توركیا و عێراق پەیوەندیی ئابووری و ئەمنی بەیەكیانەوە دەبەستێتەوە، ماوەیەكی زۆرە توركیا سێ شتی لە عێراق دەوێت: یەكەم، ئاسایشی سنوور (پرسی پەكەكە). دووەم، ئاسایشی ئاو (ئاو رەگەزێكی گرنگی وزەیە. هەڕەشەی ئاو تەنانەت وجودی عێراق دەخاتە مەترسییەوە، بنیاتنانی بەنداوی ئەلیسۆ لەلایەن توركیاوە نیوە زیاتری ئاوی دیجلە كەم دەكاتەوە). پرسی سێیەمیش مەسەلەی نەوت و غازی سروشتییە. هەرێمی كوردستانیش بەتایبەتی كابینەی نۆ لەبەردەم ئەگەرەكان، دەرفەتەكان، مەترسییەكانی ئەو فاكتانەدایە، ئەمڕۆ حكومەتی عێراق و توركیا و هەرێمی كوردستانیش لە بەردەم خوێندنەوە و زانینی ئەم پێدراوانەدان:
یەكەم: كاتێك لە نێوان ساڵانی 1980 تاوەكو 2003 ئابڵوقەی نێودەوڵەتی لەسەر حكومەتی عێراق بوو، ئەمە بەرژەوەندی و ئاڵوگۆڕە ئابوورییەكانی توركیاشی خستە مەترسییەوە، زۆر سەرچاوە زیانەكانی توركیا بە 54 ملیار دۆلاری ئەوكاتە دەخەمڵێنن.
دووەم: توركیا لە ژێر كاریگەریی ئێجگار گەورەی جیۆپۆڵەتیكدایە، زێدەڕۆیی نییە بڵێین جیۆپۆڵەتیك توركیای كردووە بە حاڵەتێكی تایبەت لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، بۆیە زۆرجار هەر رووداوێك لەناوچەكە لە سفرەوە توركیای گەیاندووەتە لوتكە. بە پێچەوانەشەوە لە لوتكەوە بەخێرایی گلۆری كردووەتەوە بۆ خواری خوارەوە. بۆیە زۆرجار وەزارەتی دەرەوەی توركیا ناتوانێ پێشبینی رووداوەكانی ناوچەكە بكات، چونكە یەكێك لە بنچینەكانی بیركردنەوە لە سیاسەتی دەرەوە پێگەی جوگرافی و سیاسی و جوگرافیای- ئابوورییە. واتە نوخبەی سیاسی و بیركەرەوەكان لە توركیا لە "رووداو- Event" دەترسن. بۆ نموونە توركیا پارتی دیموكراتی كوردستان زۆر بە گرنگ دەزانێت بۆ خۆی، لە ڕابردووشدا پێگە و كەسێتی نێچیرڤان بارزانییان زۆر پێ پەسەند بووە، لەبەر ئەوەی وەك خۆیان هەندێجار نەیانشاردووەتەوە، رەنگە سبەی رووداوێك رووبدات پەكەكە یان هەر هێزێكی دیكە بێتە پێشەوە كە دڵخوازی ئەوان نەبێت، رەنگە باشتریش بێت لەوان، بەڵام لە رووداوەكە دەترسن. هەتا ئەو رۆژەی بەهاری عەرەبی روویدا توركیا پێشبینی نەكردبوو، روویدا و هەموو هاوكێشە ناوچەییەكانی توركیای بە نێگەتیڤ گۆڕی. چونكە توركیا ئەزموونێكی زۆری لەگەڵ سەرۆكی كابینەی نۆ (مەسرور بارزانی) نییە، تەنانەت لەمیش دەترسێ، بۆیە لەسەر مێزی بلاكجاكەكە قوتوویەكی دیكەی كردووەتەوە، ئەویش بە پەیوەندیی گەرموگوڕ لەگەڵ بەغدا.
ساڵی 2003 رژێمی سەددام حوسێن لە عێراق رووخا، سەددام حوسێن ئەگەرچی وەك توركەكان سوننە بوو، بەڵام گوێڕایەڵی توركیا و هیچ وڵاتێكی ناوچەكە نەبوو، بەڵام بۆ توركیا رووخانی سەددام كارەساتێكی ناوچەیی بوو؟ چونكە نووری مالیكی هات و هەشت ساڵ سەرۆكوەزیران بوو، بەهۆی نزیكییەكەی لە ئێران هەموو خەونەكانی توركیای لە عێراق لەگۆڕنا. دوای ئەوەش حەیدەر عەبادی بووە سەرۆكوەزیران و دیسان نەیهێشت خواستەكانی توركیا لە عێراق بەدی بێن.
سێیەم: ئێستاش سێ سەرۆكایەتی نوێ لە عێراق هەیە، لەماوەی چوار مانگدا سەرۆك كۆماری عێراق دوو جار سەردانی توركیای كردووە. سەرۆكوەزیرانی عێراق عادل عەبدولمەهدیش جارێك سەردانی توركیای كردووە، وەزیری دەرەوەی توركیا جارێك هاتووەتە عێراق، بڕیاریشە كۆتایی ئەمساڵ، رەجەب تەیب ئەردۆگان، سەرۆككۆماری توركیا سەردانی عێراق بكات، ئەمە بۆ؟ لێكەوتەیەكی ئەمە لەسەر حیسابی بنكۆڵكردنی كیانی هەرێمی كوردستانە لەلایەن سەرۆك كۆمارەوە، ئەوەش بڕیاری كردنەوەی مەرزێك "سنوورێكی وشكانی هاتوچۆیە" لە سنووری حكومەتی عێراقەوە بۆ توركیا.
بێگومان ئەمە سەرەتا لێدانە لە مەرزی نێودەوڵەتیی ئیبراهیم خەلیل، دواجاریش لێدان و بەرگرتنە بە هێڵی بۆڕیی نەوتی كوردستان و ئەگەری بەهێزیش ئەوەیە وابكەن لە قەتەرەوە بەناو خاكی عێراقدا هێڵی نەوت ببەنە توركیا. دیارە هەرێمی كوردستان سنوورێكی جوگرافی دیاریكراوی بە فەرمی نووسراوی نییە، ئەمەش وا دەكات بۆردومانەكانی توركیا و بە ناحەق شەهیدكردنی خەڵكی سڤیل لە خاكی عێراقدا حكومەتی عێراق بەرپرس بكا لە هەڵوێست نواندن، گوایە خەڵكی سنووری رانیە و باڵەكایەتی و ئامێدی عێراقی نین؟!
چوارەم: بەپێی دوا ئامار و زانیاری، 11 بنكەی سەربازیی توركیا لە خاكی هەرێمی كوردستاندان، واتە لە خاكی عێراقدان بە بیانووی لێدان لە پەكەكە، توركیا هەقی خۆیەتی سنوورەكانی خۆی بپارێزێ و كون و كەلەبەرەكان بگرێت، بەڵام ئەم سەردانانەی سەرۆك كۆماری عێراق و گەرموگوڕی بەپلەی ئیمتیاز ئەوەیە كە هەوڵ بدەن 11 بنكە سەربازییەكە بە یاسایی بكەن، لە عێراقەوە یاسایەكی نوێی بۆ دەربكەن (ئەوەشیان لەسەر حیسابی خاكی كوردستان)، ئەمەش لە كاتێكدایە خەڵكی بەسرە دوو ساڵە ناڕەزایەتی دەردەبڕن كە ئاو و كارەبایان نییە، كەچی رێبەرانی عێراق لە هەوڵی ئەوەدان یاسا بۆ هێزی بێگانە دەربكەن لەناو خاكی خۆیاندا، لەكاتێكدا 600 هەزار دۆنم زەوی كشتوكاڵی بەهۆی گرتنەوەی ئاوی دیجلەوە بێكەڵك بوون و عێراق كەوتووەتە بەر مەترسی (بەبیابانبوون- Desertification).
پێنجەم: توركیا و نەوتی كوردستان دوو بابەتی ستراتیژین، بەڵام توركیا بە ڕووكەش دەیەوێ وای نیشان بدات كە پرسی پەكەكە بۆ ئەو یەكەمە و پرسی وزە دووەمە. توركیا لە ساڵی 2016 بایی 60 ملیار دۆلار نەوت و غازی سروشتیی كڕیوە، بەپێی پەیمانگەی ئاماری توركی (TÜİK) ، توركیا بۆ هاوردەكردنی وزە (نەوت و غاز) لە ساڵی (2018)دا (42,99) ملیار دۆلاری خەرج كردووە، ئەمەش دەكاتە (19.2%) ی بودجەی ئەو وڵاتە. بەگشتی توركیا ساڵانە لە نێوان (50 - 60) ملیار دۆلاری پێویستە بۆ هاوردەكردنی غازی سروشتی بە پلەی یەك و ئینجا نەوت لە هەریەكە لە رووسیا كە (52.94%) ی پێدوایستی غازی توركیا پڕ دەكاتەوە. دوای ئەو ئێران (16.62%)ی پێداویستی غازی توركیا دابین دەكات (ئەمە بێجگە لە نەوتی خاو)، هەروەها ئازەربایجان و نەیجیریاش بەشێكن لە پڕكردنەوەی پێداویستیەكانی وزەی توركیا. لە ساڵی (2019) دا پێشبینی دەكرێت بڕێكی زۆر زیاتر لە بودجەی توركیا بۆ كڕینی نەوت و غاز بێت، ئەمەش لەبەرئەوەی ئەو وڵاتە خواستە نێوخۆییەكانی بۆ سووتەمەنی زیادی كردووە. هەروەها نرخی نەوتیش بەرزبووەتەوە. لەهەمانكاتدا توركیا چووەتە ژێر باری سزا ئابوورییەكانی ئێران لەلایەن ئەمریكاوە، ئایا چۆن جێگەی ئەو نەوتە خاوە پڕ بكاتەوە كە لە ئێرانەوە پێشتر هاوردەی دەكرد؟ ناتوانێ لە سعودیەوە هاوردەی بكات چونكە كێشەی سیاسیی قووڵیان لە نێواندا هەیە. ناتوانێ وا بە خێرایی لە قەتەرەوە هاوردەی بكات چونكە تێچوویەكی زۆری دەوێ. هەروەها كۆمپانیای تـۆپراشی توركی كە تەواوی پاڵاوگە نەوتییەكانی توركیای دیزاین كردووە، پاڵاوگەكان وا دروستكراون كە تەنیا نەوتی قورس بپاڵێون، ئەگەر توركیا ناچار بكرێت هەر جۆرێكی دیكە لە نەوت هاوردە بكات، دەبێت دەستكاری پاڵاوگەكانی بكات كە تێچوویەكی زۆری دەوێ، كەواتە نزیكترین و گونجاوترین رێگە نەوتی مامناوەندی و قورسی هەرێمی كوردستانە.
دواجار، توركیا وزە لە شەرعیەتی مێژوویی خۆی وەردەگرێ لە عێراق، كاتێك دوای یەكەمین جەنگی جیهانی میراتی پیاوە نەخۆشەكە "ئیمپراتۆریەتی عوسمانی" لەنێوان ئیمپریالیزمی بەریتانی و فەڕەنسیدا دابەش كرا، ویلایەتی بەسرەو بەغدا و مووسڵ پێكەوە لكێنران و لەژێر ئینتیدابی بەریتانیدا دەوڵەتی عێراق درووست بوو. بەڵام ئەمە بۆ توركیاش بێ رێگری نابێت، كارتی گەورەش بەدەست رێبەرانی كابینەی نۆی حكومەتی هەرێمەوەیە، سیستمی ئاكپارتی بەڕێبەرایەتی ئەردۆگان لە ئیتنۆ- نەیشناڵیزمەوە بەرەو ئیسلامگەراییەكی دەسەڵاتخواز، بەرئەنجامی ئەم سیاسەتەش توركیای وا لێكردووە كە نەهێڵن لە هیچ شوێنێكی دەریای ناوەڕاستدا هیچ رۆڵێكی هەبێت، لە یۆنانەوە بۆ میسر و بۆ ئیسرائیل و بۆ قوبرس رێككەوتنی گەورە هەیە لەسەر پرسی هێڵەكانی وزەی دەریای ناوەڕاست، هەندێ لە تینك تانكەكانیان بانگەشەی ئەوە دەكەن كە هەرێمی كوردستان و نەوت و غازەكەی بگەیەننە دەریای ناوەڕاست و بیكەنە بەشێك لەو كوتلە گەورەیەی وزە كە ئێستا ئەو وڵاتانە سەرقاڵین بەبێ ئەوەی هێڵی نەوت و غازەكەی بە خاكی توركیادا تێپەڕبێت، ئەمەشیان ناوناوە ستراتیجی ئابڵوقەدانی ئەردۆگان.
* بەهرۆز جەعفەر، سەرۆكی ئینستتیوتی مێدیتریانەیە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی، خوێندكاری دكتۆرا لە پەیوەندییە ئابوورییە نێودەوڵەتییەكان.
.jpg&w=3840&q=75)