكدا ئیمپراتۆریی بەریتانیا خەریكبوو پەلوپۆ دەكرا. بزووتنەوەكانی كۆتاییهێنان بە كۆڵۆنیاڵیزم لەسەر ئاستێكی جیهانی تەشەنەیان سەندبوو، لەوكاتەدا یەمەنییەكانیش داوای دەرچوونی بەریتانیایان دەكرد. لە كۆتایی پەنجاكانی سەتەی رابردوو، یەمەنییەكان دەستیان بە سەرهەڵدانێك كرد بۆ وەدەرنانی دەسەڵاتی كۆڵۆنیاڵی.
بەریتانییەكان لە كۆڵۆنییەكانی دیكەش تووشی سەرهەڵدانی هاوشێوە ببوونەوە، بۆیە بێ یەك و دوو دەستیان بۆ ئەو هێزە دڕندەیە برد كە بۆ بێدەنگكردنی دژبەرەكانیان پێویست بوو، هاوكاتیش هەوڵیاندەدا خۆیان لە چاودێری و لێپرسینەوە لە خەڵكی بپارێزن.
دەسەڵاتی كۆڵۆنیاڵی سەركوتكارییەكانی زیادكردبوو، ئەوەش دوای ئەوەی نارنجۆكێك فڕێدرابووە نێو فڕۆكەخانەی عەدەنەوە، كاتێك لە رۆژی 10ی ئەیلوولی 1963 سێر كێنێدی ترێڤاسكیس، كۆمیسیاریای باڵای بەریتانیا چاوەڕێی دەكرد سواری فڕۆكە بێت.
بەریتانییەكان یاسای دۆخی ئاوارتەیان سەپاندبوو و خەڵكیان بە بیانووی هاودەستی لەگەڵ سەرهەڵدانە ناسیونالیستییەكان دەستگیردەكرد. دەسەڵاتی بەریتانی نە بەڵگەیەكی ئەوتۆی لەبەردەستبوو تۆمەتەكانی پێ پشتڕاستبكاتەوە، نە ئامرازی زۆریشی هەبوو سەرهەڵدانەوەكەی پێ كپ بكات، بۆیە دەستیان بە ئەشكەنجەدانی گیراوان كرد تاوەكو زانیاری هەواڵگرییان دەستبكەوێت.
هەرزوو راپۆرتەكانی ئەشكەنجەی گیراوان لە گرتووخانەكان دزەیان كردە دەرەوە و گەیشتنە بەر گوێی گرووپەكانی مافەكانی مرۆڤی وڵاتانی عەرەبی. لە 1965، ئەم راپۆرتانە ئۆفیسەكانی لێبووردنی نێودەوڵەتی و رێكخراوی خاچی سوورشیان تەنی.
نزیكەی بیست ساڵ دوای گیرانی، عەبدولڕەزاق شەعیف، رێكخەرێكی خۆپیشاندانەكان بەم جۆرە باسی رووداوەكانی كرد: "من لە بنكەیەكی لێپێچینەوەی بەریتانی دەستبەسەربووم... هەشت مانگی خایاند. كارەبایان لێدام و شتی دڕندانەیان لەگەڵ كردم. زۆر لەوانەمان كە ئەشكەنجە دراین بۆ هەتاهەتایە نەهاتینەوە سەر خۆمان، یەكێك لەوانەش خۆم."
كاتێك سەلاحەدین گەیشتە عەدەن، سێر ریچارد تێرنبوڵ ماوەی ساڵێك بوو وەك كۆمیسیاریای باڵای نوێی بەریتانیا دەستبەكار ببوو. تێرنبوڵ ماوەیەكی زۆربوو وەك كۆمیسیاریای باڵای دەسەڵاتی كۆڵۆنیاڵی بەریتانیا كاری دەكرد و لە كینیاوە هاتبووە یەمەن، لەوێش وەك وەزیری ئاسایش و بەرگریی نێوخۆیی سەركردایەتی هەڵمەتێكی سەركوتی دڕاندەی لەدژی یاخییەكانی ماو ماوی كینیا كردبوو. سەلاحەدین رووبەڕووی تێربوڵ بووەوە و لەكاتێكدا پێداگربوو لەسەر ئەوەی دەبێت چاوی بە یەمەنییەكانی گرتووخانە بەریتانییەكە بكەوێت، بەڵام بەرپرسە بەریتانییەكە لەوە كەللەڕەقتر بوو رێگە بدات ئەو پزیشكە كوردە دەستی بەو شوێنە رابگات و پەردە لەسەر ئەشكەنجەكان لابدات.
لەكاتێكدا سەلاحەدین بۆ بەڵگەكانی ئەشكەنجە لە پشت دەرگاكانی گرتووخانە دەگەڕا، دڵرەقیی سەربازانی بەریتانی وەك رۆژی روون لەسەر شەقامەكان دیاربوو، كاتێك تەقەیان لە خەڵكی بێگوناح دەكرد.
لە بەڵگەفیلمێكدا كە ساڵانێك دوای ئەو رووداوانە بەرهەمهاتووە، برایان رۆی، یەكێك لەو سەربازانەی بۆ چاودێری دۆخەكە لە عەدەن دەسووڕانەوە، دەڵێت: "ئەوەندە گوێ بە زەنگ بووین و ئەوەندە پەرۆشی ئەنجامی دڵخوازی خۆمان بووین، كە وابزانم هەموو كەسێكمان وەك ئەوە دەبینی دەشێت تیرۆریست بێت... ئەوان بووكەڵە رەشە و قولە بوون، بەڵێ ئێمە خاوەن پرۆگرامێكی ئەمنی نێوخۆیی بووین، كە بەڕاستی راوی بووكەڵە رەشەكانی دەكرد". بوكەڵەی رەش دەستەواژەیەكی نەژادپەرستانەیە كە بۆ رەشپێستەكان بەكاردەبردرێت.
رۆی لەبارەی هەڵسوكەوتی زیندانڤانەكانیش دەڵێت "كەسانێكمان لەگەڵ بوون كە هەندێكجار كۆنتڕۆڵیان بەسەر خۆیان نەدەما، دیسیپلینیان لەدەستدەدا و لە ترسی گیانی خۆیان دەستیان لە هیچ نەدەپاراست. ئەمانە هەر ئەو كەسانە بوون كە دەیانویست بە تەقەكردن لە خەڵكی بێگوناح شانازییان دەستبكەوێت. ئەمە روویداوە، ئەمە یەكێكە لەو شتانەی كە روویانداوە."
سەلاحەدین دوو رۆژ دوای گەیشتنی بۆ عەدەن لەگەڵ كۆمیسیاریای باڵای بەریتانیا كۆبووەوە و ناوی 164 گیراوی سیاسیشی لەگەڵ خۆی بردبوو. تێربوڵ رەتیكردەوە ئەوانەی دەستبەسەر كراون بكەونە خانەی گیراوی سیاسییەوە، بەڵكو وەك "تیرۆریست یان چاوساخی تیرۆریستان و دابینكارانی چەك و هتد" پۆڵێنی دەكردن یانیش بە "تیرۆریستی پەروەردەكراو و ئامادەكراو" ناوی دەبردن، بەڵام سەلاحەدین لەوانە نەبوو كە مل بدات.
50 ساڵ دواتر رێكخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی راپۆرتەكەی رۆژی 1ی كانوونی یەكەمی 1966ی سەلاحەدینی بەشێوەی ئۆنڵاینیش بڵاوكردەوە، كە لە بەشێكیدا هاتووە "داوام كرد ئەگەر بكرێت سەردانی ئەو گرتووخانەیە بكەم كە تاوانكار و تیرۆریستە روون و ئاشكراكانی تێدا راگیراون. كۆمیساریای باڵا رێگەی پێنەدام سەردانی هیچ گرتووخانەیەك بكەم. ئەوان بە تەواوی داواكەی ئەمنستییان رەتكردەوە."
هەڵوێستی نەگۆڕی تێربوڵ، ئەو پزیشكە كوردەی دڵسارد نەكردەوە، بەڵكو لەجیاتی ئەوە لەگەڵ ژمارەیەك لەوانەی پێشتر گیرابوون و خێزانی ئەوانەی هێشتا لە گرتووخانەكان دەستبەسەربوون قسەی كرد، هەر لەوەش راپۆرتێكی تووندی بۆ ئەمنستی ئامادە كرد. لقی سویدی ئەمنستی راپۆرتەكەی بڵاوكردەوە، پاشان سەلاحەدین چووە بی بی سی و باسێكی دڵهەژێنی سەبارەت كارەكانی بەریتانییەكان لە عەدەن پێشكێش كردن. ئۆفیسی سەرەكی ئەمنستی لە لەندەن خاوەخاوی كرد و بڵاوكردنەوەی راپۆرتەكەی دواخست.
راپۆرتی راستگەلدی و پارەی بەریتانی بۆ ئەمنستی
ژمارەیەك بەرپرسی بەریتانی بەبێ ئاشكراكردنی ناوی خۆیان لە بڵاوكراوەكانی هاوسۆزی حكومەتی بەریتانیا دەنگۆی ئەوەیان بڵاوكردبووەوە كە سەرۆكی لقی سویدی ئەمنستی لایەنگری كۆمۆنیزمە. بەرپرسانی حكومەتی بەریتانیا سەلاحەدینیان بە دارەدەستی جەمال عەبدولناسر، سەرۆكی ئەوكاتی میسر وەسفكردبوو. عەبدولناسر سەرئێشەیەكی گەورەی دەسەڵاتی كۆڵۆنیاڵی و هاوسۆزی بزووتنەوەی رزگاریخوازیی كورد بوو. بنەمای ئەو قسانەی بەرپرسانی حكومەتی بەریتانیا لەبارەی سەلاحەین پەیوەندی نزیكی عەبدولناسر و چەكدارەكانی یەمەن و سەردانی مەلا مستەفا بارزانی، دامەزرێنەر و سەرۆكی كاریزماتیكی پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ قاهیرە لە 1958 بوو. ئەوكات بارزانی دوای 11 ساڵ تاراوگەنشینی تازە لە یەكێتی سۆڤیەتەوە گەڕابووەوە عێراق.
بەڵام بارەگای لەندەنی ئەمنستی ژمارەیەك پەیوەندی تایبەتی خۆی هەبوو كە هەوڵیدەدا پەردەپۆشیان بكات- واتە پەیوەندی لەگەڵ ئەو حكومەتەی كە راپۆرتی سەلاحەدین راستگەلدی تیشكی خستبووە سەر.
ئیان كۆبیان، ریپۆرتەری بنكۆڵكار لە كتێبی "بەریتانیای دڵڕەق: مێژووی نهێنیی ئەشكەنجە" و چاپكراوی 2012دا دەنووسێت: "ساڵێك پاش لێكۆڵینەوەكەی عەدەن، بەوپەڕی شەرمەزارییەوە دەركەوت حكومەتی بەریتانیا بەنهێنی پارە بە رێكخراوەكە (واتە ئەمنستی) دەدات. ئەو پشتیوانییە نهێنی و دەست و دڵ كراوەییەش كە لە نامە نێوخۆییەكانی ئەمنستیدا بە 'هەری' ناوی هاتووە، هەمان حكومەتەكەی هەرۆڵد ویڵسن بووە."
لە 1967، حكومەتی بەریتانیا دانیپێدانا كە لە بنكەكانی دەستبەسەریی عەدەن ئەشكەنجەی گیراوانیان داوە. هەمان ساڵ بەریتانیا بە یەكجاری وازی لە كۆڵۆنیی یەمەن هێنا.
كەیسەكە لە دادگای ئەوروپا سەرینەگرت
لە كۆی ئەو كێشەیەدا، دامەزرێنەری ئەمنستی نەیتوانی رابەریەتییەكی بەهێز لە خۆی پیشانبدات، نزیكایەتیشی لەگەڵ حكومەت لەسەر نێوبانگی ئەمنستی قورس كەوتەوە. سەرئەنجام بێنێنسن لە هاریكارەكانی پێشووی لە رێكخراوەكەی هەڵگەڕایەوەو لەسەر لەكەداركردنی نێوبانگی سەلاحەدین، لە دادگای مافەكانی مرۆڤی ئەوروپا سكاڵایەكی لەدژی حكومەتی بەریتانیا تۆماركرد، بەڵام كەیسەكە سەری نەگرت. وەك دادگا ئەوروپییەكە بە (تۆڕی میدیایی رووداو)ی گوت كەیسەكە لە 2ی تشرینی دووەمی 1967 "لە لیستی كەیسەكان دەرهێنرا، چونكە داواكارەكە داواكەی لەبەردەم كۆمسیۆن كشاندەوە." رووداو پەیوەندی بە ئەمنستییەوە كرد بۆ ئەوەی بزانێت بۆچی داواكارییەكەیان كشاندەوە، بەڵام هیچ وەڵامێكی بەدەست نەگەیشت.
پێداگری سەلاحەدین لەسەر ئاشكراكردنی ئەشكەنجە لە یەمەن گەواهیدەری خواستی ئەوبوو بۆ دەنگهەڵبڕین لەدژی پێشێلكاریی مافەكانی مرۆڤ، ئەوەش بە لەبەرچاوگرتنی باكگراوندی ژیانی ئەو شتێكی سەیر نەبوو. هەر چۆنێك بێت، ئەو كوردێكی خەڵكی توركیا بوو كە شانازی بە كوردبوونی خۆیەوە دەكرد، لە توركیاش حكومەتە ناسیۆنالیستە تووندئاژۆ یەك لە دوای یەكەكان دەستیان دابووە سیاسەتی تواندنەوەی بەتەواوەتی، كە ئامانجی سەرەكیی لێی تواندنەوەی دانیشتووانی كوردی ئەو وڵاتە بوو، كە هەم ژمارەیان زۆربوو هەمیش نەدەسرەوتن. تووندوتیژییەكانی دەوڵەت ببوونە بەشێك لە ژیانی رۆژانەی توركیا، كورد لەم تووندوتیژییانە پشكی شێری بەركەوتبوو.
دەنگی هێزە كوردییەكان
لە ئایاری 1965، جەمال عەلەمدار خوێندكارێكی تەمەن 25 ساڵی بەشی ئەندازیاریی شارستانی بوو و لە كەمپێكی پەنابەران لە سۆدەرشۆپینگ دەژیا، كە 180 كیلۆمەترێك لە باشووری ستۆكهۆڵمەوە دووربوو. لە رۆژێكی هەمان مانگدا، جەمالیان ئاگاداركردەوە كە پیاوێك لە بەشی پێشوازی كەمپەكە چاوەڕێی دەكات. سەلاحەدین بە ئۆتۆمبێلێكی پۆرشی سپی هاتبوو بۆ ئەوەی لەگەڵ خۆی بیباتە ستۆكهۆڵم.
جەمال خەڵكی هەولێر و ئەندامی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو، لە 1958ەوە بۆ ماوەی حەوت ساڵ لە توركیا ژیابوو. لە 1960، عەدنان مەندەرس، سەرۆكوەزیرانی ئەوكاتی توركیا دوای كودێتا لە سێدارەدرا و توركیا كەوتە ژێر دەسەڵاتی ژەنەڕاڵەكانەوە. جەمال بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی سەختی سەربازی، بە هاوكاری هەندێك لە خوێندكارانی كوردی توركیا كۆمەڵەیەكی خوێندكارانی كوردی دامەزراند. هێندەی نەبرد دەزگای ئەمنیی نهێنیی توركیا جەمالیان لە ماڵەكەی ئیستەنبووڵی رفاند و لە گرتووخانە ئەشكەنجەی سەختیان دا، لەوانەش بێخەوكردن، لێدان لەژێر پێی و لێدان لە هەموو لەشی. لە مانگی ئابی ئەمساڵ، جەمال بە رووداوی گوت ئەگەر نووسراوێكی واژۆكردبا و ئەندامانی دیكەی كۆمەڵەكەی لەگەڵ خۆی تووش كردبا، ئازادیان دەكرد، بەڵام ئەو بێ دوودڵی رەتیكردبووەوە ئەوە بكات.
لەگەڵ ئازادبوونی، جەمال هەوڵیدا مافی پەنابەرێتی لە سوید وەربگرێت، بۆیە سەردانی كۆنسوڵخانەی سویدی كرد لە ئیستەنبووڵ، لەوێ كۆنسوڵی گشتی سوید ئەندازیارە گەنجەكەی تووشی سەرسوڕمان كرد. جەمال بە (رووداو)ی گوت "ئەو ئاگاداری كورد بوو، دەیگوت كوردێكی زۆر چالاك بەناوی سەلاحەدین راستگەلدی لە سوید دەژیت، ئامۆژگاریشی كردم هەر كات گەیشتمە سوید پەیوەندی بە سەلاحەدینەوە بكەم". لەوە سەیرتر ئەوەبوو، كۆنسوڵ پەیوەندی بە سەلاحەدینەوە كردبوو و شوێنی نیشتەجێبوونی جەمالی پێگوتبوو. سەلاحەدین جەمالی بانگهێشتی ئاپارتمانەكەی لە ستۆكهۆڵم كردبوو بۆ ئەوەی دوو هەفتە میوانی بێت.
لە ماوەی ژیانی لە سوید، سەلاحەدین تادەهات زیاتر دەبووە نەتەوەیی، پەیوەندیشی لەگەڵ كوردی هەموو بەشەكانی كوردستاندا دروستكردبوو. رۆهات ئالاكۆم، نووسەری كورد كە لە ژیانی سەلاحەدینی كۆڵیوەتەوە، ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە پەیوەندی لەگەڵ خوێندكارانی كوردی سەرتاسەری ئەوروپا و دانیشتنی لەگەڵ كوردە بەنێوبانگەكانی سووریا و توركیا هاوكاربوون لەوەی سەلاحەدین روو لە ناسیۆنالیزمی كوردی بكات.
كۆمیتەی سویدی-كوردی
لە سەرەتای 1966، سەلاحەدین و جەمال لەگەڵ كۆمەڵێك كەسایەتی كاریگەری سویدی هاوسۆزی كورد كۆمیتەی سویدی-كوردییان دامەزراند، كە كاریان تیشكخستنە سەر تووندوتیژییەكانی دژی كورد لە عێراق و پەرەپێدانی مافەكانی كورد لە سەرتاسەری ئەوروپا بوو. بە گوتەی عومەر شێخ مووس، كەسایەتی بەنێوبانگی كوردی دانیشتووی سوید كە سەلاحەدینی لە نزیكەوە دەناسی، ژمارەیەك لە كەسانی هەرە دیاری كۆمەڵگەی سوید لە پشتگیریی دۆزی كورددا بەشداربوون. لەنێوان كەسایەتییە دیارەكان كە سەلاحەدین رێكیخستبوون د. ئۆلوف تاندبەری، ئەمینداری نێودەوڵەتی ئەكادیمیای زانستەكانی سوید و مادام مارتا هانسۆن، سەرۆكی كۆمیتەی سویدی-كوردی هەبوون.
مارتا هانسۆن و هاوژینەكەی دەزگایەكی چاپ و بڵاوكردنەوەیان هەبوو و ئامادەییان دەربڕیبوو خەرجییەكانی كۆمیتەكە بدەن. پەرۆشی مارتا بۆ دۆزی كورد ریشەیەكی قووڵی هەبوو و، جەمال عەلەمدار دەیویست بزانێت ئەم خۆشەویستییە لە چییەوە سەرچاوە دەگرێت. مارتا بە جەمالی گوتبوو: "یەكەم خۆشەویستی من كوردێك بوو."
مارتا لە سەرەتای سەدەی بیستەم لەگەڵ باوكی دەژیا، كە ئەوكات لە قاهیرە دیپلۆمات بوو. رۆژێكیان باوكی میواندارێتییەكی بۆ دیپلۆماتەكان رێكخست، هەر لەوێش یەكێك لە میوانەكان كە ئەمینداری باڵیۆزخانەی عوسمانی بوو سەرنجی مارتای راكێشا. مارتا كەوتە داوی خۆشەویستیی محەممەد رەحیم بەگەوە. محەممەد دیپلۆماتێكی كورد بوو و خۆشەویستییەكەی لەگەڵ مارتا درێژەی كێشا. دیار نییە چ شتێك كۆتایی بەو خۆشەویستییە هێنا، بەڵام محەممەد كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر ئەو خانمە گەنجە سویدییە جێهێشت، كە دواتر بەشدارییەكی بەرچاوی لە خەبات لەپێناو مافەكانی كورددا هەبوو. كومیتەی سویدی-كوردی بڕیاریدا لێكۆڵینەوە لەو تاوانانە بكات كە بەغدا لە سەردەمی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد لە شەستەكان لەدژی كورد ئەنجامیدەدان.
شۆڕشی ئەیلوول بە سەرۆكایەتی مەلا مستەفا بارزانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی پێشلكارییەكانی حكومەتی ناوەندیی عێراق لەدژی كورد لە 1961 دەستیپێكرد. نزیكەی هەموو خەڵكی ناوچە كوردییەكان دەستیان دابووە چەك، بەغداش بۆ بەرپەرچدانەوەیان تۆپخانە، فڕۆكەی جەنگی و هێزی سەربازیی بەرچاوی بەكارهێنا. كاتێك لقی سویدی ئەمنستی بە سەلاحەدینیان گوت كە بۆ لێكۆڵینەوە لە پێشیلكاریی مافەكانی مرۆڤ رەوانەی یەمەن دەكرێت، كۆمیتەكە لەسەر ئەوەش رێككەوتبوون كە هەركاتێك سەلاحەدین ئەو لێكۆڵینەوەیەی تەواو كرد، دەبێت بچێتە كوردستانی عێراق و لە شاخەكانی ئەوێ لە سەرهەڵدانی كورد بكۆڵێتەوە.
وەك یەكەم هەنگاوی گەشتەكەی بۆ رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، سەلاحەدین لە كۆتاییەكانی تەممووز گەیشتە لەندەن. عومەر شێخ مووس، كە تازە دەستی بە خوێندن لە زانكۆی لەندەن كردبوو، پێشوازی لێكرد. شێخ مووس لە ئابی ئەمساڵ بە (رووداو)ی گوت "ئەو بێ جیاوازی پشتگیری لە دۆزی كورد دەكرد لە هەموو پارچەكانی كوردستان."
وەك شێخ مووس دەگێڕێتەوە، سەلاحەدین لە بواری پزیشكیشدا نووسەرێكی لێهاتوو بوو، بەڵام كارەكانی لەو بوارەدا بێ كێشە و تەنانەت هەڵەی كۆمیدی و تێكدەریش نەبووە. شێخ مووس نموونەی یەكێك لەو رووداوانەی هێناوە و گوتی "یەكێك لە خۆشترین شتەكان كە ئەو زۆرجار دەیگێڕاوە ئەوكاتە بوو كە لە زانكۆی پزیشكی كارۆلینسكای ستۆكهۆڵم خەریكی پڕۆژەی دروستكردنی سەنتریفیوژی جیاكردنەوەی خڕۆكە سپی و سوورەكانی خوێن بوو. لە یەكێك لە تاقیكردنەوەكاندا خێرایی سووڕانەوەی سەنتریفیوژەكەی ئەوەندە زۆر كردبوو كە تەقیبووەوە و هێندەی نەمابوو هەموو تاقیگە بەسەر یەكدا بدات."
دۆستی پالمێ
بە گوتەی شێخ مووس، سەلاحەدین لە نۆڕینگەكەی خۆی لە ئۆستەرماڵم پەیوەندی لەگەڵ دەستەبژێری كۆمەڵگەی سویددا دروستكردبوو، بە جۆرێك پەیوەندییەكەی لەگەڵ ئۆلوف پالمێ ئەوەندە نزیك ببووەوە كە بەردەوام پێكەوە یاری شەترەنجیان دەكرد. پالمێ ساڵانێك دواتر لە 1982 بووە سەرۆكوەزیرانی سوید و لە 1986 لە ناوەندی شاری ستۆكهۆڵم تیرۆركرا.
سەلاحەدین داینابوو تیشك بخاتە سەر ئەو پاكتاوە نەژادییەی حكومەتی عێراق لەدژی كورد ئەنجامیدەدا، بۆیە دوای گەشتەكەی بۆ عەدەن، یەكسەر لە 18ی ئابی 1966 لە ئێرانەوە خۆی گەیاندە كوردستانی عێراق. كورد لە هەر چوار پارچەی كوردستان رووبەڕووی تۆقاندن و تووندوتیژی ببوون. لە ئێران، دوو دەیە هەڵمەتی سەركوتی هێزە ئەمنییەكان لە دوای كۆماری كوردستان لە مەهاباد هەموو ناڕەزایەتییەكی سەركوت كردبوو. لە سووریا، دەیان هەزار كورد لە ناسنامەی نەتەوەیی و خاكیان بێبەش كرابوون. لە توركیاش، حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی دوای راگەیاندنی كۆماری توركیا لە 1923، سیاسەتێكی خنكێنەری تواندنەوەیان پەیڕەو دەكرد، ئەوەش كۆمەڵگەی كوردی ئەو وڵاتەی شەكەت كردبوو. كوردی ئەو سێ پارچەیە بۆ پشتیوانی لە بارزانی و بەرخۆدان روویان لە شاخەكانی كوردستانی عێراق كردبوو.
سەردانی بارزانی
لە یەكێك لە رۆژەكانی گەشتەكەیدا، سەلاحەدین لەگەڵ بارزانی كۆبووەوە تاوەكو باسی هەوڵەكانی كومیتەی سویدی-كوردی بۆ تیشك خستنەسەر پرسی كوردی لە هەموو كوردستان بۆ بكات. سەلاحەدین چیرۆكی گەشتەكەی لە كتێبێكدا دەگێڕێتەوە كە لە 1967 بە زمانی سویدی چاپكرا و ساڵانێك دواتر كاوە ئەمین كردییە كوردی. لە بەشێك لە كتێبەكەیدا سەلاحەدین دەگێڕێتەوە كە بارزانی "بە سەبرەوە چاوەڕێیكرد تاوەكو من هەموو ئەو وێنانەم گرتن كە پێویستم بوون، دوای ئەوە چووینە نێو چادری میوانان. بارزانی چەكە كۆنەكەی دایە دەست یەكێك لە پێشمەرگەكان، پێڵاوەكانی دانان، دانیشت و پاڵی دایە چادرە رەنگاوڕەنگەكە، منیشی لەلای راستی خۆی دانیشاند."
دكتۆر مەحموود عوسمان، یەكێك لە راوێژكارانی مەلا مستەفا بارزانی و پزیشكی پێشمەرگەكان، لە گوندی ناوپردان لە نزیك سنووری ئێران چاوی بە سەلاحەدین كەوتبوو و لە یەكەم دیداریشدا پێی سەرسام ببوو. دكتۆر مەحموود لە ئابی ئەمساڵ بە (رووداو)ی گوت "ئەو زۆر خوێندەوار و تەواو پابەندی دۆزی كورد بوو، بە تایبەتیش دۆزی كورد لە توركیا."
سەلاحەدین داوای لە بارزانی كردبوو رێگەی بدات لێكۆڵینەوەیەكی سەربەخۆ لەبارەی سەركوتەكانی رژێمی بەغدا بكات. بارزانی داوای لە ئیدریس بارزانی كوڕی كردبوو نامەیەك بنووسێت و بۆ هەموو یەكەكانی پێشمەرگەی بنێرێت، كە تێیدا فەرمانیان پێبكات هاوكاری تەواوی سەلاحەدین بكەن. بارزانی داوای هەموو ئەو دۆكۆمێنت و بەڵگانەمانەشی كردبوو كە پەیوەندییان بە مامەڵەی خراپی حكومەتی عێراق لەگەڵ هاووڵاتیانی مەدەنیی كوردەوە هەبوو، تاوەكو رادەستی سەلاحەدین بكرێن.
سەلاحەدین پێش گەڕانەوەی بۆ ستۆكهۆڵم لە جنێڤ لای دەدا، بۆیەش بەر لە تەواوبوونی گەشتەكەی، چووبووە لای بارزانی و پرسیاری لێكردبوو ئایا هیچ پەیامێكی بۆ خاچی سووری نێودەوڵەتی لە جنێڤ هەیە یان نا. بارزانی لە وەڵامدا گوتبووی: "تۆ بە چاوی خۆت رەوشەكەت بینی، خۆت بارودۆخی خەڵكی مەدەنی كوردت بینی."
خاچی سووری نێودەوڵەتی داوای لە سەلاحەدین كردبوو راپۆرتێك سەبارەت رەوشی كوردستانی عێراق ئامادە بكات، ئەویش داواكەیانی جێبەجێكرد. كتێبەكەی سەلاحەدین شۆڕشی كوردی خستە بەر چاوی خەڵكی سوید، هەر بۆیە دوای كتێبەكە سەتان بابەت سەبارەت ئەو پرسەوە لە میدیای سویددا نووسران.
كومیتەی سویدی-كوردی لە 1970 كۆتایی بەكارەكانی هێنا، دوای ئەوەی بەغدا تاوەكو رادەیەك دانی بە مافی چارەی خۆنووسینی كورد دانا، بەڵام سەلاحەدین بە درێژایی ژیانی لە سوید لە باسكردنی مافەكانی كورد نەوەستا.
مشتومڕ لەسەر كوردبوونی
كەسوكاری سەلاحەدین بە شانازییەوە ستایشی كەسایەتی و پابەندبوونی بە مافەكانی كورد و گەلانی دیكە دەكەن. گامزە ئۆزجورومەز بیلگیلی، خوشكەزای سەلاحەدین و مامۆستا لە دەروونشیكاری لە زانكۆی باشكێنتی ئەنقەرە بە (رووداو)ی گوت "ئەو بەڕاستی لە خەمی خەڵكدا بوو، ئەو تەنیا ئیدئالیست، مرۆڤدۆست، لایەنگری مافەكانی مرۆڤ بە مانا سیاسییەكەی نەبوو، بەڵكو كەسێكی قسەخۆش، میهرەبان، دڵنەرم و تەواو بەموراعاتیش بوو." بەڵام پێداگریی سەلاحەدین لەسەر كوردبوونی لەنێوان كەسوكاریدا جێگەی مشتومڕە.
سەلاحەدین لە رووها لەدایكببوو، دواتر لە تەمەنی پێنج ساڵی لەگەڵ باوكی چووبوونە شاری مێرسین. باوكی سەلاحەدین یەكەمجار مامۆستا بوو، بەڵام دواتر رووی لە بازرگانی كردبوو. گامزە دەڵێت: "لای باپیرم زۆر گرنگ بوو منداڵەكانی خوێندێكی باش بخوێنن."
كەسوكاری راستگەلدی رەچەڵەكی خۆیان بۆ تولمان دەگەڕێننەوە، كە گوندێكی بچووكە و 25 كیلۆمەترێك لە باكووری رۆژئاوای رووها دوورە. لە تافی لاوێتیدا و پێش ئەوەی بۆ خوێندنی پزیشكی روو لە سوید بكات، سەلاحەدین زۆر جاران سەردانی تولمانی دەكرد.
لەوە دەچێت لە قۆناخێكی نێوان خوێندنی لە زانكۆی رۆبێرت لە ئیستەنبووڵ لە چلەكان و یەكەم كودێتای سەربازی توركیا لە شەستەكان، سەلاحەدین روانگەی گۆڕابێت و كوردبوونی خۆی بۆ هەمووان راگەیاندبێت.
ئەو كاتەی سەلاحەدین لە كۆلێژی رۆبێرت سەرقاڵی خوێندن بوو، گولای خوشكی لە مێرسین لەدایكبوو. گولای بە بزەوە ستایشی برا كۆچكردووەكەی دەكات، هەرچەندە تاوەكو ئەمڕۆشی لەگەڵ بێت بڕوای بەوە نییە براكەی كورد بووبێت و دەڵێت سەلاحەدین توركمان بوو. گولای دەڵێت بانگەشەی كوردبوونی براكەی بۆ بەرەنگاربوونەوەی دۆخی ئەوكاتی توركیا بووە.
گولای لەكاتی سەردانی گامزەی كچی لە ئەنقەرە بە رووداوی گوت "راستە ئەو خۆی باسی كوردبوونی خۆی بۆ كردم. منیش نەمدەگوت تۆ كورد نیت، هیچ تێبینییەكم نەدەدا".
خوشكە تەمەن 75 ساڵەكەی سەلاحەدین ئاماژەی بۆ ئەوە كرد كە خێزانەكەی لە نزیك كورد ژیاون و گوتی: "زۆربەی خێزانی ئێمە كوردییەكی زۆر باش دەزانن، دراوسێیەكانمان كوردن و ئێمە كاری بزنسیان لەگەڵ دەكەین، بەڵام هەموو خێزانەكەمان خۆیان بە توركمان دەزانن، بە كەسوكارە دوورترەكانیشمانەوە."
سەبارەت بە هۆكاری ئەوەی براكەی پێداگیری لەسەر ناسنامەی كوردی كردووە، گامزە بەم جۆرە باسی هۆكارەكەی كرد: "ئەو لەبەر مرۆڤدۆستی ئەوەی دەگوت. رەنگە خزم و كەسی كوردیشمان هەبووبێ و لەبەرئەوە سەلاحەدین وەهای بیركردبێتەوە. ئەو بەم جۆرە بەرەنگاری دەوڵەتی توركیا دەبووەوە."
گامزە تائێستاش گومانی لەبارەی رەچەڵەكی خێزانەكەی خۆیان هەیە، بۆیە دەڵێت "زۆرجاران پرسیارم لە دایكم و كەسوكارم كردووە، ئەوان بە ئاشكرا باسی ئەوە دەكەن كە دەزانن رەچەڵەكیان لە كوێوە هاتووە و بڕوایان وایە توركمانن، بەڵام بێگومان من گومانی ئەوەشم هەیە كە دەشێت كورد بین."
رەنگە ناسنامەی ئیتنیكی سەلاحەدین كێشەی بۆ پەیوندییەكانی لەگەڵ هەندێك لە خزم و كەسەكانی دروستكردبێت، بەڵام یەكێك لە خوشكەزاكانی ئەوەندە شانازی بە پەیوەندییەكانی خۆی و خاڵی دەكات كە دەیەوێت بە عومەر راستگەلدی بیناسن. عومەر، كە فەرمانبەرێكی خانەنشینی بانكە، تاوەكو كۆتایی ژیانی سەلاحەدین پەیوەندییەكی نزیكی لەگەڵی هەبوو، بە جۆرێك دووجار لە هەشتاكان لە سوید چووبووە لای. عومەر، كە كوڕی دادوەرێكی خانەنیشینی دادگای باڵای توركیایە، دەزانێت ئەو مشتومڕەی لەسەر كوردبوونی خاڵی دروستبووە كێشەیەكی ئاڵۆزە.
عومەر بە رووداوی گوت: "ئەمە كێشەیەكی هەستیارە،" جەختی لەوەش كردەوە كە ناسنامەی خاڵی "هیچ لەو راستییە ناگۆڕێت" كە خاڵی خۆی بۆ مافەكانی گەلی كورد تەرخانكردبوو. عومەر ئەوەشی بیرە كە خاڵی لە نامەكانیدا جەختی لەسەر كوردبوونی خۆی دەكردەوە.
خوشكەزاكەی سەلاحەدین دەزانێت بۆچوونی خۆی سەبارەت ناسنامەی خاڵی چییە: "من لای خاڵم دەگرم."
جەمال عەلەمدار، كە دوو دەیە هاوڕێی سەلاحەدین بوو، لە كوردبوونی سەلاحەدین دڵنیایە، بەبێ ئەوەی بۆی گرنگ بێت كەسوكاری سەلاحەدین گومانیان لەوە هەیە یان نا. هەندێكجار لە 1966، جەمال و هەندێك كوردی دیكە لە ماڵەكەی سەلاحەدین كۆدەبوونەوە، یەكێك لە ئامادەبووانی دانیشتنەكەش كەمالی برا بچووكی سەلاحەدین بوو كە بە توركی قسەی دەكرد. جەمال دەگێڕێتەوە: "لێم دەپرسی بۆچی بە كوردی قسە ناكات". كەمال لە وەڵامدا دەیگوت "من كورد نیم"، كاتێكیش سەبارەت ناسنامەی سەلاحەدینەوە پرسیاری لێدەكرا، دەیگوت "ئەو دەڵێت كوردم، ئەمە كێشەی خۆیەتی."
كەمال چوار ساڵ دوای سەلاحەدین هاتبووە سوید و وەك ئەندازیار لە كۆمپانیای پەیوەندی تەلەفۆنیی ئەریكسۆن دەستبەكار ببوو. كەمال سەبارەت هۆكاری چوونی بۆ سوید بە (رووداو)ی گوت: "من چاوم لە سەلاحەدین كرد و ئەوەش وایكرد بێم لە سوید بگیرسێمەوە. هەر لێرەش مامەوە و تاوەكو تەمەنی 65 ساڵی كە خانەنشین بووم لێرە كارم كرد."
كەمال، وەك گولای خوشكی پێیوایە سەلاحەدین لەژێر كاریگەری دەوروبەرەكەی پەیوەندی لەگەڵ كورد بۆ دروستببوو. بە گوتەی كەمال "سەلاحەدین هەموو تەمەنی سەرەتای منداڵیی خۆی لە ئورفا و لە گوندەكەمان تولمان بەسەر برد، لەوێش بەهۆی یاریكردن لەگەڵ منداڵانی كورد فێری زمانەكەیان بوو. هەموو كەسوكاری ئێمە خۆیان بە تورك دەزانن و لە ماڵ بە توركی قسە دەكەن."
بە درێژایی حەفتاكان و هەشتاكان سەلاحەدین بەردەوام بوو لە هەوڵەكانی بۆ دروستكردنی پەیوەندییەكی گەرموگوڕ لەگەڵ رەوەندی كوردی. سەلاحەدین ناسیاوی لەگەڵ د.عەبدولڕەحمان قاسملوو، مامۆستای ئابووری لە زانكۆی پاریس و سەركردەی داهاتووی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد لە ئێرانیش پەیداكردبوو.
عومەر شێخ مووس دەگێڕێتەوە: "زۆر كەیفخۆش دەبوو كاتێك من و قاسملوو دەچووینە سەردانی. كاتێك من و خێزانم لە ئایاری 1985 لە شاخەوە گەڕاینەوە سوید، ئاپارتمانەكەمان لە ستۆكهۆڵم نەمابوو و بە دوای خانوودا دەگەڕاین. سەلاحەدین ئاپارتمانێكی نۆ ژوورەی گەورەی هەبوو، ئەو ئامادەبوو ئاپارتمانەكەی لەگەڵ ئێمە بەش بكات و بیكاتە دوو بەش."
عومەر راستگەلدی دووجار لە ساڵەكانی 1981 و 1983 سەردانی خاڵی كردبوو، بە هەردوو جارەكەش مانگێك لەگەڵی مابووەوە. عومەر سەلاحەدینی وەك كەسێكی قسەخۆش و تەندروست هاتبووە بەرچاو.
گفتوگۆكانی سەلاحەدین و خوشكەزاكەی هەموو جارێك بۆ چەند كاژێرێك بەردەوام دەبوون، هەموو جارێكیش بابەتێك بەردەوام لە مێشكیدا دەخولایەوە. لە كۆتایی شەستەكان، حكومەتی توركیا مافی هاووڵاتیبوونی لە سەلاحەدین سەندبووەوە، دوای ئەوەی رۆژنامەڤانێكی رۆژنامەی "میللییەت" راپۆرتێكی تووندی لەسەر كارەكانی سەلاحەدین بۆ پەرەپێدانی مافەكانی كورد نووسیبوو.
گولای خوشكی پێیوایە هۆكاری لێسەندنەوەی وڵاتینامەی توركی لە براكەی بۆ خۆدزینەوە لە خزمەتی سەربازی دەگەڕاوە، بەڵام عومەر بڕوای وایە هۆكاری دیكە هەبوون.
عومەر بە وردی گفتوگۆی خۆی و خاڵی سەبارەت راپۆرتەكەی ئەمنستی لەسەر مامەڵەی حكومەتی بەریتانیا لەگەڵ گیراوە یەمەنییەكانی بیرە و دەڵێت: "خاڵم باسی ئەوەی بۆ كردم كە حكومەتی بەریتانیا گوشاری لەسەر حكومەتی توركیا دروستكردووە بۆ ئەوەی ئەوانیش گوشار لەسەر خاڵم دروستبكەن."
سەلاحەدین چەند جارێك دوای لێسەندنەوەی وڵاتینامەكەی سەردانی توركیای كردبوو، لەوانەش جارێكیان لە 1980، كە بۆ سەردانی باوكە لەسەرجێكەوتووەكەی چوبووەوە توركیا. دیار نییە گەشتەكانی سەلاحەین بۆ توركیا لەدوای لێسەندنەوەی وڵاتینامەكەی یاسایی بوون یان نایاسایی، بەڵام پێدەچێت سەلاحەدین حەزی لێبووە زیاتر دەرفەتی گەشتی توركیای بۆ هەڵبكەوێت.
عومەر دەڵێت: "ئەو توركیای زۆر خۆشدەویست، سووربوو لەسەر ئەوەی سەردانی تولمان بكات، بەڵام نەیدەتوانی."
سەردەمانێك سەلاحەدین پەیوەندی نزیكی لەگەڵ نوێنەرە دیپلۆماتكارەكانی توركیادا هەبوو، بەڵام لە هەشتاكان ئیدی ستافی باڵیۆزخانەی توركیا تادەهات زیاتر خۆیان لەو پزیشكە كوردە بەدوور دەگرت.
گامزە بۆ رووداوی گێڕایەوە: "كاتێك بۆ سەردانی دەچووینە سوید، هەموو كات هاوڕێیەكانی بە دەورییەوە بوون، بەڵام خەڵكی توركی لێنەبوون. هەندێك هاوڕێی كوردی هەبوون، بەڵام ژمارەی توركەكانی دەوروبەری كەمبوون. لە باڵیۆزخانە خۆیان لێ دووردەگرت و بە تەواوی پەراوێزخرابوو."
سەلاحەدین دەیویست لەلایەكەوە درێژە بە هەڵمەتی پشتگیری لە دۆزی كورد بدات و لەلایەكی دیكەوە پەیوەندی نزیكی لەگەڵ داوودەزگای حكومەتی توركیا لە سوید هەبێت، بەڵام ئەمە تاوەكو دەهات سەختتر دەبوو، لەبەرئەوەی پێگەی سەلاحەدین لەنێوان كۆمەڵگەی سویدی و كوردیدا بەرەبەرە بەهێز بووبوو.
جەمال لەمبارەوە بەسەرهاتێكی خۆی و سەلاحەدین باسدەكات كە سەختیی پاراستنی ئەو هاوسەنگییە دەردەخات: "بیرمە جارێك چوومە ئۆفیسەكەی بیبینم، كاتێك چوومە ژوورەوە، ئەو منی بردە ژوورێك و دەرگای ژوورەكەی لە دەرەوە كلیل دا. دوای نزیكەی نیو كاژێر دەرگاكەی كردەوە و گوتی: ببوورە باڵیۆزی توركیا لێرە بوو." جەمال بەوە تووڕە ببوو و داوای لە سەلاحەدین كردبوو هەر كاتێك باڵیۆز لەوێبوو بانگهێشتی ئەو نەكات.
جەمال دەڵێت: "ئەو دەیویست پەیوەندییەكی بەڕێز و حورمەتی لەگەڵ باڵیۆزخانەی توركیا هەبێت و كوردایەتیش بكات، دەی ئەوەش نەدەكرا."
هیوای سەلاحەدین و كوردانی دیكە بۆ ئەوەی لە كەناڵە فەرمییەكانەوە گۆڕانكاری لە هەڵسوكەوتی حكومەتەكاندا بكرێت كزبوو، كاتێك توركیا جارێكی دیكە لە 1980 كەوتەوە ژێر ركێفی دەسەڵاتی ژەنەڕاڵەكان. گەنجانی كورد لە هەشتاكان سەرهەڵدانێكی سەربازییان دەستپێكرد، بەوەش ئەگەری گەڕانەوەی رەوەندی كوردی ناڕازی وەك سەلاحەدین سفربووەوە.
سەلاحەدین هیچ كات زەماوەندی نەكرد، بەڵام لە خۆشەویستە سویدییەكەیەوە كچێكی هەبوو.
ڤیڤیان ئالێكساندێرسن، كچی سەلاحەدین و مامۆستا لە نەرویج سەبارەت باوكی بە (رووداو)ی گوت: "ژیانی تێكەڵی دۆزی كورد بووبوو."
بەهۆی پەیوەندی ئاڵۆز و ناخۆشی دایك و باوكییەوە، ڤیڤیان لە تەمەنێكی پێگەیشتوودا لەگەڵ باوكی ئاشنا ببوو.
ڤیڤیان بەم جۆرە چیرۆكی یەكەم پەیوەندی خۆی و باوكی گێڕایەوە: "كاتێك سەلاحەدین لە 1980 پەیوەندی پێوەكردم، بە بیستنی دەنگی پەشۆكام. دایكم زۆر لە سەلاحەدین تووڕە بوو، بەڵام سەلاحەدین مرۆڤێكی باش بوو، زۆر زیرەك، دەست و دڵ كراوە و بەمرووەت بوو. هەمیشە رووهای لە مێشك بوو. ئەو زۆر تووڕەبوو لەوەی توركەكان ئەو مامەڵە خراپە لەگەڵ كورد دەكەن."
لە شوباتی 1986، دوو پۆلیسی سویدی بۆ لێكۆڵینەوە سەبارەت كوژرانی ئۆلوف پالمێ، سەرۆكوەزیرانی سوید هاتنە ماڵەكەی ڤیڤیان، سەبارەت پەیوەندی باوكی بەو رووداوەوە پرسیاریان لێكرد. ڤیڤیان دەڵێت: "ئەوان دەیانویست بزانن ئاخۆ باوكم چەكی هەبوو یان نا." ئەو پۆلیسەكانی دڵنیاكردبووەوە لەوەی باوكی چەكدار نەبووە. هانس هۆلمەر، پشكنەری باڵای سوید بڕوای بە تیرۆری پیلانگێڕی لەو رووداوەدا هەبوو و پەنجەی تۆمەتی بۆ كورد درێژ دەكرد، هەرچەند هیچ بەڵگەیەكیشی لەبەردەست نەبوو ئەوەی پێ پشتڕاست بكاتەوە.
دەزگا ئەمنییەكانی سوید سەبارەت كوژرانی پالمە پرسیاریان لە جەمال عەلەمداریش كردبوو. وەك خۆی دەڵێت: "كاتێك پۆلیسی سوید تەلەفۆنیان كرد، من لە لەندەن بووم، پرسیاری ئەوەیان دەكرد ئایا من دەزانم كێ لە پشت كوشتنی پالمێوەیە. من لە وەڵامیان گوتم نازانم كێ لە پشت هێرشەكەوەیە، بەڵام دەزانم كورد لە پشت ئەو هێرشەوە نییە، چونكە ئەو دۆستێكی باشی كورد بوو."
ئالاكۆم لە سەمینارێكی ٢٠١٦ لە كتێبخانەی كوردی سوید، ئاماژەی بۆ ئەوە كرد كە سەلاحەدین رووهای بە هەموو جیهان نەدەگۆڕییەوە، بۆیەش زۆر بەو بەربەستانە تێكدەچوو كە رێیان لە گەڕانەوەی بۆ زێدی خۆی لێدەگرتن. هەموو ئەوەی لە دەستی دەهات ئەوەبوو گۆرانی فۆلكلۆری ناوچەی رووها بڵێ و لەسەر كاسێت تۆماریان بكات و بۆ كەسوكارەكەی بنێرێتەوە. سەردەمانێك سەلاحەدین بە هاوڕێیەكەی گوتبوو: "من نەچوومە رووها، بەڵام تۆ خەمگین مەبە براكەم، با دەنگم رێی سەفەری رووها بگرێتەبەر".
هەرچەند سەلاحەدین زۆربەی جاران لە رووها نەبوو، بەڵام هەوڵیدەدا هەر چۆنێك بێت ناوی شارەكەی لە یادەوەرییەكاندا بچەسپێنێت.
بۆیەش لە 1950 پرۆفیسۆر جودا سێگالی بانگهێشتی رووها كرد، كە لە زمانی لاتینی ئێدیسای پێدەگوترا. بە گوتەی سینەم راستگەلدی، یەكێك لە خزمەكانی سەلاحەدین كە هێشتا لە رووها دەژی، سێگال چوار جار سەردانی رووهای كردبوو و لە كۆتاییدا كتێبی (ئێدیسا ـ شاری پیرۆز)ی نووسی. سەلاحەدین شوێندەستێكی هەمیشەیی لەسەر شارەكەی جێهێشتووە و وەك سینەم دەڵێت شارەكە تائێستاش بە رێزێكی زۆرەوە باسیدەكەن.
نزیكەی هەموو ئەوانەی رووداو بۆ ئەم بابەتە قسەی لەگەڵ كردوون لەسەر ئەو بڕوایەن كە دووركەوتنەوەی لە رووها رۆڵی گەورەی بینی لەوەی سەلاحەدین نوقمی خەمۆكی بێت و تاوەكو كۆتایی ژیانی روو لە خواردنەوەی زۆری مادە كحولییەكان بكات.
گولای و هاوژینەكەی لە مێرسین بوون كاتێك كاژێر ٤ی بەرەبەیانی رۆژی 10ی ئاداری 1986 زەنگی تەلەفۆن لە خەوی راپەڕاندن. كە تەلەفۆنەكەی دەست دایێ، ئافرەتێك پێیگوت "براكەت تووشی هەوكردنی سییەكانی بووە". گولای و كەسوكارەكانی بە پەلە خۆیان كۆكردەوە بۆ ئەوەی بچنە سوید، بەڵام تەلەفۆنێكی دیكە هەموو پلانەكەیانی راگرت. سەلاحەدین جەڵتەی دڵ لێیدابوو، بەم هۆیەشەوە ١٢ رۆژ دوای كوژرانی ئۆلوف پالمێی هاوڕێی دڵی لە لێدان وەستا.
دەسەڵاتدارانی توركیا بەنیازبوون رێگە نەدەن تەرمی سەلاحەدین لە توركیا بنێژرێت، بەڵام ئەندامێكی خێزانەكەی دەسەڵات و پەیوەندییەكانی خۆی بەكارهێنا و هەر ئەوەش وایكرد تەرمی سەلاحەدین چوار رۆژ دوای گیانلەدەستدانی بۆ فڕۆكەخانەی ئیستەنبووڵ- كە بە هێزی پۆلیس تەنرابوو- بگەڕێنرێتەوە و لەوێشەوە بە فڕۆكەیەكی دیكە بۆ ئەدەنە گوازرایەوە.
گولای زۆر لەوە داخدارتر بوو بتوانێت بچێتە ئەدەنە، بۆیە كەمال و دوو خوشكەكەی چوون بۆ وەرگرتنەوەی تەرمەكە.
كەمال گوتی "مەرگی زوو و لەناكاوی سەلاحەدین خەسار و شۆكێكی گەورە بوو بۆ من، ئەو لە هەموو قۆناخەكانی ژیانمدا بە هەموو شێوازێك یارمەتیدام."
سەلاحەدین دەبووایە لە رووها بنێژرێت، بەڵام لە مێرسین بە خاك سپێردرا، كە ٤٤٠ كیلۆمەتر لە زێدی خۆشەویستی خۆیەوە دوورە. بە گوتەی گولای "سەلاحەدین زۆر حەزی دەكرد لە رووها بنێژرێت، بەڵام ئەگەری هەراسانكردن و تۆقاندن هەبوو."
عومەری راستگەلدی سەبارەت خۆشەویستی سەلاحەدین بۆ رووها دەڵێت "سەلاحەدین زۆر بە قووڵی بەسترابووەوە بە رەگ و ریشەی خۆیەوە. ئەو زۆرجار باسی سەردەمی منداڵی و گەنجێتی خۆی لە تولمانی دەكرد. حەزی دەكرد جارێكی دی بتوانێت بە ناو گوندەكە بسووڕێتەوە و لەژێر درەختەكانی فستقدا دانیشێت."
وەرگێڕان: رێبوار قاسم
.png&w=3840&q=75)
