چۆن 'غەززەی نوێ' نەخشەی دیپلۆماسیی جیهان دەگۆڕێت؟

رۆژی 22ـی کانوونی دووەمی 2026، دۆناڵد ترەمپ تەنیا واژۆی لەسەر کاغەزێک نەکرد، بەڵکو بە واژۆکردنی بڕیاری ژمارە (1/2026) بە فەرمی بووە "ئەندازیاری نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست". ئەمە چیرۆکی گۆڕینی غەززەیە لە ناوچەیەکی جەنگەوە بۆ پڕۆژەیەکی ئابووری و ئەمنی بە بەڕێوەبەرایەتییەکی جیهانی.

ترەمپ کە هەمیشە وەک پیاوی "رێککەوتنە گەورەکان" ناسراوە، ئێستا نەک هەر وەک سەرۆکی ئەمریکا، بەڵکو وەک سەرپەرشتیاری باڵای پڕۆژەیەکی جیۆپۆلیتیکی دەردەکەوێت،ئامانج لێی گۆڕینی غەززەیە بۆ ناوچەیەکی داماڵراو لە چەک و توندڕۆیی.

ئەم بڕیارە نوێیەی بۆردی ئاشتی، کە لە ژێر کۆدی BOP/RES/2026/1 دەرچووە، لە زۆر رووەوە لە بڕیارە بەهێزەکانی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی دەچێت، لە راستیدا، ئەمە وەرگێڕانی کردەیی بڕیاری ژمارە 2803ـی ئەنجوومەنی ئاسایشە کە لە 17ـی تشرینی دووەمی 2025دا دەرچوو و مۆری پەسندی نا بە پلانی 20 خاڵییەکەی ترەمپدا.

لە کۆڕبەندی داڤۆسدا دامەزراندنی ئەم "بۆردی ئاشتی"یە راگەیێنرا، زۆربەی چاودێران وایان دەزانی ئەمە تەنیا دەزگەیەکی راوێژکاری دەبێت، بەڵام دەقی بڕیارەکە دەری دەخات ترەمپ دەسەڵاتی رەهای یاسادانان، جێبەجێکردن، و تەنانەت دادوەریی گواستنەوەی لە غەززەدا گرتووەتە دەست.

لە ناو دڵی ئەم پلانەدا، ترەمپ تیمێکی کۆکردووەتەوە کە تێکەڵەیەکە لە سیاسەت، خزمایەتی و سەرمایەداریی جیهانی. "ئەنجوومەنی جێبەجێکردن" کە قۆڵی سەرەکی بۆردەکەیە، ناوی کەسانێکی تێدایە هەریەکەیان کێشێکی سیاسی و ئابووری قورسیان هەیە، جارید کۆشنەر، زاوای ترەمپ و ئەندازیاری رێککەوتنەکانی ئەبراهام و تۆنی بلێر، سەرۆکوەزیرانی پێشووتری بەریتانیا.

ئەوەی جێگەی سەرنجە، زیادبوونی ناوی سوزی وایڵز، سەرۆکی دیوانی کۆشکی سپی، و مارتن ئێدڵمان، پارێزەری بەناوبانگی خانووبەرەی نیویۆرکە بۆ ناو ئەم بازنە تەسکەی بڕیاردان، ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی غەززەی نوێ تەنیا وەک پرسێکی ئەمنی نابینرێت، بەڵکو وەک پڕۆژەیەکی گەورەی بونیاتنانەوە و گەشەپێدان سەیری دەکرێت کە پێویستی بە وردکاریی یاسایی و دارایی هەیە.

بۆ بەڕێوەبردنی ڕۆژانەی ئەم پڕۆژە ئاڵۆزە، بۆردی ئاشتی نیکۆلای ملادینۆڤی وەک یەکەم "نوێنەری باڵا" بۆ غەززە دەستنیشان کردووە، ملادینۆڤ، کە ئەزموونێکی زۆری وەک نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ناوچەکەدا هەیە، ئێستا راسپێردراوە بۆ سەرپەرشتیکردنی لیژنەی نیشتمانی بۆ بەڕێوەبردنی غەززە (NCAG)

ئەم لیژنەیە کە دکتۆر عەلی شەعس سەرۆکایەتی دەکات، پێکدێت لە تەکنۆکراتە فەڵەستینییەکان،ئەرکیان دابینکردنی خزمەتگوزارییە مەدەنییەکان و بەڕێوەبردنی ژیانی رۆژانەی دانیشتووانی کەرتەکەیە، ڕێسای یارییەکە لێرەدا زۆر روونە: هەر کەسێک یان لایەنێک کە ناوی لە لیستی تێرۆردا بێت، یان تۆمارێکی سەلمێنراوی لە هاوکاری لەگەڵ حەماس هەبێت، مافی بەشدارییکردنی لەم غەززە نوێیەدا نابێت، ئەمە بڕیارێکی تووندە کە ئامانجی سڕینەوەی هەژموونی گروپە چەکدارەکانە لە کایەی مەدەنی و ئیداریی ناوچەکەدا.

لایەنی ئەمنی پڕۆژەکە لەژێر سەرپەرشتی "هێزی نێودەوڵەتی بۆ چەسپاندنی سەقامگیری" (ISF) دەبێت. ترەمپ بەپێی دەسەڵاتەکانی، ئەمریکای وەکو یەکەم دەوڵەتی پێشەنگ بۆ ئەم هێزە دیاری کردووە و ژەنەڕاڵ گاسپەر جیفرزی وەکو فەرماندەی یەکەمی هێزەکە دەستنیشان کردووە.

ئەرکی جیفرز و سەربازەکانی تەنیا پاراستنی سنوورەکان نییە، بەڵکو کارکردنە بۆ داماڵینی غەززە لە چەک و رێگریکردن لە هەر جۆرە توندڕۆییەک ببێتە هەڕەشە بۆ سەر دراوسێکان، ئەم هێزە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ نوێنەری باڵا کار دەکات بۆ دروستکردنی "ناوچەی مرۆیی" و رێڕەوی پارێزراو کە تێیدا هاوکارییەکان بە بێ هیچ رێگرییەک بگەنە دەست خەڵکی سڤیل.

لە رووی دارایی و ئابوورییەوە، بۆردی ئاشتی دەسەڵاتی تەواوی هەیە بۆ کردنەوەی هەژماری بانکی، واژۆکردنی گرێبەستی نێودەوڵەتی، و بەڕێوەبردنی پارەی بەخشەرەکان، نیکۆلای ملادینۆڤ و تیمەکەی دەبێت هەموو مانگێک راپۆرت پێشکەش بە ئەنجوومەنی جێبەجێکردن بکەن، بەڵام بڕیارەکانیان هەر کە دەرچوون دەچنە بواری جێبەجێکردنەوە، ئەم سیستەمە کارگێڕییە چست و چابوکە، دوور لە بیرۆکراسییە خاوەکەی رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، رەنگدانەوەی شێوازی کارکردنی کۆمپانیا گەورەکانی ترەمپە کە ئێستا پەیڕەوی دەکات بۆ چارەسەرکردنی یەکێک لە ئاڵۆزترین کێشەکانی جیهان.

بڕیارەکە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە غەززە دەبێت ناوچەیەکی گەشەسەندوو بێت و خزمەتی دانیشتووانەکەی بکات، ترەمپ لە بەشێکی بڕیارەکەیدا ئاماژەی بەوە کردووە هیچ کەسێک ناچار ناکرێت غەززە بەجێبهێڵێت، و ئەوانەشی دەڕۆن ئازادن لە گەڕانەوە. ئەمە پەیامێکی دڵنیاییە بۆ ناوخۆ و دەرەوە کە ئامانجی پڕۆژەکە کۆچپێکردنی زۆرەملێ نییە، بەڵکو بونیاتنانی نیشتمانێکی ئارامە بۆ ئەوانەی غەززە بە ماڵی خۆیان دەزانن. بەڵام لە هەمان کاتدا، مەرجی شیاوبوون بۆ بەشداریکردن لەم بونیاتنانەوەیەدا زۆر تووندە؛ تەنها ئەو لایەن و رێکخراوە ناحکومییانە دەتوانن کار بکەن هیچ پەیوەندییەکیان بە بیری توندڕۆیی یان گروپە تێرۆریستییەکانەوە نەبێت.

ئەوەی جێگەی تێڕامانە، فراوانبوونی مەودای کارکردنی ئەم بۆردەیە، هەرچەندە لە سەرەتادا تەنیا بۆ غەززە دیاری کرابوو، بەڵام ئیدارەی ترەمپ لەم مانگەدا ئاماژەی بەوە کردووە رەنگە ئەم مۆدێلەی "بۆردی ئاشتی" لە شوێنانی دیکەی ململانێش تاقی بکرێتەوە، ئەمە ئەوە دەگەیێنێ واشنتن دەیەوێت جۆرە حوکمڕانییەکی نوێ تاقی بکاتەوە کە تێیدا دەسەڵاتی سیاسی و هێزی سەربازی و سەرمایەی دارایی بەیەکەوە گرێ دەدرێن بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگە بێ کۆتاییەکان.

دیارترین ئەو کەسانەی ئەندامن لەم ئەنجوومەنەدا، هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا، و لیوا حەسەن رەشاد، سەرۆکی هەواڵگری میسر، و ریم ئەلهاشمی، وەزیری دەوڵەتی ئیماراتییە، ئەمەش پێشانی دەدات پڕۆژەیەکی فرەڕەهەندی ناوچەییە، بەشداریی ئەم وڵاتانە لەتەنیشت کەسایەتییەکی وەک یاکیر گابای، ملیاردێری کەرتی خانووبەرە، و سیگرید کاگ، دیپلۆماتی ناوداری هۆڵەندی، گەرەنتی ئەوە دەکات پڕۆژەکە پاڵپشتییەکی بەهێزی ناوچەیی و نێودەوڵەتی لە پشتە.

بڕیاری 1/2026 تەنیا نووسراوێکی کارگێڕی نییە، بەڵکو مانیفێستۆیەکە بۆ "غەززەی نوێ". ترەمپ لە رێگەی ئەم بۆردی ئاشتییەوە، دەیەوێت بیسەلمێنێت دەکرێت لە رێگەی تێکەڵکردنی دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی و پلانی بونیاتنانەوەی ورد، واقیعێکی نوێ دروست بکرێت کە تێیدا "ئاشتی" تەنیا وشەیەک نەبێت لە ناو رێککەوتننامەکاندا، بەڵکو ببێتە ئەنجامی سیستەمێکی حوکمڕانیی نوێ، بەجۆرێک ئاسایش و ئاوەدانکردنەوە دەبنە دووانەیەکی لێکدانەبڕاو. 

ئێستاچاوەکان لەسەر ملادینۆڤ و ژەنەڕال جیفرزن، تاوەکو ببینرێت چۆن ئەم وشە ئینگلیزییانەی سەر کاغەز دەگۆڕن بۆ ڕاستییەکی مەیدانی لەسەر خاکی غەززە، ترەمپ گرەوی گەورەی لەسەر ئەم پڕۆژەیە کردووە، سەرکەوتنی ئەم مۆدێلە دەتوانێت نەخشەی دیپلۆماسیی جیهانی بۆ دەیان ساڵی داهاتوو بگۆڕێت.