لە ساڵانی (2013 بۆ 2018) ئابووریی نەوتی هەرێمی كوردستان رووبەڕووی سێ سەكتە بووەتەوە: یەكەم، دابەزینی نرخی نەوت. دووەم: بەهەدەرچوونی داهات لە بۆڕیی نەوتی كەركووك- جەیهان، بەهۆی داخستنی كاتی و شەڕی داعش و بارودۆخی سیاسی لەدوای (16ی ئۆكتۆبەری 2017). سێیەم: گرفتی مەترسیدار رووبەڕووی یەدەگی نەوتی هەرێمی كوردستان لەلایەك و كۆمپانیاكان لەلایەكی دیكە بووەتەوە.
بۆ ئەوەی تێبگەین دۆخی وزەی هەرێمی كوردستان لەكوێی بازاڕی ئابووریی جیهاندایە، پێویستە لە یەدەگی راستەقینەی نەوت و غازەكەی دڵنیا بین. بۆ ئەمەش دەبێت لەڕێگەی كێڵگە نەوتییەكانەوە لە توانا هایدرۆكاربۆنییەكان ئاگادار بین. هەروەها بزانین نەوت لە كوێوە هەرێمی كوردستانی تووشی كورتهێنانی گەورە كردووە لە بودجەدا.
یەك: یەدەگ و سەرچاوەی نەوت و غازی هەرێمی كوردستان
هەموو جارێك تێكەڵییەك لە زانینی یەدەگی راستەقینەی نەوت و غازی كوردستان دروست دەبێ. هۆكارەكەشی لێكجیانەكردنەوەی (سەرچاوە- Resource) و (یەدەگ – Reserve) بووە. مەبەست لە "سەرچاوە"ی نەوت و غاز یان خەڵووز بریتییە لە هەموو ئەو ماددە سەرەتایی و كانزاییانەی كە دۆزراونەتەوە و نەدۆزراونەتەوە، بەڵام "یەدەگ" سەرچاوەی زانراوی وزەیە دوای ئەوەی بە فلتەری رێكارە ئەندازەیی و جیۆلۆجییەكاندا تێپەڕیوە. چوار فاكتەر هەن بۆ گۆڕینی "سەرچاوە" بۆ "یەدەگ"، ئەوانیش لایەنی تەكنیكی، جیۆلۆجی، ئەمنی و هەڵگەڕانەوەی نرخن.
لایەنی تەكنیكی: بۆ نموونە، عێراق وڵاتێكە لەڕووی نەوتەوە دەوڵەمەندە، بەڵام هەمیشە لەڕووی تەكنیكییەوە پشت بە كۆمپانیا بیانییەكان دەبەستێ، بۆیە زۆرجار ملكەچیان دەبێت.
لایەنی جیۆلۆجی: بۆ نموونە هەندێكجار نەوتی خاوی قورس (Heavy Crude Oil) چڕییەكەی بەپێی ستانداردی (API) نییە كە ئینستتیوتی پیترۆلیۆمی ئەمریكی بە (20) پلە دایناوە (نابێت كەمتر بێت) بەڵام رەنگە ئەم كێڵگەیە تووشی داخوران بێت، یاخود ئاوی تێكەڵ بێت، یان وشك بێت، بۆ نموونە: كێڵگەی كێوە چرمەلەKewa Chirmila لە هەرێمی كوردستان وشك بووە، بەپێی ڕووماڵی ساڵانەی نەوت و غاز لە ئینستتیوتی مێدیترانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی- MIRS دەركەوتووە لە (بلۆكی تازە) كۆمپانیای Oil Search Ltd نەیانتوانیوە نەوت بەدەستبهێنێ و 393 ملیۆن دۆلاریشی زەرەر كردووە. لە (كێڵگەی بەردەڕەش) بەهەمان شێوە یەدەگەكە زۆر كەمبووەوە. كێڵگەی نەوتی تەقتەق نزیك بووەتەوە لە هەرەسهێنان، لە ساڵی 2011دا 683 ملیۆن بەرمیل نەوتی هەبووە، بەڵام ساڵی 2015 دابەزیوە بۆ 356 ملیۆن بەرمیل. هەروەها لە سەرەتای ساڵی رابردوو رۆژانە 14 هەزار بەرمیل نەوتی بەرهەمهێناوە، لەكاتێكدا پێشتر رۆژانە 140 هەزار بەرهەمی هەبووە.
فاكتەری ئەمنی: رۆڵی گرنگ دەگێڕێ لە دیاریكردنی یەدەگی نەوت و غازدا، بۆ نموونە "بەندەر"ـەكانی جیهان هەمیشە جێگەی مشتومڕ و ناكۆكییە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكانن، كۆنترۆڵكردنیان هۆكاری جەنگەكان بووە. بەندەری عەقەبە لە ئوردن وەك تاكە دەروازەی ئاوی. بەندەری سیفاستوبول لە دوورگەی كریمیا كە رووسیا هەیمەنەی هەیە بەسەریدا. بەندەری حەیفا لە ئیسرائیل. تەرتووس لە سووریا. جەیهان لە توركیا.
لە هەرێمی كوردستان دوو كێڵگەی سەرەكیی نەوت و غاز بەردەوام لە ژێر مەترسیدان، ئەوانیش كۆرومۆر و خورمەڵەن كە دەكەونە ناوچەی تەماسی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق. بۆیە هەمیشە ترسی ئەوە هەیە لە ناكاو یەدەگێكی زۆر لەدەست دەربچێت، هەروەها لایەنێكی دیكەی مەترسی ئەمنی بریتییە لە ترانزێتی بۆڕییەكان كە بەخاكی توركیادا تێپەڕ دەبێت (ئەمە دەچێتە خانەی جیۆپۆڵەتیكی وزەوە كە ئاكامەكەی لەدوو ئەگەر تێپەڕ ناكا: یان هاریكاری هەرێمایەتی یاخود ناكۆكی)، جاری وا هەیە لەناوخۆدا بۆڕیییەكان تووشی مەترسی جۆراوجۆر دەبن.
هەڵگەڕانەوەی نرخ: بۆ نموونە كۆمپانیایەك لە قۆناغی یەكەمدا لە چوارچێوەیەكی بەرفراواندا دەست دەكات بە: گەڕان و پشكنین و پاشان كە دەگاتە (دەرهێنان) نرخی نەوت دادەبەزێت، ئیدی كێڵگەكە جێدەهێڵێ. گرێبەستەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەسەر شێوازی (بەشداری لە بەهەمهێنان)ە كە بەرپرسیارێتی یاسایی و دارایی و ژینگەیی دەكەوێتە سەر هەرێمی كوردستان.
دووەم: یەدەگی راستەقینەی هەرێمی كوردستان
لەبەر رۆشنایی خاڵەكانی سەرەوە، دەردەكەوێت گومان و مەترسی لەسەر یەدەگی راستەقینەی نەوت و غازی هەرێمی كوردستان هەیە. جگە لەوەش سێ سەرچاوەی سەرەكی و فەرمی هەن كە داتای جیاواز لەسەر یەدەگی هەرێمی كوردستان دەدەن، ئەوانیش وەزارەتی سامانە سروشتییەكان، ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە (IEA) و دەزگای رووپێوی جیۆلۆجی ئەمریكی (USGS) كە یەدەگی نەوت بە (41) ملیار بەرمیل و غازیش بە (54) تریلیۆن پێ سێجا مەزەندە دەكەن.
كاتێك ساڵی (2006) وەزارەتی سامانە سروشتییەكان دامەزرا. ئەوكات راگەیەنرا كە یەدەگی نەوتی هەرێمی كوردستان 45 ملیار بەرمیلە، ساڵی 2011 ئەو یەدەگە بە 70 ملیار بەرمیل مەزەندە كرا.
لە كۆنفڕانسی یەكەمی وزەی عێراقیش لە شاری سلێمانی كە ئینستتیوتی مێدیترانە رێكیخستبو لە (11ی ئۆكتۆبەری 2017) دكتۆر بێوار خنسی، راوێژكاری پێشووی ئەنجوومەنی ئاسایشی هەرێم یەدەگی نەوتەكەی بە (60) ملیار بەرمیل مەزەندە كرد.
هەروەها كۆی یەدەگی غازی سروشتی كە لە 57 بلۆكدایە، بە (200) تریلیۆن پێ سێجا مەزەندە كراوە كە دەكاتە 3%ی قەبارەی غازی هەموو جیهان. بەڵام ئەم بڕە ئەگەر لەسەر ئاستی گەورەترین كێڵگەكان وەریبگرین، كێڵگەی كۆرمۆر (70%)ی بۆ پێداویستی بەرهەمهێنانی كارەبا لەناوخۆدا بەكاردەهێنرێت، تێبینی ئەوە بكەین كە وەزارەتی كارەبا و سامانە سروشتیەكان لە یەك بەروار و ساڵدا دامەزراون، لە هەرێمی كوردستان ڕێژەی بەكاربردنی كارەبا ناسروشتی زیادی كردووە، خاوەنی گەورەترین پێشانگە بۆ فرۆشتنی موەلیدە و وزەی كارەبایی ئەردەوان موحسین مەمووندی بە (رووداو)ی گوتووە: "ساڵانە 500 هەزار موەلیدە دێتە هەرێمی كوردستانەوە". راوێژكاری وەزارەتی كارەباش (حەمەئەمین هەورامی) دەڵێت هەرێمی كوردستان رۆژانە 11 ملیۆن لیتر سووتەمەنی پێویستە بۆ وێستگەكانی كارەبا كە ئەمە تێچووەكەی زۆرە، دەشڵێت هەوڵ دراوە غازی سروشتی بەكار ببەین و بتوانرێت رۆژانە 2600 مێگاوات كارەبا بە 420 ملیۆن پێ سێجا غاز بەرهەم بهێنین، ئەمەش بۆ هەرێمێك ژمارەی دانیشتووانی كەم بێت و ژمارەی كارخانە گەورەكانی سفر بێت، بێگومان پێویستی بە پێداچوونەوەیە.
سێیەم: كورتهێنانی دارایی هەرێمی كوردستان
جۆن ڕۆبێرت لە ئامادەكردنی راپۆرتی (پێشهاتەكانی غاز و نەوتی كوردستانی عێراق)دا بۆ ئەنجوومەنی ئەتڵەنتیك دەڵێت "د.ئاشتی هەورامی، وەزیری سامانە سروشتییەكان لە (20ی نۆڤەمبەری 2015) لە لوتكەی ئابووری و وزەی ئەنجوومەنی ئەتڵەنتیكدا لە ئیستانبوڵ گوتوویەتی ئێمە تووشی كورتهێنانێكی گەورەی دارایی بووینەتەوە، بەهۆی ئەوەی پێشبینییەكانمان هەڵە بوون، لە نیوەی یەكەمی 2015 دا ئێمە بەنیازی حەوت ملیار دۆلار بووین كەچی تەنیا دوو ملیار دۆلارمان بەدەستهێناوە، بۆیە ناتوانین مانگانە (1.4) ملیۆن دۆلار بۆ خزمەتگوزارییە گشتیەكان دابین بكەین". هەروەها قوباد تاڵەبانی لە 14ی نیسانی 2016دا دەڵێت: "ئێمە مانگانە 400 ملیۆن دۆلار كورتهێنانمان هەیە لە سێكتەری نەوتدا".
وەزارەتی سامانە سروشتییەكان لە پێگەی فەرمیی خۆی لە ساڵی (2007) دا بڵاوی كردووەتەوە كە "پلانی حكومەت وایە لە كۆتایی (2015) دا رۆژانە یەك ملیۆن بەرمیل نەوت هەناردە بكات، لە ساڵی (2019) شدا هەناردەی نەوتی هەرێم بگەیەننە دوو ملیۆن بەرمیل نەوت. ئەمە لەكاتێكدایە لە نیوەی یەكەمی (2018)دا هەرێمی كوردستان رۆژانە 326 هەزار و 774 بەرمیل نەوتی هەناردە كردووە، لەم كاتەدا یەك بەرمیل نەوت بە 78 دۆلار بووە، هەرێمی كوردستان بە (8) دۆلار كەمتر فرۆشتوویەتی، كۆی مانگەكە داهاتەكەی 709 ملیۆن و 100 هەزار دۆلار بووە. ئەمەش نزیكەی مووچەی تەواوەتی فەرمانبەرانی هەرێمی پێ دابین دەكرێت، بەڵام چونكە سیاسەتی ئابووریی نەوتی هەرێم لەسەرەتاوە شكستی هێناوە و پێشبینییەكانی هەڵە بووە، بۆیە بەشێكی ئەو داهاتەی بەدەستدێت بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانی پێشتر دەچێت.
چوارەم: تیۆریزەكردنی وزە لە هەرێمی كوردستان
نەوت و غاز بابەتێكە، زیاتر دەچێتە ناو چوارچێوەی زانستێكی نوێوە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان پێیدەگوترێ (پەیوەندییە ئابوورییە نێودەوڵەتییەكان). ئەگەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان ئاماژە بێت بۆ تاتوێكردنی جۆر و رێبازی پەیوەندییەكان لەنێوان "فاعل-ئەكتەر"ە نێودەوڵەتییەكاندا، ئەوە پەیوەندییە ئابوورییە نێودەوڵەتییەكان بریتییە لە پەیوەندی نێوان حكومەتەكان لەگەڵ بازاڕی جیهانی.
پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا پەیوەندی دروستكەرانی بڕیار لە هەرێمی كوردستان یاخود سێكتەری نەوت و غازی هەرێمی كوردستان لەگەڵ بازاڕی جیهانیدا چییە و چۆنە؟
تا هەنوكە یەكێك لە بەهێزترین تیۆرییەكان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا (ریالیستەكانن)، ئەمانە لایانوایە سروشتی بەشەریەت بەد و خراپە، بەهێزترین ئەكتەرێك كە لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا رۆڵ بگێڕێت دەوڵەتە، پەیوەندییە ئابوورییەكانیش لەنێوان دەوڵەت یان یەكەكاندا لەسەر بنەمای هاریكاری نییە، بەڵكو بریتییە لە "كێبڕٍكێ" لە پێناو بەدەستهێنانی هێزی زیاتر، بۆیە دەبێت پەیوەندییەكی راستەوخۆ لەنێوان هێزی سیاسی و سامانی ئابووریدا هەبێت، یەكێك لە پێشەنگەكانی ئەم قوتابخانەیە "فریدریچ لیست"ە كە ساڵی 1841 لە ئەڵمانیا كتێبی (The National System of Political Economy) ی نووسی، باس لە سیستەمێكی نیشتیمانی دەكات لە ئابووریی سیاسیدا، لەبارەی ئەوەی چۆن نەتەوە- نیشتیمانێك دەتوانێت ئاستی سامان و هێزی خۆی بەرز بكاتەوە؟ بانگەشەی ئابوورییەكی كۆزمۆپۆلیتی دەكات (كۆزمۆپۆلەتیك ئایدیۆلۆژیایەكە هەموو مرۆڤایەتی بەڕابردوو و ئایندەیەوە، بە هەر نەتەوە و ناسنامەیەكی جیاوازەوە ئینتیمایان بۆ یەك كۆمەڵگە و یەك بازنە هەبێت، بەمانایەكی دیكە هەموو ئەخلاقیاتێك لەیەك سەرچاوەوە بێت، بە كورتییەكەی سەرمایەداری بەهای هاوبەشە و ئابووری دەبێت لەناوخۆدا گرێ نەدرێ بە باجەوە، قازانجی ئابووری بۆ هەموو كۆمەڵگەی بەشەرییە). لەسەر ئەمە ئەڵمانیا بەندی كرد و ناچاریان كرد واز لە ناسنامەكەی بهێنێت.
لێرەدا هەرێمی كوردستان، پێگەیەك نییە بۆ پیشەسازی و هەموو كەرەستە سەرەتاییەكانی لەدەرەوە هاوردە دەكات، هەموو كرێیەكی وەبەرهێنان خۆی دەیدات، نەیتوانیوە سێكتەری وزە و پیشەسازی نەوت و غاز لە چوارچێوەی سیستەمێكی نیشتیمانیدا بەرجەستە بكات.
ئەنجام:
یەدەگی نەوتی هەرێمی كوردستان لە 45 ملیار بەرمیل تێپەڕ ناكات، ئەو بڕەش لەبەردەم مەترسیدایە، دەكرێت بگوترێت "ئابووری" لە هەرێمی كوردستاندا نییە، چونكە سیستەمێكی دارایی نییە، دەستگایەكی نیشتیمانی سێكتەری نەوت و غازی سروشتی ئاڕاستە ناكات. لەم بابەتەدا ئەوەی گرنگە هەناردەكردنی ئەو یەدەگەیە، ئەوەش بێ شك ئەمڕۆ یان سبەی لە ڕێگەی رۆژهەڵاتی دەریای سپییەوە دەبێت (كە پێویستە كورد چاوی لەم وەرچەرخانە جیۆپۆڵەتیكییە بێت لە بواری وزەدا).
بەهرۆز جەعفەر
سەرۆكی ئینستتیوتی مێدیترانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی (MIRS) خوێندكاری دكتۆرا لە پەیوەندییە ئابوورییە نێودەوڵەتییەكان.
