رووداو دیجیتاڵ
گوتەبێژی حکومەتی عێراق لە هەڤپەیڤینێکدا لەگەڵ رووداو، هۆکاری درەنگکەوتنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان بۆ کێشەی نەختینە بەهۆی ئاڵۆزییەکانی تەنگەی هورمز دەگەڕێنێتەوە. هەروەها رایدەگەیێنێت، رێککەوتنی گومرگی لە نێوان هەولێر و بەغدا نزیکە و لە دوای کشانەوەی هاوپەیمانان لە 30ی ئەیلوول، پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئەورووپا دەکەنە ئابووری.
لە هەڤپەیڤینێکدا لەگەڵ ئاڵا شاڵی، نێردراوی تۆڕی میدیایی رووداو بۆ رووماڵی سەردانی شاندی عێراق بۆ فەرەنسا، حەیدەر عەبوودی، گوتەبێژی حکومەتی عێراق گرنگترین پەیامەکانی بەغدای لەبارەی دۆسیە ناوخۆیی و دەرەکییەکان لە سەردانەکەی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ فەرەنسا خستەڕوو.
حەیدەر عەبوودی لەبارەی دواکەوتنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان ئاشکرای کرد کە گەنجینەی دەوڵەت بەهۆی جەنگ و لێکەوتەکانی قەیرانی تەنگەی هورمزەوە رووبەڕووی کێشەی کەمیی نەختینە بووەتەوە و ئەوەش کار لە خەرجکردنی مووچەی 4.3 ملیۆن مووچەخۆری عێراق و هەرێمی کوردستان دەکات، بەڵام دەڵێت، "مووچە شایستەیەکی یاساییە بۆ سەرجەم فەرمانبەرانی دەوڵەتی عێراق بەبێ جیاوازی."
گوتەبێژی حکومەتی عێراق دڵنیایی دا کە گفتوگۆکانی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر سیستمی گومرگیی ئاسیکۆدا "زۆر ئەرێنین و خاڵەکانی رێککەوتن زاڵن بەسەر گفتوگۆکاندا و لە کاتێکی نزیکدا رێککەوتنی کۆتایی دەکرێ."
سەبارەت بە رێنماییەکانی یاسای ژمارە 30 بۆ گەڕاندنەوەی زەوی و موڵکەکانی نێو مادەی 140ـیش گوتی "پرۆسەکە لە رێڕەوی جێبەجێکردندایە و تەنیا چەند وردەکارییەکی تەکنیکی ماون یەکلایی بکرێنەوە."
دەقی هەڤپەیڤینەکە:
رووداو: بەڕێز دکتۆر حەیدەر عەبوودی، زۆر سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە. سەرەتا دەمەوێ بزانم گرنگیی ئەم هاتنە، ئەم سەردانە بە شاندێکی وەها گەورە لەلایەن سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ پاریس و پێشوازیکردنی لەلایەن ماکرۆنەوە، لەم کاتە هەستیارەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و عێراق و ناوچەکەدا چەندە گرنگە؟
حەیدەر عەبوودی: زۆر سوپاس بۆ تۆ و بۆ کەناڵی رووداو و چالاکییە بەرچاوەکانی. سەرەتا گرنگیی ئەم سەردانە دوو رەهەند لەخۆدەگرێ. یەکەمیان لە پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان پاریس و بەغدا و ئاستی هاوکارییە دووقۆڵییەکانی نێوان هەردوو وڵاتەوە سەرچاوە دەگرێ، کە ئەمڕۆ بە سەردانێکی فەرمیی بەڕێز سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران بۆ فەرەنسا لەسەر بنەمای بانگهێشتی فەرمیی سەرۆککۆماری فەرەنسا گەیشتووەتە لووتکە. رەهەندی دووەمیش، وەک ئاماژەت پێکرد، گرنگیی کاتەکەیە لەم قۆناخەی ناوچەکە و جیهانی پێدا تێدەپەڕێ و قەیرانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست کە عێراق کەوتووەتە چەقی ئەو جوگرافیایەی ئەمڕۆ تووشی ناسەقامگیری بووە. عێراق لە رێگەی سیاسەت و هەڵوێستی روونی خۆیەوە هەوڵ دەدات نەبێتە بەشێک لە ململانێکانی ناوچەکە، هاوکات سەرجەم پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی لەگەڵ هێزە کاریگەرەکانی جیهان بەکاردەهێنێت بە ئامانجی کەمکردنەوەی گرژییەکان و پاڵپشتیکردن لە چارەسەری دیپلۆماسی، تاوەکو وڵاتانی ناوچەکە و جیهان و هێڵەکانی گواستنەوەی وزە لە لێکەوتە نەرێنییەکان پارێزراو بن. بۆیە ئەمڕۆ لە کارنامەی ئەم سەردانەدا کە سەرۆکوەزیران سەرۆکایەتی دەکات، جەخت لە بەهێزکردنی ئەم هەڵوێستە دەکرێتەوە لە رێگەی کۆبوونەوەی پاشنیوەڕۆ لەگەڵ سەرۆکی فەرەنسا، لە پاڵ تاوتوێکردنی پەیوەندییەکان لە بوارەکانی وزە، وەبەرهێنان، بازرگانی، پیشەسازی، تەکنەلۆژیا، فێرکردن و کەرتی ئەمنیدا.
رووداو: بەڕێز گوتەبێژی حکومەتی عێراق، وەک ئاگادار بن حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەند لەسەر سیستمی ئاسیکۆدا رێککەوتوون یان هێشتا کێشە هەیە؟
حەیدەر عەبوودی: بەڵێ، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق میوانداریی نوێنەرانی هەرێمی کوردستانی کرد بۆ تاوتوێکردنی ئەم دۆسیەیە. لە راستیدا گفتوگۆکان زۆر ئەرێنی بوون و خاڵەکانی رێککەوتن زاڵ بوون بەسەر گفتوگۆکاندا. چەند وردەکارییەکی تەکنیکی ماون کە لە گفتوگۆدان، بەپێی ئەو ئاماژانەش کە لەسەر مێزی گفتوگۆ هەن، بەمزووانە و لە کاتێکی نزیکدا رێککەوتنی کۆتایی دەکرێ.
رووداو: زۆر کەس پرسیارمان لێدەکات و دەڵێن رێنماییەکانی جێبەجێکردنی یاسای ژمارە 30 کە تایبەتە بە گەڕاندنەوەی موڵک بۆ خەڵکی خاوەن موڵک لە ناوچەکانی مادەی 140، بۆ ئەنجوومەنی وەزیران نێردراوە، بۆچی تاوەکو ئێستا بڕیاری لێنەدراوە؟
حەیدەر عەبوودی: سەرجەم ئەو بنەما یاساییانەی لە دەستووردا هاتوون و لە یاساکانی عێراقدا ئاماژەیان پێکراوە، لە رێگەی خۆیاندان بەرەو جێبەجێکردن. تەنیا گفتوگۆ لەسەر خاڵ و وردەکارییە تەکنیکییەکان ماوە کە پێویستیان بە گفتوگۆی زیاترە تاوەکو لەسەر زەوینەیەکی هاوبەش جێگیر بن کە ژینگەیەکی سەلامەت بۆ جێبەجێکردنی ئەو یاسایانە دەستەبەر بکات.
رووداو: سەرۆکوەزیرانی عێراق کە لە مانگی پێنج دەستبەکار بوو، دوای ئەوە نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان سەردانی بەغدای کرد و کۆبوونەوە، هەردوولا زۆر گەشبینن بۆ چارەسەری کێشەکان، بەڵام تاوەکو ئێستا بۆچی مووچەی خەڵکی هەرێمی کوردستان دوو هەفتە دوای مووچەی خەڵکی عێراق دەنێردرێ؟ دەتوانیت پێمان بڵێیت بۆچی؟
حەیدەر عەبوودی: بابەتی مووچەی فەرمانبەرانی دەوڵەتی عێراق بە فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستانیشەوە، کە ژمارەیان دەگاتە 4 ملیۆن و 300 هەزار فەرمانبەر، گەنجینەی دارایی دەوڵەتی فیدراڵ بەدەست کێشەی کەمیی نەختینەوە دەناڵێنێت، بەهۆی ئەو جەنگەی لە ئارادایە و ئەو لێکەوتانەی بەسەر عێراقدا سەپێندراون بەهۆی قەیرانی تەنگەی هورمزەوە، بەڵام لە رووی بنەمای یاساییەوە، مووچە شایستەیەکی یاساییە بۆ سەرجەم فەرمانبەرانی دەوڵەتی عێراق بەبێ جیاوازی.
رووداو: دەمەوێ بگەڕێینەوە بۆ فەرەنسا و ئەڵمانیا. لە ئەڵمانیاش راوێژکاری ئەڵمانیا و سەرۆککۆمار دەبینن. ئایا ئامانجی سەرەکیی سەردانەکەتان بۆ پاریس و ئەڵمانیا چییە؟ چیتان دەوێت بەدەستبهێنن؟ ئایا بیر لەوە دەکەنەوە وڵاتێکی بەهێزی وەک فەرەنسا و ئەڵمانیا لەدوای چین لە عێراق هەبن یاخود مەبەستتان زیاتر کەرتی ئابوورییە؟
حەیدەر عەبوودی: پەیوەندییە دەرەکییەکانی عێراق تەوەری سەرەکیی کارنامەی حکومەتن، ئەم پەیوەندییانەش لەسەر بنەمای وردەکاریی ئابووری و کۆڵەکەی سیاسی و ئەمنی بنیات دەنرێن. هەموومان چاوەڕوانی وادەی 30ی ئەیلوولی داهاتووین کە تێیدا کۆتایی بە بوونی هێزەکانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بە سەرجەم وڵاتە بەشداربووەکانییەوە لە عێراق دەهێندرێ. بۆیە دیدگەی عێراق ئێستا ئەوەیە کە سرووشتی ئەم پەیوەندییە لە چوارچێوەیەکی ئەمنییەوە بگۆدرێ بۆ پەیوەندییەکی ستراتیژیی ئابووریی درێژخایەن، کە لەسەر بنەمای هاوکاریی دووقۆڵی و بەرژەوەندیی هاوبەش لە نێوان عێراق و سیستمی ئەوروپیدا بە گشتی دامەزرابێت.
رووداو: بۆچی سەرۆکوەزیرانی عێراق ئەمڕۆ دووجار لەگەڵ ماکرۆن کۆدەبێتەوە؟ جارێک لەگەڵ شاندەکە و جارێکیش بە دووقۆڵی. چ شتێکی گرنگ هەیە کە بە دووقۆڵی باسی بکەن؟
حەیدەر عەبوودی: ئەمە پرۆگرامی سەردانەکەیە، گەرمیی پێشوازییەکە لە پاریس ئاماژەیە بۆ پشتیوانیی نێودەوڵەتی لە عێراق. لەم قۆناخەدا سیاسەتی حکومەتی عێراق پشتیوانیکردنە لە هەر شتێک کە لە بەرژەوەندیی گەلی عێراق و پەیوەندییە دەرەکییەکانیدا بێت لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی. ئەمڕۆ لە رێگەی ئەم سەردانەوە عێراق و حکومەتەکەی متمانەی جیهانیان بەدەستهێناوەتەوە. ئامادەبوونی عێراق لە پاریس بە روونی دەریدەخات کە عێراق بەرەو تەواوکردنی پێکهاتەکانی سەروەریی خۆی هەنگاو دەنێت، هاوکات پێویستی بە پەیوەندیی ئەرێنییە بۆ بووژاندنەوەی ژینگەی وەبەرهێنان، چونکە وەبەرهێنان و ئابووری ئەو فاکتەرانەن کە رەهەندێکی بەردەوام و سەقامگیر بە پەیوەندییەکان دەبەخشن.
