رووداو دیجیتاڵ
فراکسیۆنە کوردستانییەکان لە پەرلەمانی عێراق، دژی پڕۆسەی بەعەرەبکردن لە خانەقین و ناوچەکانی دیکەی مادەی 140 یەکدەنگن و داوای یەکهەڵوێستیی پارتە سیاسییەکان دەکەن. ئەمەش دوای ئەوەی لە خانەقین فەرمانی دەستگیرکردن بۆ 20 چالاکڤان دەرچوو.
موسەننا ئەمین، سەرۆکی فراکسیۆنی یەکگرتووی ئیسلامی لە پەرلەمانی عێراق، بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند: "لە ناوچەکانی مادەی 140 بەردەوام پاشەکشە دەبینرێت و بە عەرەبکردنێکی رێکخراو هەیە." ئاماژەی بەوەش کرد کە دابڕاندنی ناحیەکانی سەعدیە، گوڵاڵە و قەرەتەپە لە خانەقین، بۆ مەبەستی کەمکردنەوەی هەژموونی کورد بووە.
وەک موسەننا ئەمین باسی دەکات، "کۆمەڵێک کێشەی ئەمنی وای کردووە خەڵک ناوچەکانیان جێبهێڵێت. ئەوەش کاریگەریی لەسەر پێکهاتەی دانیشتووانەکەی دروست کردووە و بەداخەوە هیچ هەڵوێستێکی جددی بۆ رێگری لەم بەعەرەبکردنە رێکخراوە نەبووە".
نوێنەرایەتیی کورد لە ئەنجوومەنی پارێزگای دیالە لە نۆ ساڵی رابردوودا بۆ سێیەکی ژمارەی پێشوو کەمی کردووە و لە سێ ئەندامەوە بووەتە یەک ئەندام. لەنێوان 2013 بۆ 2019، کورد سێ ئەندامی لە ئەنجوومەنی پارێزگای دیالە هەبوو کە ئەو کات 29 ئەندام بوو. لە هەڵبژاردنی 2023ی ئەنجوومەنی پارێزگا لە دیالە، ژمارەی ئەندامانی بۆ 15 کەمکرایەوە، لایەنە کوردستانییەکان تەنیا یەک ئەندامیان بەدەستهێنا، کە ئەویش لە نەتەوەی عەرەبە.
شێروان دووبەردانی، ئەندامی فراکسیۆنی پارتی، رایگەیاند کە ئەوان لە نزیکەوە بەدواداچوون بۆ دۆخی خانەقین دەکەن و گوتی: "قەزاکە رووبەڕووی بە عەرەبکردنێکی بەبەرنامە بووەتەوە و دەبێت کۆتایی پێ بێت." گوتیشی وەک لیژنەی ئاسایش و بەرگری، ئەگەر پێویست بکات سەردانی خانەقین دەکەن.
لە دوای رووداوەکانی 16ی ئۆکتۆبەری 2017، لە نۆ ساڵدا ژمارەی ئەو قوتابخانانەی لە خانەقین خوێندنی کوردیین و سەر بە بەغدان بۆ نیوە کەمیکردووە. ئەم ساڵ رێکار بۆ داخستنی چوار قوتابخانە گیراوەتەبەر لەسەر بنەمای راسپاردەیەکی دەستەی دەستپاکی و نووسراو بۆ پەروەردەی عێراق کراوە بۆ هەڵوەشاندنەوەیان.
دیار موفتی، بڕیاردەری فراکسیۆنی رەوتی هەڵوێست، رەخنەی لە پارتی و یەکێتی گرت و گوتی: "لە دوای پەسندکردنی دەستوورەوە کار بۆ جێبەجێکردنی مادەی 140 نەکراوە؛ پێویستە هەموو لایەنەکان بەرامبەر ئەم پرسە یەکهەڵوێست بن."
بڕیاربوو ئێوارەی رۆژی دووشەممە 31ـی ئابی 2026، خۆپیشاندانێکی جەماوەری لە خانەقین بەڕێوەبچێت، بەڵام رێکخەران رایانگەیاند کە چالاکییەکەیان "هەڵپەساردووە" نەک هەڵوەشاندووە، ئەوەش بەهۆی نەبوونی رێوشوێنی پێویستی پاراستنی گردبوونەوەکە.
پەیامنێری رووداو رایگەیاند، فەرمانی دەستگیرکردن بۆ 20 کەس دەرچووە. نازک ئەحمەد، نوێنەری خانەقین لە فراکسیۆنی پارتی، رایگەیاند کە رۆڵەکانی شارەکە "هێڵی سوورن" و داوای ئازادکردنی دەستگیرکراوەکانی کرد. هاوكات سروە محەمەد، نوێنەری گەرمیان لە فراکسیۆنی یەکێتی، جەختی کردەوە کە لەگەڵ وەزیری دادی عێراق لەسەر هێڵن بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان.
فەهمی بورهان: تەعریبێکی رانەگەیێندراو هەیە
قەزای خانەقین، یەکێکە لە ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان، زۆربەی دانیشتوانەکەی کوردن.
فەهمی بورهان، سەرۆکی دەستەی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، بە رووداوی راگەیاند: "گۆڕانکاریی دیمۆگرافی لە خانەقین پێشێلکردنی ئاشکرای دەستوورە." ئەو ئاماژەی بەوە کرد کە رێگری لەو هاووڵاتییانە دەکرێت زمانی کوردی لە فەرمانگەکان بەکاربهێنن و تەنانەت کەسێک بەهۆی گۆڕینی تابلۆی دوکانەکەی بۆ زمانی کوردی دەستگیرکراوە.
فەهمی بورهان هۆشداری دا ، "بەعەرەبکردنێکی رانەگەیێندراو" لە خانەقین هەیە، ئەویش لە رێگەی کڕینی زەوی و باخ و زیادکردنی گەڕەکی نوێ بۆ کەسانی بیانی، بۆیە داوای کرد بەرپرسانی کورد لە بەغدا بۆ ئەم پرسە جیدی بن.
سەبارەت بە پەیوەندییەکانی نێوان پێکهاتەکان، فەهمی بورهان جەختی کردەوە، "کێشەی کورد لەگەڵ برایانی عەرەبی رەسەنی شارەکە نییە، بەڵکو لەگەڵ ئەو کەسانەیە لە دەرەوەی مادەی 140ی دەستوور دەهێندرێنە ناوچەکە." ئاماژەی بەوەش کرد، بەپێی دەستوور، هاووڵاتییەکی هەولێر یان سلێمانی بۆی نییە ناسنامەی بباتە خانەقین بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیا، کەواتە "بۆچی رێگە بە خەڵکی دیکە دەدرێت؟"
حیزبە کوردستانییەکان داوا دەکەن "دەستبەجێ هەموو دەستگیرکراوان ئازاد بکرێن و فەرمانی گرتن بۆ کەسایەتییە سیاسییەکان، چالاکوانان و گەنجان هەڵبوەشێندرێتەوە، چونکە بەشداریی ئەوان تەنیا دەربڕینی داواکاریی دەستووری بووە بە رێگەی ئاشتییانە و مەدەنی.
