رووداو دیجیتاڵ
کۆنووسی تەواوی دیداری ئەندامانی کۆمیسیۆنەکەی پەرلەمان لە 24ی تشرینی دووەمی 2025 لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە دوورگەی ئیمرالی، دوای دوو مانگ لە دیدارەکە لە ماڵپەڕی فەرمیی پەرلەمانی تورکیا بڵاوکرایەوە.
1- دیداری مێژوویی: لە 24ی تشرینی دووەمی 2025، شاندێکی پەرلەمان (پێکهاتوو لە نوێنەرانی مەهەپە، ئاکپارتی و دەم پارتی) سەردانی عەبدوڵڵا ئۆجەلانیان کرد لە ئیمڕاڵی.
2. پەیامی ئۆجەلان بۆ دەوڵەت:
• سوپاسگوزاری: ئۆجەلان سوپاسی رەجەب تەیب ئەردۆغان و دەوڵەت باخچەلی دەکات و دەڵێت، "باخچەلی ئازایەتییەکی مێژوویی نواندووە."
• یەکێتیی تورک و کورد: دەڵێت، کورد و تورک 1000 ساڵە پێکەوەن، نە تورک بەبێ کورد دەبێت و نە کورد بەبێ تورک.
• دژی جیابوونەوەیە: دەڵێت، دەوڵەتی سەربەخۆم ناوێت، بەڵکو "کۆماری دیموکراسی"م دەوێت، کە کورد تێیدا مافی هەبێت.
3. سەبارەت بە سووریا و رۆژئاوای کوردستان:
• رەخنەگرتن لە پلانی دەرەکی: ئۆجەلان دەڵێت، نابێت کورد لە سووریا ببێتە داردەستی ئیسرائیل یان وڵاتانی دیکە بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ.
• چارەسەر: پێشنیاز دەکات کورد لەگەڵ دەوڵەتی سووریا رێکبکەوێت، بەڵام بە مەرجی "دیموکراسیی خۆجێیی" (واتە دەسەڵاتی شارەوانی و ئیدارەی ناوچەکان بەدەستی خەڵک خۆیان بێت).
• دەڵێت، دەتوانێت قسە لەگەڵ مەزڵووم عەبدی بکات، بۆئەوەی بچنە ژێر باڵی ئەم چارەسەرە.
4. چەکدانان و پەکەکە:
• ئۆجەلان دەڵێت، ساڵی 2025 داوای لێکردوون چەک دابنێن و تاوەکو 70% گوێیان لێ گرتووە.
• بەڵام بۆئەوەی بە تەواوی کۆنترۆڵی دۆخەکە بکات و هەموویان رازی بکات، دەڵێت، پێویستە "کەناڵی پەیوەندی"ی بۆ بکرێتەوە و بتوانێت قسە لەگەڵ دەرەوە بکات (ئاماژە بە مافی هیوا دەکات).
5. پەیامی شاندی پەرلەمان:
• پێیان گوتووە کە دەوڵەت و خەڵک چاوەڕێی هەنگاوی کردەیین.
• دەبێت پەکەکە نەک تەنیا لە تورکیا، بەڵکو لە سووریاش چەک دابنێت و کۆتایی بە شەڕ بێت.
• هۆشدارییان داوە کە ئەگەر ئەم هەلە لەدەست بچێت، دۆخەکە زۆر خراپ دەبێت.
بە کورتی: ئۆجەلان ئامادەیی نیشانداوە بۆ چارەسەر و دەڵێت، دەتوانێت پەکەکە و دۆخی سووریاش کۆنترۆڵ بکات، بە مەرجێک دەرفەتی قسەکردن و دیداری پێ بدەن و هەنگاو بۆ ئازادبوونی بنێن (مافی هیوا). شاندەکەش جەختیان کردووەتەوە، دەوڵەت جیدییە و دەبێت چەک بە یەکجاری دابنرێت.
دەقی تەواوی ئەو کۆنووسەی لە ماڵپەڕی فەرمیی پەرلەمان بڵاوکراوەتەوە، بەم شێوەیەی خوارەوەیە:
بابەت: ئەو لێدوانانەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە دیداری رێککەوتی 24/11/2025 لەگەڵ ئەندامانی لیژنەکە داویەتی.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان:
سەرەتا ئاماژەی بەوە کرد کە پرسی کورد پرسێکی هەزار ساڵەیە و ئەم پرسە سێ قۆناخی هەیە، لەم چوارچێوەیەشدا دەبێت رەچاوی دۆخی هەنووکەیی بکرێت.
ئۆجەلان ویستی ئەو هەڵە گەورەیەی لە مێژوودا کراوە، بە لەبەرچاوگرتنی ئایدۆلۆجیای فەتی (یڵدز) بەگ [یاریدەدەری سەرۆکی مەهەپە و ئەندامی کۆمسیۆن کە لەو دیدارەدا ئامادە بوو] روون بکاتەوە.
[ئۆجەلان] ئاماژەی بەوە کرد کە یەکەم کۆمەڵە لە ئەنقەرە سەردانی کردبێت "ئولکو ئۆجاق" (Ülkü Ocağı) بووە و سیاسەتی لەوێوە دەستپێکردووە.
ئەوەشی خستەڕوو کە پرسی کورد لە ئاستی دەوڵەتەوە بۆ ئاستی سیاسی گوێزراوەتەوە، ئێستا ئەم پرسە جیدییە لەگەڵ سیاسەتڤاناندا تاوتوێ دەکات و ئەمەش بەلایەوە زۆر گرنگە.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان سەرەتا ویستی سوپاسی بەڕێز سەرۆککۆمار و بەڕێز دەوڵەت باخچەلی بکات، بەتایبەتی ئاماژەی بەوە کرد کە بەڕێز دەوڵەت باخچەلی ئازایەتییەکی دەگمەنی لە مێژووی کۆماردا نواندووە و لەم رووەوە سوپاسگوزاری خۆی بۆ ئەو دەربڕی.
جەختی لەوە کردەوە کە لە پشت هەموو قسەکانی خۆیەتی و ئەگەر هەلومەرج رێگە بدات، توانای تیۆری و پراکتیکیی هەیە بۆ جێبەجێکردنیان.
رایگەیاند کە بەڕێز باخچەلی بە لێدوانەکانی، بەشدارییەکی گەورەی لە سیستماتیکی پەیوەندیی سەد ساڵەی تورک-کورد کردووە.
ئاماژەی بەوە کرد کە ئەوان (عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پەکەکە) لە سەردەمی تورگوت ئۆزالەوە، واتە لە ساڵی 1992ـەوە تاوەکو ئێستا، بەدوای یەک لە سەردەمی ئەردال ئینۆنو و سولەیمان دەمیرەلدا پەیوەندی و دیالۆگیان لەگەڵ دەوڵەت دامەزراندووە.
باسی لەوە کرد کە دەستێک لەناو دەوڵەتدا نەیویستووە پرسی کورد لەگەڵ ئەوان (عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پەکەکە) چارەسەر بکرێت و هەر جارێک میکانیزمی کودەتا کەوتووەتە کار.
(دوای ئەوەی حوسێن یایمان ئاماژەی بەوە کرد کە بە هەستکردن بە دۆخی خانەوادەی شەهیدانەوە هاتوون)، ئۆجەلان گوتی: هەر گیانلەدەستدانێکی سەربازێک بۆ ئەو تراژیدیایە و هەرگیز دڵخۆش نابێت پێی، نابێت ئەو گەنجانە بەو شێوەیە بمرن.
رایگەیاند کە ئەگەر لە تورکیا و ناوچەکەدا بە دڵنیاییەوە بگەنە چارەسەر و لە شوێنی دروستەوە دەرگاکە بکەنەوە، ئەوا دەرگایەکی بەختی گەورە دەکرێتەوە و ناوچەکەش دووبارە دادەڕێژێتەوە.
هۆشداری دا لەوەی ئەگەر سەرکەوتوو نەبن، میکانیزمی کودەتا دەتوانێت کار بکات، بەتایبەتی دژی بەڕێز دەوڵەت باخچەلی و بەڕێز سەرۆککۆمار، وەک چۆن بەڕێز دەوڵەت باخچەلیش لە لێدوانەکانیدا ئاماژەی پێداوە.
ئۆجەلان باسی لەوە کرد کە محەممەد عەلی بیراند لە ساڵی 1988 بەبێ مۆڵەت چاوپێکەوتنی لەگەڵدا (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) کردووە، (تورگوت) ئۆزال پەیوەندی پێوە کردووە و پێی گوتووە 'چی دەکەیت محەممەد عەلی، منت سوتاند'، کاتێک ویستوویەتی کە دەگەڕێتەوە ئەنقەرە بە هەموو هێزیەوە کار بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسە بکات، 4 رۆژ دوای بڵاوبوونەوەی چاوپێکەوتنەکە لە رۆژنامەی میللیەت، هەوڵی تیرۆرکردنی دراوە. هەروەها لە 17ـی نیساندا کاتێک بڕیار بوو لەگەڵ کایا تۆپەری، بەڕێوەبەری نووسینگەی تایبەتی ئۆزال کۆببێتەوە، ئۆزال لەناکاو مردووە و ئەم تیرۆرەش پەردەپۆش کراوە. گومانی لە مردنەکەی هەیە و ئەگەر سەرکەوتوو نەبن، نەک تەنیا بەڕێز دەوڵەت باخچەلی، بەڵکو بارەکە دەخەنە سەر هەموو مەهەپە، وەک چۆن دەزانێت چۆن بارەکەیان خستە سەر ئەردۆغان (بەڕێز سەرۆککۆمار).
گوتیشی لایەنەکان ئاگادارن کە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) چۆن کراوەتە قوربانی، ئەو هێرشانەی دەکرێنە سەری هێرشن بۆ سەر ئاشتی و یاسای برایەتی، هەندێک کەس 'سیخوڕی کاریگەرین' و بە ئەنقەست ئەم کارانە دەکەن.
ئاماژەی بە قسەی بەڕێز دەوڵەت باخچەلی کرد کە گوتبووی 'ئەگەر ئەم پرسە چارەسەر نەبێت، نە لە ئەنادۆڵ و نە لە تورکایەتی هیچ نامێنێتەوە'.
باسی لەوە کرد کە مستەفا کەمال (ئەتاتورک) لە چاناککالە شەڕێکی گەورەی کردووە و بە ئەنزاکەکانی گوتووە 'شەهیدانی ئێوە شەهیدی ئێمەشن'، داوای کرد خانەوادەی شەهیدانیش ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) بەو شێوەیە پێناسە بکەن، ئەویش بە رێزەوە سەیری خانەوادەی شەهیدان دەکات و دەزانێت ئازارەکانیان چەندە گەورەیە.
ئۆجەلان ئەوەی وەبیر هێنایەوە کە لە رابردوودا بە سەرۆکی "ژیتەم"ی گوتووە 'ئێوە ئەم کێشەیەتان گەیاندە ئەم دۆخە و خستتانە باوەشی من، هەموو تاوانەکە هی من نییە'، چوار فەرماندەی هێزەکان پێیان گوتووە ئەگەر ئەنجامێکی ئەرێنی دەرنەچێت سزای لەسێدارەدانەکەی پەسەند دەکرێت، ئەویش (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) گوتوویەتی 'بۆ من جگە لە چارەسەری دیموکراتیک هیچ چارەسەرێکی دیکە نییە'.
ئاماژەی بەوە کرد کە ئەمریکا و بنیامین نەتەنیاهوو سیستمێکی نوێی رێککەوتنیان هەیە کە پێی دەگوترێت "رێککەوتنەکانی ئەبراهەم" و پرۆژەیەکی لەو شێوەیە لە ئارادایە، ئێران پرۆژەی شیعەی هەیە و هەرچەندە ئێستا کەمێک پاشەکشەی کردووە بەڵام بانگەشەکانی بەردەوامن.
گوتی پرۆسەی چارەسەر هەرچەندە گرژ بێت یان رووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی گەورە بووبێتەوە، بەڵام لانیکەم لەو خاڵەی پێی گەیشتوون 'نەک تەنیا لە رووی نیازپاکییەوە، بەڵکو دەرگایەک دەکەنەوە کە شێوەی 1000 ساڵی داهاتوو دیار دەکات نەک 100 ساڵی داهاتوو، دەرگای برایەتی/چارەسەری هەزار ساڵە و سەد ساڵە و ئێستا دەکەنەوە.
سەرەڕای لێدوانە سەیرەکانی میدیا، تورکیا کێشەیەکی لەو شێوەیەی هەیە و لە دۆخێکدایە کە ناکرێت دوا بخرێت، ئەوانیش چارەسەری یەکجارییان دەوێت.
ئاماژەی بەوە کرد کە بۆ ئەو دەستەی بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی درێژی کردووە، بەڕێز سەرۆککۆماریش لە مەلازگرت گوتارێکی هەبوو سەبارەت بە بەهێزکردنی بەرەی ناوخۆ، لەسەر ئەو بنەمایە بەڕێز باخچەلی وەک بەشدارییەک گوتی 'دەستم درێژ دەکەم'، بەڵام رێکخراو [پەکەکە] لە قەندیلەوە دەنگی جیاوازی دەرکرد، تەنانەت چالاکیی ئەنجام دا، و گوتی بە چالاکییەکەی "توساش" زۆر دڵگران بووە.
وەبیرهێنانەوەی قسەکانی بەڕێز باخچەلی کە گوتبووی 'ئەگەر دەرفەت بڕەخسێت من ئامادەم خزمەتی دەوڵەت بکەم' و پێی بڵێت 'فەرموو'، تەنانەت داوای لێ بکات لە کۆبوونەوەی فراکسیۆنی "دەم پارتی" قسە بکات بە لەبەرچاوگرتنی "مافی هیوا"، بە مێژوویی وەسف کرد.
[ئۆجەلان] دووپاتی کردەوە کە لەسەر قسەی خۆیەتی و ئەگەر هەلومەرج رێگە بدات، توانای تیۆری و پراکتیکیی هەیە بۆ جێبەجێکردنی.
ئاشکرای کرد کە لەنێو رێکخراوەکەدا [پەکەکە] تورکیش هەن و سەرکردایەتییەکەیان لەلایەن "دوران کاڵکان"ـەوە دەکرێت کە ئەندامێکی تورکی رێکخراوەکەیە، هەمیشە گرووپێکی بە رەچەڵەک تورک لەنێو رێکخراوەکەدا هەبووە و هەر لە سەرەتاوە نەریتێکی وا هەبووە، کاتێک بیرۆکەکەی گەیشتووەتە قەندیل، ئاگربەستی یەکلایەنەیان کردووە و پابەند بوون پێوەی.
ئاماژەی بە بەیاننامەی 27ـی شوبات کرد و گوتی دەبێت ئەوە وەبیر بهێنێتەوە و بەتایبەتی ئاماژەی پێ بدات، هەر رستەیەک تایبەتمەندییەکی بەرنامەیی هەیە و هەر رستەیەک بەرنامەیەکە. (لەسەر ئەمە فەتی یڵدز وەڵامی دایەوە: ئاگادارین).
لەو بانگەوازەدا روونی کردووەتەوە کە پرسی کورد چۆن چارەسەر دەکرێت، قەندیل پیت بە پیت پابەندی ئەم بەیاننامەیە بووە و (پەکەکە) خۆی هەڵوەشاندووەتەوە، دوای ئەوە بە سەرکردایەتی بەسێ (هولیا ئۆران) چالاکیی سووتاندنی چەک ئەنجام دراوە و بەسێ بەرپرسیارێتی نیشان داوە، بەمەش بە بڕوای ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) 70٪ی ئەوەی پێویست بووە کراوە، دوای ئەم پێشهاتە بە سەرکردایەتی سەبری (ئۆک) ئەندامانی رێکخراوەکە لە تورکیاوە کشاونەتەوە.
ئەو ساڵەی لە پرۆسەکە تێپەڕیوە بە سەرکەوتوو دەزانێت، لەم ماوەیەدا هیچ شەهیدێک نەدراوە و شەڕ رووی نەداوە، هەروەها کرانەوەیەکی سیاسیی گەورە بەدەست هاتووە و پشتیوانیی رای گشتی زیادی کردووە، پێیوایە لە پرۆسەی داهاتوودا پرسیارەکانی رای گشتیش وەڵام دەدرێنەوە.
وەک چۆن (بەڕێز دەوڵەت) باخچەلی گوتوویەتی، دەبێت کەناڵەکانی پەیوەندی بۆ ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) بکرێنەوە.
ئاماژەی بەوە کرد کە لە رابردوودا س. دەمیرەل لە مێردین گوتبووی 'ڕاستینەی کورد دەناسم'، هەروەها لەو سەردەمەدا ئەحمەد تورک و سڕڕی ساکک-ی ناردبووە لای ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لە حەلەب و پێی وتبوون 'با ئێمە دان بە ناسنامەی کورددا بنێین، ئێوەش چەک دابنێن'، ئەو کاتە ئەو دەرفەتەی لەدەست داوە، بەڵام س. دەمیرەل زۆر کاری کردووە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە.
لە ساڵی 1997 (نەجمەدین) ئەربەکان هەوڵێکی داوە، حافز ئەسەد و عەبدولحەلیم خەددام ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان)یان بانگ کردووە و 3 نامەیان نیشان داوە، بەدوایدا 28ـی شوبات روویداوە، نامەکان پوختەیەک بوون لە بابەتەکانی وەک لێخۆشبوونی 5 ساڵە و بێبەشکردن لە مافی سیاسی، بەڵام دەرفەت نەدرا.
ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیی پەیوەندی بە سەبری (ئۆک)ـەوە کردووە و لە ساڵی 1997 ناوی نراوە 'پەیوەندی لەگەڵ کۆمەڵگە'، بەڵام دواتر بنبەست بووە و پێی وایە دەستێوەردانی دەرەکی هەبووە.
لە کیلیس فەرماندەی هێزی وشکانی "ئاتیلا ئاتێش" لێدوانی داوە کە 'ئەگەر دەرنەچێت لە ماوەی 2 رۆژدا سووریا داگیر دەکەین'، پەیوەندییەکی چڕ هەبووە کە دەزانێت لە رێگەی مۆسادەوە بووە، رێگایەک کە عەرەفاتیان تێوەگلاند، پێیان گوتووە 'یان ستۆکهۆڵم یان باکووری عێراق، بەدەر لەمانە شوێنێک بۆ پێداگرتن لەم جیهانە بۆ تۆ نەماوە'، بۆ پووچەڵکردنەوەی ئەمە کاتێک لە باکووری عێراق چاوەڕێی دەکرد بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر لە ئەسینا دەرچووە، لەوێ ستاڤراکیس بەرپرسی گشتیی هەواڵگریی یۆنان پێی گوتووە 'جگە لە ئۆسلۆ ناتوانیت لێرە دەربچیت، رێگە بە رۆیشتنت بۆ هیچ شوێنێک تەنانەت وڵاتەکەی خۆت نادەین'، ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) تووشی سەرسوڕمان بووە، بە شێوەیەک کە هەرگیز لە بەرنامەدا نەبووە چووەتە مۆسکۆ، جوولەکەیەک بە ناوی ژیرینۆڤسکی (ڤلادیمیر) پێشوازی لێکردووە و پێیان گوتووە 'دەتوانین لە ماڵێکدا بتشارینەوە جگە لەمە هیچ دەرفەتێکی دیکە نییە'، ئەویش (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) گوتوویەتی 'ئەمانە پارتی فەرمین چۆن لە مۆسکۆ دەمشارنەوە' و بەلایەوە سەیر بووە، دواتر پەیامەکە ئەوە بووە کە 'لە جیهاندا جگە لە مۆساد هیچ شوێنێکت نییە پەنای بۆ بەریت'.
تا دوشەنبە براوە و لە کەشوهەوای سارددا 3-4 کاتژمێر راگیراوە، باوەڕ ناکرێت مۆسکۆی سۆسیالیست-کۆمۆنیست چۆن گەیشتووەتە ئەم دۆخە، دواتر چووەتە رۆما، ئەمجارە پێیان گوتووە 'CIA و MOSSAD رێگە بە فڕینی باڵندەش نادەن'، دووبارە ئەسینایان تاقی کردووەتەوە و ئەمجارە لە فڕۆکەخانەی مینسک پێیان گوتووە 'دەتوانیت وەک بێ وڵات بمێنیتەوە'، ئایا جووڵەی لەمە نزمتر دەبێت، دواتر بۆ نایرۆبی براوە و لەوێ چیرۆکەکە بە تەواوی لە کۆنترۆڵی ئەوان دەرچووە، باڵیۆزێک کە پێی وابووە سیخوڕی بەریتانییە دەمانچەیەکی پێداوە و پێیان گوتووە تەنیا پاسەوانی ئەو دەبێت و لەگەڵیدا بێت، دواتر ژیتەم بە (عەبدوڵڵا ئۆجەلان)ی گوتووە 'ئەگەر ئەو چەکەت بەکاربهێنایە بە دڵنیاییەوە لەوێ دەتانکوژراین'، ئەمە بۆیە دەگێڕێتەوە کە پەیوەندییەکی نزیکی بە (بەڕێز دەوڵەت) باخچەلییەوە هەیە.
ئاماژەی بەوە کرد کە ئەگەر خۆی تێوە نەگلێنێت، شەڕی 100 ساڵەی تورک و کورد حەتمی دەبێت و ئەمەش زۆر گرنگە.
گوتی 'تورکی بێ کورد و کوردی بێ تورک' نابێت، بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی زۆر پابەندە بەمەوە، ئەمە ئایدۆلۆژیای کۆمارە و پەیوەندی بە پۆزەتیڤیزمەوە هەیە کە پاکتاوکردنی کوردی دەوێت، ئەمە تورکمانەکانیش دەگرێتەوە کە ئەوانیش تواندراونەتەوە، بۆیە دەیگێڕێتەوە تا روونی بکاتەوە 'برینەکان چۆن گەشەیان کرد و چی بووە هۆی راپەڕین'.
بۆیە ئەم ئایدۆلۆژیایە لە تورکیا کەمێک کاریگەرە و ئەمە (لایەنەکان) باش دەزانن، هۆکاری هەموو جۆرە راپەڕینێکیش هەر ئەمەیە.
سەبارەت بە راپەڕینی شێخ سەعید، گوتی ئایدۆلۆژیای شەڕی رزگاری بە تێگەیشتنی ئوممەتی ئیسلامی دابین کراوە، دواتر کە لەم تێگەیشتنە جیا بوونەوە کاردانەوەی لێکەوتووەتەوە و ئەو کاردانەوەیەش بووەتە هۆی راپەڕین. (فەتی یڵدز گوتی: بە هەموویان گوتراوە راپەڕین بەڵام راپەڕین نەبوون، بەڵکو زۆربەیان جووڵەی تیرۆریستی بوون).
رایگەیاند ناوی راپەڕینە کوردییەکان راپەڕینی کوردایەتی بووە، هی ئەویش لە راستیدا راپەڕین بووە، هەرچەندە گوتبێتیان 'شەڕی رزگاریی مۆدێرن و گەریلا'، بەڵام لە راپەڕینی کوردی زیاتر نەبووە و تێنەپەڕیوە، دۆخێکی تراژیدی وەرگرتووە، ویستوویەتی لە 1993 کۆتایی پێ بهێنێت، ئۆزال لە رێگەی تاڵەبانییەوە پەیامی بۆ ناردوون.
ئۆزال پێی گوتوون 'هەموو کارەکانت هەڵە نین، رۆڵت بینی لە ناساندنی ناسنامەی کورد، ئەگەر بەردەوام بیت لە خەباتی چەکداری هەموو هەوڵەکانت بەفیڕۆ دەچن'، ئەویش بیری کردووەتەوە بەڵام دواکەوتووە، ئەوان مافی خۆیان بووە، ئەو کاتە گەنج بووە، لە ساتێکی مێژووییدا ئۆزال کۆچی دوایی کردووە.
شایەتیی ئەوان (ئەندامانی لیژنە)ی بە گرنگ زانی، کە شایەتی زانستین، دەبێت بڵێن 'لە دەرەوە زانست ئەمە دەڵێت'، چەواشەکارییەکان زۆر ترسناکن.
لە نامەیەکدا کە لە زیندانەوە هاتووە نووسراوە 'پرۆسەی رووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە دەستپێکردنی راپەڕینی کورد دەستی پێکردووە'، عەبدولحەمید رێوشوێنی گرتووەتە بەر و قوتابخانەکانی حەمیدییەی دامەزراندووە، ئەم رێوشوێنە زۆر جیدی بووە، عەبدولحەمید درکی بەوە کردووە کە راپەڕینی کورد بووەتە هۆی رووخانی عوسمانی.
سوڵتان عەبدولمەجید هەوڵی داوە چارەسەرێکی دۆستانە لەگەڵ میرنشینە کوردییەکان پەرە پێ بدات، لەو سەردەمەدا رووسیای قەیسەری و فەرەنسا کاریان دەکرد بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سریانی لە سووریا و دەوڵەتێکی ئەرمەنی لە باکوور (ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ).
لێدوانەکانی بەڕێز باخچەلی (بەڕێز دەوڵەت باخچەلی) سەبارەت بە قودس و سەلاحەدینی ئەیوبی بە زۆر گرنگ دەزانێت، پێیوایە دابینکردنی یەکێتیی تورک و کورد لەلایەن سەلاحەدینی ئەیوبییەوە کاریگەریی زۆری هەبووە لە فەتحکردنی قودسدا.
داپیرەی بە رەچەڵەک تورکمان بووە، سوڵتان سەنجەری سەلجوقی شاری هەمەدانی کردووەتە پایتەخت کە پایتەختی کۆنی دەوڵەتی ماد بووە، لەم جوگرافیایەدا تێگەیشتووە کە 'کوردی بێ تورک و تورکی بێ کورد ناژین'.
سەرکەوتنی سوڵتان ئاڵپئەرسلان لە مەلازگرت بەهۆی رێککەوتنی بووە لەگەڵ میرنشینی مەروانی لە سیلڤان و میرنشینی کورد لە ئەخڵات و وەرگرتنی پشتیوانی لێیان، ئەمەی لە کتێبی عوسمان توران خوێندووەتەوە.
مەلازگرت سەرکەوتنێک بووە کە کوردیش بە فراوانی تێیدا جەنگاون، دەگوترێت دەرگای ئەنادۆڵ بە رووی تورکەکاندا کرایەوە، بەڵام تا فوڕات و شانیلی ئورفا و مەلاتیە فراوان بوو و ئەمەش وایکرد کورد هەناسە بدات.
ئەتاتورک بە سەرۆک عەشیرەتێکی لە بەیازید گوتووە 'ئەگەر لەم شەڕەدا دژی یەکتر بجەنگین نە کوردستان دەمێنێت نە تورکیا، هەردووکیان دەدۆڕێنن'، جگە لە یەکێتی هیچ رێگایەکی رزگاربوون نییە، دواتر شەڕەکە براوەتەوە و ناکرێت بەشداریی کورد پشتگوێ بخرێت.
لە رۆژانی رابردوودا کۆنگرەیەک لە هەولێر و کۆنگرەی جوو-کورد لە ئەڵمانیا بەستراوە، ئەمانە زۆر گرنگن، ئایا لایەنەکان ئاگاداری ئەمانەن؟ (ف. یڵدز گوتی دەزانێت).
بۆ ئەوەی لە هێزی مۆساد تێبگەن ئەمە دەگێڕێتەوە، لە رابردوودا لەناو ئەو فڕۆکەیەدا بووە کە گوتوویانە ناتۆ و ئەوروپا لە هیچ شارێک نانیشنەوە، کۆنترۆڵێکی باوەڕپێنەکراو هەبووە، گرنگ ئەوە بووە کە لەسەر دەستی تورکێک بکوژرێت، بەم شێوەیە رێکخراوەکە دەچووە ژێر فەرمانی ئەوان، تیرۆر و کوشتنی باوەڕپێنەکراو وەک غەززە دەستی پێ دەکرد، ئەو سەردەمە کەسانێک هەبوون خۆیان دەسووتاند، قیامەت هەستا، ئەمڕۆش دەبێت لایەنەکان ئەمە روون بکەنەوە، ئەمڕۆش گرنگیی خۆی ماوە، مێژوو بەم شێوەیە گەشەی کردووە، ئەو بەبێ دوودڵی هەنگاوی ناوە.
بۆ لێکدانەوەی ئەمڕۆ دەبێت ئەم زانیارییانە بزانرێن بۆیە روونی دەکاتەوە.
(لایەنە پەیوەندیدارەکان) چارەنووسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگۆڕن، تۆپەکە دەخاتە گۆڕەپانی ئەوان.
هۆکاری راپەڕینی پەکەکەی روون کردەوە، بۆچی کۆتایی پێ هێناوە و دەیەوێت میکانیزمی مەترسییە گەورەکە روون بکاتەوە، رەنگە هەموو شتێک وەک ئەوە نەبێت کە دەیزانن، با بە هەڵە لێی تێنەگەن.
(بەڕێز دەوڵەت) باخچەلی لانیکەم هێندەی ئەو دەوڵەت دەناسێت، رەنگە ئەویش (ئۆجەلان) زیادەڕەوی بکات بەڵام دەبێت هەموو ئەگەرێک لەبەرچاو بگیرێت، ئەزموونی ئەو زۆر گەورەیە.
(پێدەچێت مەبەستی لەو کەسانە بێت کە دەیانەوێت پرۆسەکە تێک بدەن، پلاندانەرەکان زۆر بەهێزن).
ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) مەهەپە زۆر باش دەناسێت، ئەگەر مەهەپەییەکان باخچەلی (بەڕێز دەوڵەت باخچەلی) بە راست نەزانن لە پشتەوەی ناوەستن و پشتیوانی ناکەن.
دوایین بڕیاری جەهەپە (لە لیژنەی پەرلەمان) زۆر جێگەی سەرنجە، بەڵام ئەمە بۆ پەراوێزخستنی جەهەپە ناڵێت.
لە سووریا ئێستا شتێک دەگوزرێت، ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) سووریا زۆر باش دەناسێت چونکە 20 ساڵ لەوێ ژیاوە.
ئەندامانی لیژنەی پەرلەمان لە هەندێک بابەتدا لە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لە پێشترن، بەڵام لە هەندێک بابەتدا ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لەوان لە پێشترە.
باسی لە هەنگاوی گرنگتر بۆ کۆمەڵگە کرد، پێی وایە بە شێوەیەکی ئاسایی دەبوایە پەکەکە لە 1993 هەڵبوەشایەتەوە، پەیوەندیی تورک-کورد پەیوەندییەکی "سیمبیۆتیک" (پێکەوەژیان)ـە، لەم چوارچێوەیەشدا نموونەی زیا گۆکاڵپ نموونەیەکی بێ هۆکار نییە.
تورکایەتیی ئەنادۆڵ بەستراوەتەوە بە کوردایەتی، کوردایەتیی میزۆپۆتامیاش بەستراوەتەوە بە ئەنادۆڵ.
پەکەکە نەک تەنیا چەک دابنێت، بەڵکو دەبێت لە رووی زهنییەوە (دوژمنایەتیش) کۆتایی پێ بێت، پەیوەندیی برایەتی لە نێوان دوو نەتەوەدا هەیە، لە نێوانیاندا راپەڕین، شەڕ و پێکدادان رووی داوە. (لەسەر ئەمە ف. یڵدز گوتی: تەنانەت لەو سەردەمەی هەواڵی شەهید دەهات کەس نەچووە جامى دراوسێ کوردەکەی بشکێنێت، سەرەڕای ئەم هەموو رووداوە، دوژمنایەتیی کورد و تورک هەرگیز دروست نەبووە).
(تورک و کورد) هەزار ساڵە تێکەڵ بوون، تورکمانەکانی قەرەکەچیلی لە ئورفا لەو کوردترن، گەرمیانئۆغڵوەکان لە بنەڕەتدا کورد بوون و بە تێپەڕبوونی کات بوونەتە تورک، نابێت ئەم راستییە مێژووییە پشتگوێ بخرێت، دەبێت هەردوو ناسنامە رێز لە یەکتر بگرن، هەوڵدان بۆ لەناوبردنی یەکتر داوێکە.
بیری سۆسیالیزمی ریالی لە ساڵی 1995ـەوە بەجێهێشتووە، گۆڕینی زهن پرۆسەیەکی بە ئازارە، ئەو پرۆسەیە بەجێهێڵدراوە و دەبێت زهنەن چەک دابنرێت، لە پراکتیکدا کات دەخایەنێت، دەبێت ئەندامانی رێکخراو ئامادە بکات، دوران کاڵکان لە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) زیاتر دەڵێت 'هەرگیز چەک بەکارناهێنین'.
پرسی سووریا هێندەی تورکیا گرنگە، پەیوەندیی زۆری لەگەڵ بنەماڵەی ئەسەد هەبووە، هەرخۆی بە پشتیوانی و پاراستنی نزیکی ئەوان ژیاوە.
هەسەدە (SDG) بە پشتیوانیی ئەمریکا و ئیسرائیل خاوەنی لانیکەم 100 هەزار چەکدارە و لەوەی دەزانرێت زیاتر بڵاو بووەتەوە، دەکرێت ناوچەکانی دیکەش بەشداری پێ بکرێن، بەڵگەنامەکانی کۆنگرەکە بەدەستی نەگەیشتوون بەڵام مانای کۆنگرەکەی ئەوروپا (کۆنگرەی کورد-جوو) و هەولێر (شەشەمین کۆڕبەندی ئاشتی و ئاسایشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست) ئەوەیە 'ئێمە لێرە (ئیمڕاڵی) بەرەو چارەسەر دەڕۆین، ئەوانیش لەوێ بەرەو چارەسەر دەڕۆن'.
فەرهاد عەبدی شاهین یەکێکە لە نزیکترین کەسەکان لە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) و پەیوەستە پێیەوە.
کۆبوونەوەکەی هەولێر و کۆنگرەکەی ئەوروپا لەژێر چاودێریی ئەڵمانەکان کراوە، گوتوویانە 'کاتێک کورد گەیشتوونەتە قۆناخی دەوڵەتبوون، گەورەترین بەربەست لە ئێستادا ئاپۆیە'، ئەو شێوازەی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) پێشنیاری دەکات "کۆمەڵگەی دیموکراتیک"ـە.
ئەو لەگەڵ کۆمەڵگەی دیموکراتیک و ئەوانیش بۆ دەوڵەتگەریی کوردی لە ململانێدان.
بۆ ئیسرائیل کورد زۆر پێویستە چونکە تێکچوونی هاوسەنگییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەستراوەتەوە بە جیۆپۆلیتیکی کورد، بەبێ جیۆپۆلیتیکی کورد ئیسرائیل ناتوانێت هەژموونی خۆی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێبەجێ بکات.
ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) کۆماری تورکیا بە "پڕۆتۆ-ئیسرائیل" و دەوڵەتگەریی کوردیش بە دەوڵەتگەریی "پۆست-ئیسرائیل" دەبینێت، پێشتر بۆ دامەزراندنی ئیسرائیل کۆمار چەند پێویست بوو، ئێستاش بۆ هەژموون لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەوڵەتگەریی کورد بۆ ئیسرائیل پێویستە، بەبێ ئەوە ناتوانێت لەسەر پێ بوەستێت و هەژموون دروست بکات.
بەپێی دواین زانیارییەکانی، 'پروپاگەندەیەکی بەرفراوان هەیە، دەڵێن شانی دەوڵەتبوونتان لەلایەن ئاپۆوە تێکدەدرێت'، ئەمە تێبینییەکی زۆر گرنگە.
هەموو شتێک دەکەن بۆ ئەوەی شکست بهێنن، بەڵام ئەوان ئەڤانتێژێکیان هەیە، ئەو قورساییەکی لەناو بزووتنەوەی کورددا هەیە، بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی قورساییەکەی لەناو نەتەوەپەرستەکاندا چی بێت، ئەویش لەناو بزووتنەوەی کورددا بەو شێوەیەیە، ئەمە بۆ ئێران، عێراق و سووریاش راستە.
نە رێککەوتنی ئیبراهیم کە ئیسرائیل پێشنیاری دەکات و نە پرۆژەی شیعە کە ئێران پێشنیاری دەکات، جێبەجێکردنیان لە بەرژەوەندیی وڵاتدا نییە، لەبری ئەوە "ئینتیگراسیۆنی دیموکراتیک" گرنگە.
دەبێت ئاگاداری پێکهاتەی کوردیی دیموکراتیک بن، ناڵێت دەوڵەت، لایەنی بەرامبەر چەندە "نەتەوەپەرستیی دیموکراتیک" بێت، هی ئەویش هێندە "کۆمەڵگەی دیموکراتیک"ـە.
باس لە پارچەیەک ناکات کە پەیوەندی بە دەوڵەتەوە هەبێت، بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی ئەمە باش دەزانێت (لەسەر ئەمە فەتی یڵدز روونیکردەوە کە 'دەوڵەتبوون نییە، پێکهاتەی فیدراڵی نییە، ئۆتۆنۆمی نییە'، عەبدوڵڵا ئۆجەلانیش پشتڕاستی کردەوە).
لە ئەنجامدا ئەو دەوڵەتەی بەدوایدا دەگەڕێن کۆماری تورکیایە، بە روونی دەیڵێت، کورد بەم دەوڵەتەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگە دەگرن، خۆیان بە شێوەیەکی دیموکراتیک رێکدەخەن، پەیوەندی بە ئۆتۆنۆمیی فیدراڵییەوە نییە، ئەمە داهێنانی خۆی نییە و سۆسیالیزمی راستەقینەیە، بە چەپەکانی وا گوتووە، ئەوەی سۆسیالیزمی 200 ساڵەی رووخاند تێگەیشتنی ئەوان بوو بۆ سۆسیالیزم.
لە ئەنجامدا دەبێت کۆمەڵگەی دیموکراتیک و کۆمار یەک بگرن (ئینتیگرە ببن).
ڕەگی وشەی کۆمۆن (Komün) کوردییە، بە واتای کۆمەڵ، کۆبوونەوە دێت، لە سەدەکانی ناوەڕاستدا شارەوانی بووە، شارەوانیبوونی گەل، کۆمپانیا و دیموکراسیی خۆجێیی بووە، بۆ تورکیاش ئەمە پێشنیار دەکات.
ئەوەی بۆ تورکیا دەیەوێت بۆ سووریاش دەیەوێت، ئەمەش دیموکراسیی خۆجێیی و کۆمۆن (شارەوانیی دیموکراتیک)ـە، هەموو رۆژێک بیر لەم بابەتە دەکاتەوە، لەم چوارچێوەیەشدا دەتوانێت دیالۆگ لەگەڵ ئەوان (هەسەدە) دروست بکات، پێی وایە ئەوان گوێی لێ دەگرن (عەبدوڵڵا ئۆجەلان)، بەڵام لەم رووەوە بە تەنیا جووڵە ناکەن، ئەحمەد ئەلشەرع-یش دەبێت وەک هەسەدە هەنگاوی ئەرێنی بۆ سووریای دیموکراتیک بنێت.
ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) بەخۆڕایی مێژوو ناگێڕێتەوە، لە سووریا نەتەوەپەرستییەکی عەرەبیی زۆر چڕ هەیە، لەوێ تورکمانیش هەن، ئەوان (هەسەدە) وەک کورد مافی ئەوانیش دەپارێزن.
سەرەخۆشی بۆ بوومەلەرزەکەی 6ـی شوبات کرد، ئەو کارەی ئەوان (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەیکەن دەیەوێت بە یادی ئەوانە بیکات کە لەم بوومەلەرزەیەدا گیانیان لەدەست داوە.
سەبارەت بە سووریا (ف. یڵدز گوتی: هەسەدە لە 10ـی ئادار رێککەوتنێکی کردووە)، ئەو رێککەوتنە 8 ماددەیە، ئەوانەیان کردووەتە بنەما، (حوسێن یایمان ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو [عەبدوڵڵا ئۆجەلان] سەرکردەی ئەو رێکخراوەیە [هەسەدە]، بابەتی سووریا لە لیژنەی پەرلەمان و لەناو رای گشتیدا هەمووان باسی دەکەن، گەلی تورک سەرەتا دەیەوێت هەنگاوی کۆنکرێتی ببینێت لە دانانی چەک لە سووریا و گەڕانەوەی رۆڵەکانی دایکانی دیاربەکر بۆ لای خانەوادەکانیان.)
(بۆ گەڕانەوەی منداڵانی دایکانی دیاربەکر بۆ لای خانەوادەکانیان) کۆمیتەیەک دامەزرێندراوە، (حوسێن یایمان گوتی: ئەو برایەتییە مێژووییەی لە سەرەتاوە باسی کرد زۆر گرنگە، کەس ناڕەزایەتی بەرامبەر ئەمە نییە، ئیتر دەتوانن میکانیزمی کودەتا بشکێنن، بەڕێز سەرۆککۆمار و بەڕێز دەوڵەت باخچەلی لەم بابەتەدا پێداگرن، ئەمجارە دەتوانن سەرکەوتوو بن). دەبێت ئاگاداری میکانیزمی کودەتا بن، ئەگەرنا ئەم میکانیزمە دەتوانێت وەک شۆفڵ بەسەر پرۆسەکەدا بڕوات.
سەبارەت بە سووریا پێشنیاری ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دیموکراسیی خۆجێییە، بنەمای دامەزراندنی (ئاک پارتی) شارەوانییە، یاساکە لایەنی کەموکوڕی هەیە و دەیەوێت ئەم یاسایە بە هەموو شارەکاندا بڵاو بکاتەوە، دیموکراسیی خۆجێیی لە دیموکراسیی ئەسینادا لە هەر ناوچەیەک نوێنەرێک هەڵدەبژێردرێت و ئەوان نوێنەرایەتی ئەو ناوچەیە دەکەن ئەمە خۆجێیەتی و دیموکراسییە، بۆ سووریا پێی وایە نە لەسەر بنەمای مەزهەب و نە لەسەر بنەمای ئەتنی، بەڵکو دیموکراسییەکی بەهێزکراو لە چوارچێوەی خۆجێییدا پێویستە، کێشەی سەرەکی ئەوەیە ناوەڕۆکی ئەم چەمکە چۆن پڕ دەکرێتەوە و چۆن دەخرێتە ناو دەستوورەوە.
بۆ دەوڵەتێک هێندەی هێزە یەکگرتووە ناوەندییەکان (Unitary)، دیموکراسیی خۆجێیی هەرێمیش پێویستە، یەکێکیان بەبێ ئەوی دیکە نابێت، (ف. یڵدز پرسیاری کرد: ئایا لە سووریا دیموکراسییە خۆجێییەکان هێزێکی بەرگرییان دەبێت؟). لە چوارچێوەی ئاسایشدا هێز دەبێت، لە سووریا دەبێت دوو هێز تێکەڵ بکرێن، لە سووریا نەتەوەپەرستیی عەرەبی بەهێزە، ئەوەی بنەماڵەی ئەسەد لە سووریا کردیان دیارە، ئەگەر مەرجە دیموکراتیکەکان دابین نەکرێن، ئەحمەد ئەلشەرع-یش سبەی دەکرێت ببێتە دیکتاتۆرێک.
تورکمانەکان دۆخیان لە کورد خراپترە، کۆمەڵەیەک، کۆمۆنێکی تورکمانی نییە گوزارشت لە خۆیان بکەن، ئایا تەرەفەکان لە کۆمۆن تێدەگەن یان نا.
کۆمۆن واتە کۆمەڵگەیەک، کۆمەڵگەی مەدەنی و دەبێت هەبێت.
یەک دوو خێزان دەتوانن هەستن و هەموو داهاتی حەلەب بۆ خۆیان ببەن و دەبێت رێوشوێن بۆ ئەمە بگیرێتە بەر، ئەمە بۆ هەموو گەلان راستە، تورکمانەکان هەزار ساڵە لەوێ هەوڵی گەورەیان داوە، بوونی ئەوان بە کۆمەڵگەی مەدەنی سروشتی کارەکەیە، چەرکەس و ئەرمەنیش هەن، ئەوانیش دەبێت خۆیان بکەنە کۆمەڵگەیەکی مەدەنیی مۆدێرن.
ئەگەر سووریا بەبێ کۆمەڵگەی مەدەنی یان دیموکراسیی خۆجێیی بەجێ بهێڵن، حافز ئەسەدێکی نوێ دەردەکەوێت، بۆ رێگریکردن لەمە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) هێزی خۆی بەکاردەهێنێت، لە پراکتیکیشدا هەرچی لە دەستی بێت دەیکات.
ئیسرائیل سووریایەکی لە کەلتووری خۆی دەوێت، ناتوانن سووریا بە تەواوی بۆ دەسەڵاتی ئیسرائیل جێبهێڵن، ئەمە مەترسیدارە، ناڵێت 'با لەگەڵ ئیسرائیل شەڕ بکەین' بەڵام بەڵێن دەدات کە هەسەدەش بەشدار بێت و بە لێهاتوویی و برایانە و هێواش (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) چارەسەری دەکات، بە بانگەوازێک نابێت، پەیوەندیی چڕی پێویستە و بەبێ دیالۆگ چۆن دەکرێت.
مەهەپە بە نەتەوەپەرستی دیموکراتیک هەڵدەسەنگێنێت و بۆ تورکیا زۆر پێویستە، ئەم کەڵەکەبوونە بە دڵنیاییەوە دەبێت بە رۆحێکی هاوپەیمانی بەش بکرێت و دەبێت تێڕوانینی دوژمنکارانەی کۆن تێپەڕێنرێت، ناچارن هاوپەیمانی دروست بکەن نەک ململانێ، عەقڵێک هەیە کە لە سەرووی هەموو حزبەکانەوەیە.
بیرکردنەوەی 'دەبێت ئەولەویەتی دەوڵەت پێش هی پارتەکەم ببینم' بۆ پارتەکانی دیکەش پێویستە.
ئەوەی ئەوانی لێرە کۆکردووەتەوە و لێکی نزیک کردوونەتەوە عەقڵی دەوڵەتە، ئەگەر جەهەپەش (لە کۆبوونەوەی لیژنەکەدا) بوایە باش دەبوو.
بە ئینتیگراسیۆنێک کە ناوەندەکەی تورکیا بێت، ئەگەر سووریا و عێراق پێکەوە کار بکەن ئێران ناچار دەبێت بەشدار بێت، لەوێ ئازەری هەن و لانیکەم هێندەی کورد گرنگن، بە بەشداریی ئەوانیش لە ئینتیگراسیۆنی دیموکراتیکدا ئەمە دەبێتە یەکێتیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە ئینتیگراسیۆنی دیموکراتیک ئەمە پێکەوە روودەدات.
لە تورکیا "کۆماری دیموکراتیک"، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دیموکراتیک" دەبێت.
دەبێت بەبێ پەلەکردن پێکەوە کار بکەن، لە سووریا دژی دەوڵەتی یەکگرتوو (Unitary) نییە، بەڵام بەبێ دیموکراسیی خۆجێیی و کۆمەڵگەی مەدەنی هەرگیز نابێت، نابێت بکرێتە قوربانیی دیکتاتۆرییەتێکی نوێ.
(لەسەر پرسیاری حوسێن یایمان سەبارەت بەوەی 'سەرچاوەکانی نەوت و دەروازە سنوورییەکان چییان لێ دێت') دەکرێت مۆدێلێکی دابەشکردن پەرەپێبدرێت، ئەوەی بۆ سووریا پێشنیاری دەکەن بۆ ئێرانیش تاوتوێی دەکەن.
ئەوان (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) تورکیایەکی گەورە و کێشە چارەسەرکراویان دەوێت، نەک تەنیا وازهێنان لە چەک بەڵکو شوێنەوارەکانی ناو مێشکیش دەسڕنەوە و گرنگترینیشیان ئەوەیە لە نزیکترین کاتدا لە ناوچەکەدا مۆدێلێکی هاوبەشی بۆ هەموو ئایین و گەل و کەلتوورەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێشنیار دەکەن.
پێشتر چەند گوتاری نەرێنی هەبووبێت، لەمەودوا دەبێت گوتارەکان بەرەو ئەرێنی بڕۆن، بۆ ئەمەش لیژنەکە دەرگایەکی مێژوویی دەکاتەوە، راپۆرت ئامادە دەکەن و پێشکەشی پەرلەمانی دەکەن، باسی رەهەندی یاسایی ناکەن کە لە ئەستۆی خۆیاندایە، بەڵام بۆ جێبەجێکردنی قسەکانی تەرەفەکان و گۆڕینیان بۆ پراکتیک، دەبێت سەرەتا ئازادیی پەیوەندی هەبێت.
دوای هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە و پاککردنەوەی لە چەک، دووبارە هەنگاوی ئەرێنی دەنێت، بۆیە دەبێت ئەو یاسایەی لیژنەکە دەریدەکات یاسایەکی تایبەت بە بابەتەکە بێت.
دەبێت دۆخی یاسایی هەموو ئەوانەی پەیوەندییان بە پەکەکەوە هەیە لە سەرەوە تا خوارەوە روون بکرێتەوە، دەبێت بیر لە پێشنیاری 'پرەنسیپی هیوا'ی بەڕێز (دەوڵەت) باخچەلی بکرێتەوە، بەم شێوەیە لە لێبووردنی گشتی رزگار دەبن، لێبووردنی گشتی بۆ تورکیا گونجاو نییە.
سڵاو و رێزی بۆ لیژنەکە نارد، 'بڕیار لە دەسەڵاتی ئەواندایە، بۆیە دەبێت بابەتەکە بۆ پەرلەمان بگوازرێتەوە'.
ئێران لانیکەم هێندەی ئیسرائیل قورسایی بەسەر پەکەکەوە هەیە، ئەو بەشداری لە ئایدۆلۆژیای ئێران ناکات.
هەردووکیان لەگەڵ ئیسرائیل پەیوەندیی دەوڵەتییان هەیە و پێی دەڵێن 'دەوڵەتمان رادەگەیاند، ئاپۆ رێگری کرد'، رێگری لێ دەکات، وەک ئەندامێکی کۆماری تورکیا جووڵە دەکات و دەڵێت کۆمەڵگەی دیموکراتیک باشترین شێوازی چارەسەرە بۆ کورد.
ئیتر تورکیا وەک دەوڵەتی خۆی (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەبینێت، ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەیەوێت تورکیا ببێتە کۆمارێکی دیموکراتیک.
لە پرسی بونیادنانی کۆماری دیموکراتیکدا ئاک پارتی هەنگاوی جیدی ناوە.
ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەیەوێت کەلتووری کوردی بەشداری کۆمار بکات، ئەمە دەوڵەمەندییە، نایەوێت ئەمە بە شێوەیەکی دیکە لێکبدرێتەوە.
بەڕێز باخچەلی (بەڕێز دەوڵەت باخچەلی) دەستەواژەی "مافی هیوا"ی بەخۆڕایی بەکارنەهێناوە، بەبێ ئەمە ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) ناتوانێت کار بکات، دوای ئەوەی ئەمە کرا، ئەگەر لە پرسی سووریادا سەرکەوتوو نەبێت دادگایی و رەخنە قبووڵ دەکات، بە دۆخی ئێستایەوە ناتوانێت دژی ئیسرائیل بوەستێتەوە، روونە کە لە رابردوودا کاتێک لەلای ئەسەد بوو ئیسرائیل (عەبدوڵڵا ئۆجەلان)ی گەیاندە چ دۆخێک.
ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) بەڵێنی داوە.
بۆ "دەم پارتی"ش وەک شاند (بۆ ئیمڕاڵی) هاتوون، گوڵستان (کڵچ کۆچیگیت)یش دەکرێت بەشدار بێت.
(لەسەر ئەوەی حوسێن یایمان ئاماژەی بەوە کرد کە هەندێک سیاسەتمەدار و کەس بە لێدوانەکانیان پرۆسەکە ژەهراوی دەکەن) لەناو پەکەکەشدا هەندێک کەس ئەمە دەکەن، لەناو پرۆسەکەدا (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) ئەگەر دەرفەتی کارکردن زیاد بێت هەموویان چارەسەر دەکرێن بەڵام کاتی دەوێت، دەرفەت و هەلومەرجەکانی بۆ ئەمە گونجاو نین، تا ئەو لە ژیاندا بێت ئەم هەنگاوە و سەدەکە بە سەرکەوتوویی تێدەپەڕێت، لایەنەکان پێی دەڵێن 'سەدەی بێ تیرۆر' بەڵام ئەو دەڵێت 'سەدەی بێ توندوتیژی'، لانیکەم هێندەی لایەنەکان هێزی هەیە بەشداری بکات.
دەبێت بە هاوپەیمانی بڕۆن، ئەو زۆر بەهیوا بووە بە هاتنی ئەندامانی لیژنەکە بۆ ئێرە (ئیمڕاڵی) و قۆناخێکی مێژوویی دەستی پێکردووە، هیوادارە لایەنەکانیش ببنە کلیل بۆ گەیاندنی ئەمە بە سەرکەوتن، ئەو (سەبارەت بە پرۆسەکە) گەشبینە.
فەتی یڵدز؛
وەک ئەندامانی لیژنەی "یەکێتیی نەتەوەیی، هاوکاری و برایەتی" بە هەڵبژاردن لەناو خۆیاندا، ئەو وەک نوێنەری پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی (مەهەپە)، بەڕێز حوسێن (یایمان) وەک نوێنەری ئاک پارتی، خانمە گوڵستان (کۆچیگیت) وەک نوێنەری دەم پارتی هاتوون بۆ وەرگرتنی لێدوانەکانی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان).
لیژنەکە تا ئێستا 18 کۆبوونەوەی کردووە، گوێی لە رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، سەندیکا و ژوورەکان (Baro)، لە خانەوادەی شەهیدانەوە تا دایکانی شەممە، گوێی لە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە گرتووە، گوێگرتنێکی دەوڵەمەند بووە.
لە کۆتاییدا بەو راپۆرتەی دەینووسن ئەمە دەبەستنەوە بە بنەمایەک و رێگاکانی چارەسەر نیشان دەدەن، هێشتا لیژنەکە تەواو نەبووە، لە قۆناخی راپۆرت نووسین دان، هۆکاری هاتنیان ئەمەیە، ئەم دیدارە دەبێت وەک 19هەمین کۆبوونەوەی لیژنەکە هەژمار بکرێت.
ناتوانن بە درێژی باس لە رابردووی سیاسیی تورکیا بکەن، ژیانی (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) وەک دامەزرێنەری رێکخراوەکە و قۆناخە سیاسییەکان دەزانن، لە کۆتاییدا لەو چەمکانەی شارەوانیی کۆمۆناڵ و لیبراڵ تێدەگەن کە کاری لەسەر دەکات، قسەکردن لەسەر مێژووی رێکخراوەکە لە ئێستادا پێویست نییە.
دەزانن (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لە شێوازی چەکدارییەوە بۆ شێوازی سیاسی گواستوویەتیەوە، چڕبووەتەوە لەسەر یەکسانیی هاووڵاتیبوون، هەنگاوی کەلتووری و کۆمۆنالیتە.
تێگەیشتووە کە (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لە بانگەوازەکەی شوباتی 2025 داوای کردووە هەموو پێکهاتەکان دەست لە خەباتی چەکداری هەڵبگرن و بوونی رێکخراوەیی خۆیان هەڵبوەشێننەوە، ئەمە کۆمەڵگەی زۆر ئاسوودە کردووە، خەڵک بەدواداچوون بۆ ئەم پێشهاتە دەکەن، گرنگە کاتێک ئەوان (مەهەپە) دەڵێن چەک دابنێن، پێکهاتەکانی سووریا، عێراق و ئێرانیش بگرێتەوە.
کێشەکان لە چوارچێوەی دیموکراسیدا چارەسەر دەکرێن، ئەمەش تەنیا بە کۆتاییهێنان بە تیرۆر لە "تورکیای بێ تیرۆر"دا مومکینە.
لە تشرینی یەکەمی 1999 لە هۆڵی دادگایی ئەویش (ف. یڵدز) وەک پارێزەری شەهیدان ئامادە بووە.
لە ساڵانی 1970دا بزووتنەوەی کورد لەبەر ئەوەی لەناو چەپدا بوو هەستی پێ نەدەکرا، ئێستا بەپێچەوانەوە چەپ لەناو بزووتنەوەی کورددایە.
کاتێک ئەوان لێرە بەرەو چارەسەر دەڕۆن، ئەندامێکی رێکخراوەکە بە ئاشکرا دەڵێت 'چ چارەسەرێک، چ چەکدانانێک'، تێبینی ئەوە دەدەن کە 'بڕیارەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان تەنیا پەیوەندی بە تورکیاوە هەیە'، خەڵک دەزانێت سەرۆکی هەسەدە (فەرهاد عەبدی شاهین) کەسێکە عەبدوڵڵا ئۆجەلان پێی گەیاندووە.
نابێت هاوڕێیانی حزبی یان ئەوانەی لە سیاسەتی تورکیادان ئەو زمانە بەکاربهێنن کە هی پێش لۆزان و دەستووری 1924 بووە، ئەمە پرۆسەکە ژەهراوی دەکات.
کاتێک سەبری ئۆک لە تورکیا کشایەوە، بوونی چەک بەدەست ئەندامانی رێکخراوەکەوە لەلایەن رای گشتیی تورکیاوە بووە هۆی کاردانەوە، لەم خاڵەدا دەبینرێت کە (پەکەکە) بە تەواوی پابەندی بانگەوازەکەی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) نەبووە.
لە سووریا پابەندبوون بە رێککەوتنی ئینتیگراسیۆنی 10ـی ئاداری (هەسەدە) زۆر پێویستە.
سەبارەت بە سووریا دەبێت ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لێدوانێکی نوێ بدات.
ئەم دەوڵەتە دەوڵەتی هەموومانە، (چەپ) ئاگای لەوە نییە کە "رەنج" شێوەی گۆڕیوە.
دەزانن لە یەکەم لێدوانیدا کاتێک گوتوویەتی 'چەک دابنێن' بە هەموو پێکهاتەکانی پەکەکەی گوتووە، (لەسەر ئەمە عەبدوڵڵا ئۆجەلان؛ لە ئێران هەموو رۆژێک لەسێدارەدان هەیە، ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) داوا لە ئێران دەکات 'مافی دیموکراتیک بۆ ئازەری و کوردەکان بدات و کۆتایی بە لەسێدارەدان بهێنێت'، بۆ ئەمە دەبێت دەستپێشخەری بکەن، بێگومان ئەمە بە مانای شەڕ نایەت بەڵام تا لەسێدارەدان بەردەوام بێت (پژاک) چەک دانانێن، ئێستا دەبێت بچنە پرۆسەی دیالۆگ و ئاگربەست لەگەڵ ئێران، دەکرێت کارێکی ئینتیگراسیۆن بەسەر ئێراندا بسەپێندرێت).
تێبینی ئەوە کراوە کە پەکەکە هێزەکانی لە عێراق کشاندووەتەوە و ناردوویەتی بۆ سووریا، ئەم دۆخە لەگەڵ لێدوانەکەی پێشوو ناکۆکی دروست دەکات.
حوسێن یایمان؛
بە ناوی لیژنەکەوە لێرەن، پرسیارەکانی گەل لە ئەو دەکات، گوێی هەموو تورکیا لێرەیە، کەشوهەوای ئێرە کاریگەری لەسەر هەموو ناوچەکە دەبێت، ئەمە بە ناوی تورکیا و ناوچەکەوە مێژووییە.
وەک هاوپەیمانیی جمهور، بەڕێز سەرۆککۆمارمان و بەڕێز دەوڵەت باخچەلی بۆ چارەسەری ئەم پرسە ریسکێکی زۆر گەورەیان گرتووەتەبەر، بۆیە گەل چاوەڕێی هەنگاوی خێراتر دەکات بۆ چارەسەری مەسەلەکە.
لە ئەنجامدا دەبێت بە ناوی لیژنە و تورکیاوە سەرکەوتوو بن، ئەگەرنا کەشوهەوا و دۆخی شەقام بۆ دۆخێکی تەواو جیاواز دەگۆڕێت.
گەل گرنگی بە بانگەوازی 27ـی شوباتی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دەدات، بەڵام داواکاری هەیە بۆ هەنگاوی پراکتیکیی زیاتر، بە هەستیاریی هەموو خانەوادەی شەهیدانەوە هاتوون.
لە دەستەی "کەسانی دانا/عاقڵمەند"دا (Akil insanlar) بووە، رووبەڕووی کاردانەوەی زۆر جیدی بووەتەوە، ناچارن سەرکەوتوو بن، ئەو ئەنجامەی لێرەوە دەردەچێت سەبارەت بە هەنگاوە پراکتیکییەکان دەبێتە هۆی بەردەوامیی پرۆسەکە یان ئەنجامێکی دیکە.
لەناو ئەم مێژووییەدا هەم لیژنەی پەرلەمان و هەم ئەم دیدارە مانایەکی مێژوویی زیاتر وەردەگرن، هەموو ئەوانەی بەدواداچوون بۆ دیدارەکانی دەوڵەت-ڕێکخراو دەکەن دەزانن، لە ساڵانی 1993-1995-1999-2009-2014 دەرفەتی گۆڕینی هەموو ئەم مێژووە هاتە پێشەوە، بەیاننامەی 27ـی شوبات و بەستراو بەوەوە دەبێت هەنگاوە پراکتیکییەکان خێرا بن، چاوەڕوانی لە لیژنەکە زۆر بەرزە و نابێت بکەونە هەڵەکانی رابردووەوە، دەستێکی نەبینراو و میکانیزمی کودەتا هەیە، رێگای دەرچوون لێرە ئەوەیە کە لە سووریا و تورکیا و هەموو شوێنێک رێکخراو پابەندی بانگەوازەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان بێت.
دەبێت برایەتیی 1000 ساڵەی تورک و کورد پێکەوە دابین بکەن یان وێرانکاری/قەیرانی شەڕێکی زۆر گەورەتر لەمڕۆ روودەدات، (لەسەر ئەمە فەتی یڵدز گوتی: باسکردنی ئیدیعایەک کە هەرگیز بۆ تورکیا روونادات، تێکدانی پرۆسەکە دەبێت و دەبێت ئاگادار بن).
مەترسیی کودەتا هەیە، دەبێت ئەمە روون بکرێتەوە.
مەسەلەی سەرەکی ئەوەیە وەک شاندێک کە ئاگاداری هەموو مێژوو و راستییەکانە، ئەگەر تورکیای بێ تیرۆر دێتە دی، تورکیا چاوەڕێی هەنگاوی پراکتیکییە، (لەسەر ئەمە عەبدوڵڵا ئۆجەلان گوتی 'بەدوای هەنگاوی ئەرێنیدایە').
هەموو ئەوانەی هاتوونەتە لیژنەکە گوتوویانە دەبێت هەنگاوی پراکتیکی بنرێت و زۆر بە خێرایی جووڵە بکرێت.
بەرگرییەک هەیە، چونکە گواستنەوەی ناوەندی رێکخراو لە قەندیلەوە بۆ گۆڕەپانی سووریا کێشەکە چارەسەر ناکات، دەبێت ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) وەک سەرکردەی رێکخراو فەرمانی یەکلاکەرەوە بدات، هەموو رای گشتی و تورکیا چاوەڕێی ئەمەن، کاتێک ئەمە جێبەجێ بکات کەشوهەوایەکی دیکە دروست دەبێت.
هەموو ئەو لایەنانەی لە لیژنەکەدا گوێیان لێ گیراوە ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئەگەر توندوتیژی کۆتایی پێ بێت تورکیا زۆر پێش دەکەوێت، بۆیە پێویستی بە هەنگاوی کۆنکرێتی هەیە، لەبیریان دەبێت کە میکانیزمی کودەتا دەکرێت بکەوێتە کار.
لابردنی هەموو دژایەتییە مێژووییەکە و دۆزینەوەی رێگایەکی نوێ ئەرکی لیژنەکەیە.
ئەو بە رەچەڵەک تورکمان و "ئولکوجو"یە و لەپێناو برایەتیدا دەستپێشخەری کردووە.
دامەزراندنی لیژنەکە مێژووییە، بە زۆرینەی پێویست هاتوونەتە ئێرە، گەل چاوەڕێی وەڵامی پرسیارەکانە: "ئەنجام چییە، ئایا لە سووریا چەک دادەنرێت؟ ئایا ئەو دایکانەی لە دیاربەکر منداڵەکانیان دەوێت بە منداڵەکانیان شاد دەبنەوە؟ ئایا چەکەکان تەنیا لە دەست نا بەڵکو لە زهندا دادەنرێن؟"
کاتێک لێرە دەچنە دەرەوە رۆژنامەنووسان پرسیار دەکەن، لێدوانێک دەدەن، مەسەلەی سەرەکی لێرە ئەوەیە کە بەڕێز سەرۆکی تەشکیلاتی ئاماژەی پێداوە "سوڕاندنی پایدەر" (بەفیڕۆدانی کات)، رای گشتیش دەزانێت کێشەکان بە رۆژێک چارەسەر نابن، دیاریکردنی نەخشەڕێگا، پێدانی پەیامی ئەرێنی و بەرزکردنەوەی چاوەڕوانیی کۆمەڵایەتی زۆر گرنگە، سایکۆلۆژیایەکی سیاسیی وا لە تورکیا هەیە، دەبێت هەمووان پێکەوە ئەمە سەربخەن.
دەبێت ئەم هەنگاوە مێژووییە بە ئەنجامێکی مێژوویی پێش بخەن ئەگەرنا پێش ناکەوێت.
بە وریايیەوە گەشبینە، رابردووی هەرگیز لەبیر نەکردووە و ئاماژەی بەوە کرد کە دەبێت کار بکات بۆ ئەوەی تورکیای بێ تیرۆر بێتە دی.
گوڵستان کڵچ کۆچیگیت.
زۆر باش و تەندروست دیارە، تەندروستیشی زۆر باش دیارە، گوێیان لە زۆر لایەن گرتووە، بە ناوی لیژنەکەوە لێرەن، دەیانەوێت گوێی لێ بگرن، دەیانەوێت بیروڕاکانی ئەویش (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) لەگەڵ رای گشتی بڵاو بکەنەوە.
کورد بە دابینکردنی رێکخستنی خۆی، ئینتیگرەبوون (تێکەڵبوون) لەگەڵ کۆمار، کۆمار خاوەنی کارەکتەرێک دەبێت، چ جۆرە کۆمارێک دەبێت، ئەمە جێگەی پرسیارە.
بۆ پێشوەچوونی پرۆسەکە و بەهێزبوونی دەستی ئەو (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) و بۆ ئەوەی هەموو قسەکانی بچنە بواری جێبەجێکردنەوە، دەیانەوێت رای ئەو بزانن سەبارەت بەوەی ئەرکی سەرشانی لیژنەکە چییە.
ئاماژەی بەوە دا کە سبەی 25ـی تشرینی دووەم، رۆژی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنانە و سڵاوی ژنانی گەیاند.
