رووداو-تەندروستی بەکارهێنانی شاشەکان (تەلەفزیۆن، مۆبایل، ئایپاد) بەشێکی دانەبڕاوە لە ژیانی رۆژانەمان، بەڵام بەپێی توێژینەوە زانستییەکان (وەک ئەوانەی ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ نەخۆشییەکانی چاو - AAO)، بەکارهێنانی نادروست دەبێتە هۆی "ماندوێتی دیجیتاڵی چاو". لێرەدا بە شێوەیەکی زانستی و لەسەر بنەمای توێژینەوەکان، رێگەکانی کەمکردنەوەی زیانەکان دەخەینە روو: 1. یاسای (20-20-20) ئەمە گرنگترین رێسایە کە پزیشکانی چاو جەختی لێ دەکەنەوە، بۆ ئەوەی ماسولکەکانی چاو پشوو بدەن: هەموو 20 خولەک جارێک، بۆ ماوەی 20 چرکە، سەیری شتێک بکە کە 20 پێ (نزیکەی 6 مەتر) لێتەوە دوور بێت. بۆچی؟ چونکە کاتێک سەیری شتێکی نزیک دەکەیت، ماسولکەکانی نێو چاو گرژ دەبن؛ سەیرکردنی دوور وادەکات ئەو ماسولکانە خاو ببنەوە. بەکارهێنانی مۆبایل و ئایپاد بۆ مۆبایل و ئایپاد، زانستی چاو (Optometry) زیاتر جەخت لەسەر "دووری" و "شێوازی خوێندنەوە" دەکات نەک تەنیا قەبارەی شاشەکە، چونکە ئەم ئامێرانە زۆر لە چاوەوە نزیکن. لێرەدا وردەکارییە زانستییەکان بۆ مۆبایل و ئایپاد دەخەینە روو: 1. باشترین قەبارە (ئینج) بۆ چاو، شاشەی زۆر بچووک زیانبەخشە چونکە ناچارت دەکات چاوەکانت کز بکەیت (Squinting) و وردەکارییەکان بە ئەستەم ببێنیت. بۆ مۆبایل (ئایفۆن و ئەندرۆید): قەبارەی نێوان 6.1 بۆ 6.7 ئینج بە باشترین دادەنرێت، ئەم قەبارەیە رێگە دەدات فۆنت و نووسینەکان گەورە بکرێن بەبێ ئەوەی وێنەکە تێکبچێت. بۆ ئایپاد و تابلێت: قەبارەی نێوان 10 بۆ 11 ئینج (وەک iPad Air یان iPad Pro 11) باشترین هاوسەنگی هەیە، شاشەی زۆر گەورە (وەک 12.9 ئینج) قورسە و رەنگە نزیکت بکاتەوە، شاشەی زۆر بچووکیش وەک (iPad Mini) ماندووت دەکات لە کاتی خوێندنەوەی زۆر. 2. دووری گونجاو (The Harmon Distance) توێژینەوەکان دەری دەخەن کە مرۆڤ بە شێوەیەکی سروشتی مۆبایل لە دووری 20 بۆ 30 سانتیمەتر رادەگرێت، بەڵام ئەمە هەڵەیە و زەختێکی زۆر دەخاتە سەر ماسولکەکانی چاو. دووری گونجاو: دەبێت مۆبایل و ئایپاد 40 سانتیمەتر لە چاوەکانتەوە دوور بن. پێوەری ستاندارد: قۆڵت بنووشتێنەوە، دەبێت مەودای نێوان چاوەکانت و مۆبایلەکە بەقەد مەودای "ئانیشک بۆ جومگەکانی پەنجەت" بێت، ئەگەر قۆڵت زۆر نووشتایەوە، واتە مۆبایلەکە زۆر نزیکە. 3. تایبەتمەندییەکی نوێی ئایفۆن (Screen Distance) ئەگەر ئایفۆنت هەیە (وەشانەکانی iOS 17 و بەرەو سەر)، ئەپڵ تایبەتمەندییەکی زانستی زیاد کردووە: بڕۆ بۆ Settings > Screen Time > Screen Distance. ئەم تایبەتمەندییە سێنسەری ناسینەوەی دەموچاو (FaceID) بەکاردێنێت؛ ئەگەر مۆبایلەکە لە 12 ئینج (30 سم) نزیکتر بێتەوە، شاشەکە رادەگرێت و پێت دەڵێت مۆبایلەکە دوور بخەرەوە، ئەمە زۆر گرنگە بۆ رێگری لە کزی چاو (Myopia) بەتایبەت لە منداڵان و گەنجان. 4. چۆن زیانەکان کەم بکەینەوە؟ - گەورەکردنی فۆنت (Text Size) لەبری ئەوەی مۆبایلەکە لە چاوت نزیک بکەیتەوە، لەڕێگەی Settings فۆنتەکە گەورە بکە (Make Text Larger) ئەمە وادەکات ماسولکەکانی چاو خاو ببنەوە. - بەکارهێنانی دژە بریقە (Anti-Glare) ئەگەر دەتوانیت، "جام یان ستیکەری مات" (Matte Screen Protector) بەکاربهێنە، ئەمە رەنگدانەوەی تیشکی گڵۆپەکان کەم دەکاتەوە و گوشار لەسەر دەمارەکانی چاو ناهێڵێت. - رێکخستنی سپیایی شاشە (True Tone و Eye Comfort) لە ئایفۆن True Tone چالاک بکە؛ ئەمە وا دەکات رەنگی شاشەکە لەگەڵ رووناکی ژوورەکە بگۆڕێت. لە ئەندرۆید Eye Comfort Shield یان Blue Light Filter بەکاربهێنە، بەتایبەت لە ئێواراندا. سەیرکردنی تەلەڤزتۆن لە زانستی بینیندا، چەمکێک نییە بە ناوی "باشترین قەبارەی ئینج" کە بۆ هەمووان وەک یەک بێت، لەبری ئەوە زانست دەڵێت: باشترین قەبارە پەیوەستە بەو دوورییەی (Distance) کە لێی دادەنیشیت. ئەگەر تەلەفزیۆنەکە زۆر گەورە بێت بۆ ژوورەکەت، چاوەکانت ماندوو دەبن چونکە ناچارن زۆر بجوڵێن بۆ ئەوەی هەموو شاشەکە ببێنن، ئەگەر زۆر بچووکیش بێت، چاوەکانت زەختێکی زۆر دەکەن بۆ بینینی وردەکارییەکان. لێرەدا پێوەرە زانستییەکان بۆ هەڵبژاردنی قەبارەی گونجاو دەخەینە روو: 1. هاوکێشەی دووری و قەبارە (یاسای 2 بۆ 1) بۆ ئەوەی چاوەکانت لە ئارامترین دۆخدا بن، پێویستە بەم شێوەیە تەلەفزیۆن بکڕیت: تەلەفزیۆنی 4K (کواڵیتی بەرز): پێویستە دوورییەکەت 1,5 ئەوەندەی قەبارەی شاشەکە بێت. تەلەفزیۆنی HD (ئاسایی): پێویستە دوورییەکەت 2 بۆ 3 ئەوەندەی قەبارەی شاشەکە بێت. 2. خشتەی رێنمایی (بەپێی دووری ژوورەکەت): ئەگەر دەتەوێت بزانیت کام ئینج بۆ ژوورەکەت گونجاوە، سەیری ئەم خشتەیە بکە کە لەسەر بنەمای ستانداردەکانی (Society of Motion Picture and Television Engineers) ئامادەکراوە: دووری دانیشتن (بە مەتر) قەبارەی گونجاو (بە ئینج) 1.2 بۆ 1.5 مەتر 32 بۆ 40 ئینج 1.5 بۆ 2 مەتر 43 بۆ 50 ئینج 3 بۆ 2.5 مەتر 55 بۆ 60 ئینج 2.5 بۆ 3.5 مەتر 60 بۆ 75 ئینج 3. گۆشەی بینین (Field of View) بەپێی رێنوێنییەکانی کۆمپانیای THX (کە تایبەتە بە کواڵیتی بینین)، بۆ ئەوەی چاو کەمترین ماندوو بێت، دەبێت تەلەفزیۆنەکە بە جۆرێک بێت کە 40 پلە لە مەودای بینینی چاوەکانت دابپۆشێت. ئەگەر تەلەفزیۆنەکە زۆر گەورە بێت و زیاتر لە 40 پلەی مەودای بینینت بگرێت، تووشی "Motion Sickness" یان سەرگێژخووردن دەبیت لە کاتی سەیرکردنی دیمەنی خێرا. 4. گرنگی کواڵیتی (Resolution) قەبارە بەتەنها بەس نییە. ئەگەر تەلەفزیۆنێکی 65 ئینج بکڕیت بەڵام کواڵیتییەکەی نزم بێت (بۆ نموونە تەنها HD بێت نەک 4K)، چاوەکانت "پێکسڵەکان" دەبینن و ئەمەش دەبێتە هۆی تەڵخبوونی بینین و سەرئێشە. بۆیە: هەرچی قەبارەکە گەورەتر بێت، دەبێت کواڵیتییەکە (Resolution) بەرزتر بێت (وەک 4K یان 8K) بۆ ئەوەی وێنەکە ساف بێت و چاو ماندوو نەکات. 5. ئاستی بەرزی تەلەفزیۆنەکە زانست دەڵێت سەنتەری شاشەی تەلەفزیۆنەکە دەبێت رێک لە ئاستی چاوەکانتدا بێت کاتێک دانیشتوویت، یان تەنها کەمێک (10 بۆ 15 پلە) نزمتر بێت، بەرزکردنەوەی تەلەفزیۆن بۆ شوێنی زۆر بەرز (وەک سەر تەباخ یان زۆر بەرز بە دیوارەوە) دەبێتە هۆی وشکبوونەوەی چاو چونکە ناچاریت چاوت زیاتر بکەیتەوە، هەروەها دەبێتە هۆی ئازاری مل. 6. چاوتروکاندنی بەردەوام (Blinking) توێژینەوەکان دەری دەخەن کە مرۆڤ کاتێک سەیری شاشە دەکات، 50% کەمتر چاو دەتروکێنێت. چارەسەر: بە ئەنقەست هەوڵ بدە زۆرتر چاو بپووشێنیت (بتروکێنیت) بۆ ئەوەی چاوەکانت بە تەڕی بمێننەوە. ئەگەر پێویست بوو، دەتوانیت "فرمێسکی دەستکرد" (Artificial Tears) بەکاربهێنیت. 4. رێکخستنی ڕووناکی (Lighting) رووناکی ژوور: هەرگیز لە ژووری تاریکدا سەیری مۆبایل و تەلەفزیۆن مەکە، پێویستە رووناکی ژوورەکە هاوسەنگ بێت لەگەڵ رووناکی شاشەکە، ئەگەر تەنیا شاشەکە رووناک بێت، چاو زۆر ماندوو دەبێت بۆ هاوسەنگکردنی تیشکەکە. بریقەی شاشە (Glare): دڵنیابە تیشکی پەنجەرە یان گڵۆپ راستەوخۆ نادات لە شاشەکە و رەنگ نەداتەوە بۆ ناو چاوت. 6. پێش خەوتن زانست دەڵێت لانیکەم 1 کاژێر پێش خەوتن هەموو شاشەکان بکوژێنەرەوە، تیشکی شاشە وا لە مێشک دەکات وا هەست بکات هێشتا رۆژە، ئەمەش کواڵیتی خەو تێکدەدات و زیان بە دەمارەکانی چاو دەگەیەنێت لە درێژخایەندا. 7. پشکنینی ساڵانە ئەگەر زۆر سەیری شاشە دەکەیت، ساڵانە سەردانی پزیشکی پسپۆڕی چاو بکە، هەندێک جار ماندوێتی چاو نیشانەی ئەوەیە کە چاوت کزییەکی کمی هەیە و پێویستت بە چاویلکەی پارێزەر (Anti-reflective) هەیە.
