لەگەڵ رەنج؛ ئەم ساڵ بۆ هەنگوینی کوردستان 'خراپترین ساڵ' بوو

کاروان نووری، لە سلێمانی كاری هەنگەوانی دەكات، بەو جۆرە ‏لە بەرنامەكەدا باسی لە بەرهەمی ساڵانەی هەنگوین كرد ‌و هۆكاری ‏كەمبوونەوەی هەنگوینیشی بۆ بێپلانیی بەرپرسانی پەیوەندیدار گەڕاندەوە ‌و ‏ئاشكراشی كرد هەنگوین هەیە هەنگی هەر نەدەیوە، بەڵام بەتامی هەنگوین ‏دروستی دەكەن لەبازاڕیشدا بە هەنگوینی هەنگ دەیفرۆشن.‏

‏"ئێوە بیستوتانە شاژنی هەنگ لە ژیانیدا یەكجار لەگەڵ نێرەی هەنگ جووت ‏دەبێت؟" پسپۆڕێكی بواری هەنگ‎ ‎بەو جۆرە باس لە جووت بوونی شاژنی ‏هەنگ دەكات.‏

زۆرجار دەكرێت فرۆشتنی هەنگوینی ئاسایی یان ساختە ‏بەناوی هەنگوینی شاخ ‌و هەنگوینی دارەوە دەفرۆشرێت، هەنگەوانێك باس لەوە دەكات ‏بە ناوی هەنگوینی شاخەوە سەتان فێڵ كراوە ‌و دەشڵێت: "هەنگوینفرۆش ‏هەیە بۆ هەنگوینێكی ئاسایی دەڵێت كیلۆی بە 40 هەزار دینارە، بەڵام دواتر ‏بە پێنج هەزار دینار دیفرۆشێ‌". ‏

لە بەشێكی دیكەی بەرنامەكەدا ئەوە دەخرێتەڕوو كە هەنگوینی سرووشتی ‌و ‏هەنگوینی ساختە چۆن لە یەكدی جیا دەكرێتەوە ‌و خەڵكی ئاسایی چۆن ‏هەنگوینی ساختە بناسنەوە، دواجار سەرۆكی تۆڕی هەنگەوانانی كوردستان ‏سوپاسی بەرنامەكەی كردوو و گوتی: "لە رێگەی بەرنامەی ئێوەوە خەڵك زۆر ‏ئاشنای هەنگ ‌و كاری هەنگەوانی بوون".‏

سەر‌ و ریشی لە بەخێوكردنی هەنگدا سپیكردووە ‌و زیاتر لە 40 ساڵە ‏هاودەمی كاری هەنگەكانە؛ عارف شێروانی سەرۆكی تۆڕی هەنگەوانانی ‏كوردستانە. بە ئەزموونی كاركردن گەیشتووە بەوەی كە بڵێ "بەڵێ‌ هەنگوینی ‏تاڵیش هەیە". لە دەستپێكی قسەكانی ئەو كەسە بەئەزموونەوە دنیای ‏هەنگەكان سوپاسی بەرنامەی لەگەڵ رەنجی كرد گوتی: "لە رێگەی بەرنامەی ‏ئێوەوە خەڵك زۆر ئاشنای هەنگ ‌و كاری هەنگەوانی بوو، ئەوە جێگای ‏دەستخۆشییە".‏

ئەو شانازی بەوەش دەكات كە توانیویانە هەنگوینی كوردستان لەسەر ‏ئاستی دنیا بناسێنن: "لە 2009دا  هەنگوینی كوردستان لە پاریسی ‏فەرەنسا پلەی یەكەمی بەدەستهێنا. ئەوە بە هەوڵ‌ و ماندووبوونی ‏هەنگەوانانی كوردستان بوو".‏

ئەوەی عارف شێروانی نیگەران كردووە ئەو جۆرە دەنگۆیانە بووە كە پێشتر ‏لەسەر هەنگوینی كوردستان كراوە. ئەو دەڵێت: "پێشتر بانگەشەی ئەوە دەكرا ‏بەهۆی كیمیابارانكردنەوە هەنگوینی كوردستان تێكچووە، هەر كەسێك ‏بیخوات تووشی شێرپەنجە دەبێت. بەداخەوە بۆ ئەو جۆرە قسانە، ئێستا ‏دەركەوت نەك هەر خراپ نییە، بەڵكو لەسەر ئاستی دنیا هەنگوینی كوردستان ‏یەكێكە لە هەنگوینە باشەكان".‏

زانیارییەكی دیكە كە بۆ زۆرینە جێگەی سەرنجە، ئەویش ئەوەیە باشترین ‏هەنگوین لە شیلەی گوڵی دڕكاوەییەوە بەدەستدێت. ئەو گوتی: ‏‏"خۆشەبەختانە 85٪ـی گوڵی كوردستان دڕكاوییە". هەڵگرتنی هەنگوین ‌و ‏پاراستنی یەكێكە لە بنەماكانی پاراستنی هەنگوینەكە. بەپێی زانیارییەكانی ‏عارف شێروانی، دەبێت هەنگوین لە بوتڵی شووشەدا هەڵبگیرێت نەك شتی ‏دیكە. ئەو دەڵێت: "لە ترسی شكان ‌و رژانی خەڵكی نایەوێ‌ هەنگوین لە ‏شوشەدا بێت، دەڵێن با لە پلاستیكدا بێت، چونكە بشكەوێ‌ هەنگوینەكە ‏خەسار نابێت". 

بۆ ئەوەی هەنگوینێكی بێ‌ فێڵمان دەست بكەوێت، عارف شێروانی ‏ئامۆژگاریمان دەكات هەنگوین راستەوخۆ لە هەنگەوانان بكڕین نەك دەستی ‏دوو: "ئێستا زۆربەی خەڵكیش فێری ئەوە بوونە هەنگوین لە ‏هەنگەوان بكڕێت، چونكە هەنگوینی باش بە زۆری لەلای هەنگەوانان دەست ‏دەكەوێت، زۆربەی هەنگوینی هەنگەوانە باشەكان لە هاوینەوە داواكراوە ‌و ‏فرۆشراوە. بەراستی هەنگوینی ئەسڵ نامێنێتەوە". عارف شێروانی گلەیی ‌و ‏گازەندەی لە ماركێتەكانیش هەبوو بەوەی زیاتر گرنگی بە هەنگوینی هاوردە ‏دەدەن نەك هەنگوینی خۆماڵی.‏

لە بەشێكی دیكەی بەرنامەكە دا عارف شێروانی ئەوەش رووندەكاتەوە بە چیدا ‏بزانین هەنگوینەكەمان ساختە نییە و هەنگوینێكی باشە؟ "هەنگوینی باش ‌و ‏سرووشتی دەبێت لەنێو بەفرگردا بیبەستێ‌، بەڵام گرفتەكە لەوەدایە ئەگەر ‏هەنگوین بە شەكریش كرابێت هەر دەیبەستێ‌، یەك جیاوازییان هەیە؛ ‏هەنگوینی باش ‌و ساخ بە 72 كاژێر ‌و هی شەكریش بە 90 كاژێر ‏دەیبەستێ‌".‏

شێروانی باس لەوەش دەكات پلەی گەرمیی هەنگوین گەیشتە حەوت بۆ ‏چواردە پلە، دەیبەستێ‌، هاوكات زانیاریی ئەوەشیدا هەنگوینی ساخ لە ‏بەستەردا (سەلاجە)دا نایبەستێ‌، شێروانی دەشڵێت: "هەنگوینی باش بە ‏تاقیگە دواتر بە متمانەی خاوەنەكەی بناسنەوە". شانازییەكی دیكەی عارف ‏شێروانی ئەوەیە كە مامەڵەكردن لەگەڵ هەنگ زۆر سوودی پێگەیاندن ‌و گوتی: ‏‏"تاوەكو هەنگ پێمانەوە بدات لەشمان بەهێزتر دەبێت. ئەوەی جێگەی ‏سەرنجە یەك هەنگەوان لە كوردستاندا كاتی خۆی بە ڤایرۆسی كۆرۆنا ‏نەمرد".‏

پێشتریش عارف شێروانی لە بەرنامەكانی رابردوو باسی لەوە كردووە كە ‏تێزاب ‌و موعجیزەی پاکكەرەوە دەكەنە هەنگوینەوە بۆ ئەوەی نەیبەستێ‌ ‌و ‏وەها پیشانبدرێت كە هەنگوینەكە ساخە، شێروانی لەو بۆچوونەی رابردووی ‏پەشیمان نییە ‌و دەڵێت: "ئێستاش لە دەرەوەی كوردستان ئەو كارە ‏دەكرێت. هەیە تێزاب هەشە موعجیزە دەكاتە هەنگوینەوە، خراپەییەكە لەوەدایە بە ‏قاچاخ لەو جۆرە هەنگوینانە دەهێنرێنە كوردستان ‌و ساخدەكرێنەوە".‏

عارف شێروانی بەوەش نیگەرانە، ئەوەی لە كوردستان هەنگوین دەخوات زیاتر ‏وەك دەرمان دەیخوات نەك خۆراك ‌و گوتیشی "8٪ـی خەڵكی كوردستان ‏هەنگوین دەخۆن، بەڵام لە وڵاتێكی وەكو یەمەن 58٪ ‌و سعودیەش 50٪ـی ‏خەڵكی هەنگوین دەخۆن".‏

هەر بەپێی زانیارییەكانی سەرۆكی تۆڕی هەنگەوانانی كوردستان، هەنگ دوو ‏جۆری هەیە؛ هەندێكیان بە هەنگی بزن ‌و هەندێكی دیكەشیان بە هەنگی مەڕ ‏ناودەبرێن: "هەنگی بزن رەنگی رەشە، بەڵام هەنگی مەڕ رەنگی زەردە". لە ‏كۆتایی قسەكانی دا، عارف شێروانی ئەوەشی خستەڕوو دنیا بەرە و ئەوە ‏دەڕوات گرنگی زیاتر بە هەنگ دەدرێت: "تەنانەت لە بەرنامەی تڕەمپ ‏دایە هەنگ لە ئەمریكا زۆر بكات. بەڵێنی داوە گرنگی تەواو بە هەنگ بدات".‏

كاروان نووری كە لە شاری سلێمانی كاری هەنگەوانی دەكات باس لەوە ‏دەكات ساڵ هەبووە بەرهەمی هەنگوینی كوردستان گەیشتووەتە 1000 تۆن، ‏بەڵام ئەم ساڵ رێژەكەی بۆ 50 تۆن دابەزیوە: "هەموو ئەو ‏كەمبوونەوەیە پەیوەندی بە بێپلانییەوە هەیە. لەم وڵاتە هیچ پلانێكی ‏روون بۆ گەشەكردنی ئەم كەرتە نییە".‏

كاروان نووری لە وەسفی هەنگەوانی باش دا دەڵێت: "هەنگەوانی باش ئەوەیە ‏رێژەی مردنی ساڵانەی هەنگەكانی 15٪ زیاتر نەبێت".‏

ئەو بە دروستی نازانێ‌ هاوكارەكانی كاری دووەمیان بكەنە هەنگەوانی ‌و ‏دەڵێت "ناكرێت هەنگەوانی بكەینە پیشەی دووەممان ‌و سەركەوتووش بین". 

بەبڕوای كاروان نووری، هەڵەی باوی وا هەیە لە كاری هەنگەوانیدا دەكرێت، زۆر ‏لەوە خراپترە كە دەڵێن تێزاب دەكەنە هەنگوینەوە. لەنموونەی ئەو كارانە گوتی: "دەرمانی نەخۆشیی هەنگ هەیە لە دنیادا قەدەخەیە، كەچی لە ‏كوردستاندا بەكاردێت". ‏

كاروان نووری ئەوەش رووندەكاتەوە كە هەنگ هەشت جۆر بەرهەمی هەیە، ‏بەڵام خەڵكی تەنیا بە هەنگوین ئاشنان، بۆ نموونەی ئەو بەرهەمانە گوتی: ‏‏"هەڵاڵە كە بەرهەمێكی هەنگە پڕۆتینی زۆرە‌ و بۆ لەشی مرۆڤ زۆر بەسوودە". ‏ئەو هەنگەوانە زانیاری ئەوەشیدا لە ژینگەی كوردستاندا 20 بۆ 25 رۆژ هەنگ ‏شیلەی گوڵەكان كۆدەكاتەوە، بەڵام لە ژینگەی هەندێك وڵات 60 بۆ 85 رۆژ ‏هەنگەكان شیلەی گوڵەكان كۆدەكەنەوە .

لەبارەی ئەوەش بەچیدا هەنگەوان بزانێ‌ كێشەی گەورەی لە بەخێوكردنی ‏هەنگەكانیدا هەیە، گوتی: "هەر كاتێك مردن لەبەردەم سندووقی بەخێوكردنی ‏هەنگەكاندا هەبوو، ئەوا دەبێت هەنگەوانەكە بزانێ‌ كێشەیەكی گەورە لە ‏بەخێوكردنەكەدا هەیە ‌و پێویستی بە چارەسەرە".‏

ئەو لەوەش نیگەرانە كە خەڵكی كوردستان تاوەكو ئێستا هەنگوینی ‏بەخواردنی سەرەكی دانەناوە، هەر بۆیە خەڵكێكی كەم هەنگوین دەخۆن. ‏لەبارەی باشترین كاتیش بۆ خواردنی هەنگوین، گوتی: "باشترین كات بۆ ‏خواردنی هەنگوین ئەوەیە لە نێوان دوو ژەم دا بخورێ‌ یان بەیانیان زوو ‏بخورێ‌". ئەو هەنگەوانە رێنمایی ئەوەش دەدا كە نابێت هەنگوین لە بەفرگردا ‏هەڵبگیرێت. لە كۆتایی قسەكانی دا، كاروان نووری ئەوەشی ئاشكرا كرد هەندێك ‏هەنگوین هەیە هەنگی هەر نەدیوە ‌و گوتی: "هەنگوین هەیە دروست دەكرێت ‏هەنگی هەر نەدیوە، بەڵكو تەنیا بۆ تام هەنگوینی تێدەكرێت".‏

ڤاروا ناوی نەخۆشییەكی باوی هەنگە ‌و هەموو هەنگەوانان پێی ئاشنان، ‏بەڵام كەمیان دەتوانن چارەسەرێكی باشی بۆ بدۆزنەوە، چونكە ئەو ‏دەرمانانەی بەكاریدەهێنن بەباشی كاری خۆی ناكەن. د. عەبدولڕەحیم ‏عومەر، پسپۆڕی بواری هەنگ باس لەوە دەكات، ئەو دەرمانەی بۆ نەخۆشیی ‏ڤاروا لە كوردستان بەكاردێت باش نییە: "ئەگەر حكومەت كوالێتیی ‏دەرمانەكەی چاک بكات، ئەوا بەدڵنیاییەوە نەخۆشیی ڤاروا چارەسەر ‏دەبێت".‏

د. عەبدولڕەحیم عومەر بەئاسایی دەبینێ‌ هەنگەوان رۆژانە 50 مێش هەنگی ‏بمرێ‌، بەڵام لەوە زیاتر دەبێت بەدوای چارەسەردا بگەڕێ‌. زانیارییەكی دیكە كە رەنگە بۆ زۆرینەی خەڵكی نوێ‌ بێت، ئەوەیە 80٪ـی ‏پیتاندنی رووەک لەسەر هەنگە. د.عەبدولڕەحیم عومەر دەڵێت: "جۆرە هەنگێک ‏هەیە تەنیا بۆ پیتاندنە، عێراق زۆرجار هاوردەی دەكات".‏

د. عەبدولڕەحیم عومەر ئەوەش دەخاتەڕوو كە هەنگەكان مەملەكەتێكی ‏سەربەخۆی تایبەت بە خۆیان هەیە نەک هەر ئەوەندە، بەڵكو یاسا ‌و رێنمایی ‏تایبەتی كاركردنی خۆیان هەیە، "بۆیە دەبێت بە هەستیارییەوە مامەڵەیان ‏لەگەڵدا بكرێت نابێت وەهایان لێبكرێت پێتەوە بدەن، چونكە ئاشكرایە ‏هەنگ بەكەسێكەوە بدات خۆی دەمرێ‌".‏

د. عەبدولڕەحیم عومەر رێنمایی ئەوە دەداتە هەنگەوانان كە پوورەی هەنگ ‏نابێت لە 15 هەزار مێش هەنگ كەمتری تێدا بێت، لەبارەی چۆنێتی ‏ناسینەوەی شاژنی هەنگیش گوتی: "شاژن بە قەباریدا دەناسرێتەوە".‏

بەپێی زانیارییەكانی د. عەبدولڕەحیم عومەر، شاژنی هەنگ لە ژیانیدا یەكجار ‏جووت دەبێت، ئەویش لە كاتی جووتبوون لەگەڵ نێرەی هەنگ، نێرەی ‏هەنگەكە دەمرێ.‌ د. عەبدولڕەحیم عومەر دەڵێت: "لەكاتی جووتبوونی نێرەی ‏هەنگ، دەنگێک دروست دەبێت ‌و راستەوخۆ نێرەكە دەمرێ. لەوبارەیەوە ‏چەندین لێكۆڵینەوەی ورد كراوە ئەو دەنگە بیستراوە".‏

د. عەبدولڕەحیم عومەر هێما بەوەش دەكات هەنگی كوردی كە ناوی (میدە) ‏لە عێراق ‌و سووریا ‌و ئێراندا دەژی. ئەو دەڵێت: "هەنگی كوردی زۆر ‏كەمبووەتەوە. لەوانەیە لە ناو شاخەكاندا هەنگی كوردی مابێت، بەڵام زۆر ‏نییە، ئێستا وڵاتی میسر یەكێكن لەو وڵاتەی مێش هەنگی خۆیان ‏بەشێوەیەكی باش پاراستووە". سەبارەت بەوە كەسانەش كە دەڵێن بە تۆن ‏هەنگوینی شاخمان هەیە ئەو لەوە بەگومانە ‌و دەڵێت "هەنگوینی شاخ ئەوە ‏نییە كە بەتۆن هەبێت، رەنگە بڕی كەم هەبێت، بەڵام بەو زۆرییە هەرگیز ‏نییە".‏

پسپۆڕەكەی بواری هەنگ جەخت لەوەش دەكاتەوە هەرگیز هەنگوین ‏پێویستی بە مەوادی پارێزەر نییە، چونكە تێكناچێت. وەک د. عەبدولڕەحیم ‏باسی دەكات، بازاڕەكانی كوردستان پڕن لە هەنگوینی هاوردە. ئەوەی جێگای ‏نیگەرانییە تاوەكو ئێستا وەزارەتی كشتوكاڵ تاقیگەی پشكنینی هەنگوینی ‏نییە". ئەو پسپۆڕە لەوەش نیگەرانە، زۆرینەی ئەوانەی بڕوانامەیان لە ‏هەنگدا هەیە لەنێو تاقیگەدا پێگەیشتوون نەك واقعی كاركردن.

  ‏

لەبارەی بەرهەمی ئەو هەنگانەش كە شەكریان بۆ دەدەنرێت، د. عەبدولڕەحیم ‏عومەر دەڵێت: "ئەگەر هەنگ تۆنێك شەكر بخوات، تۆنێک هەنگوین دەدا واتە ‏چەند شەكر بخوات بە ئەندازەی ئەوە هەنگوین دەدات، بەڵام دیارە ‏هەنگوینەكەی ساخ نییە ئەوەشمان لەبیر نەچێت، بەپێدانی شەكر هەنگ ‏تەمبەڵ ‌و دەڕدەبێت".‏

رێگایەكی دیكە بۆ ناسینەوەی هەنگوینی ساختە وەك د. عەبدولڕەحیم عومەر ‏باسی دەكات، ئەوەیە هەنگوینی ساختە یەكەمجار كە تامی دەكەیت خۆشە، ‏بەڵام دواتر لەدەمدا ناخۆش دەبێت. د. عەبدولڕەحیم  گومانی لەوەش نییە ‏ئەگەر پشتیوانیی هەنگەوانان بكرێت، هەنگوین دەبێتە سەرچاوەیەكی داهاتی ‏باش بۆ هەرێمی كوردستان.

عەبدولغەفار ئیبراهیم، كە وەک سەرۆكی كۆمەڵەی هەنگەوانانی دهۆک ‏لە بەرنامەكەدا بەشدار بوو، ئەوەی خستەڕوو لە ساڵێكدا لە دهۆک 300 تاوەكو ‏‏350 تۆن بەرهەمی هەنگوین هەبێت ئەوا دەتوانرێ‌ بگوتری بەرهەمەكە باش ‏بووە، "بەڵام ئەم ساڵ زۆر لەو بڕە كەمتر بوو".‏

عەبدولغەفار ئیبراهیم ئەوەشی خستەڕوو هەنگ ئەو هەستیاریەی هەیە هەر ‏كەسێک لێی بترسێ‌ پێوەی دەدات.‏

لەبارەی كەشی گونجاو بۆ شاژنی هەنگ عەبدولغەفار باسی لەوە كرد: "ئەبێت ‏شاژنی هەنگ وەها پەروەردە بكەین لەگەڵ كەشوهەوای كوردستان ‏بگونجێ‌". عەبدولغەفار ئیبراهیم ئەوەش ناشارێتەوە كە یاسایەك هەیە ‏هاوردەكردنی شاژنی هەنگ قەدەخە دەكات، بەڵام كەمجار كار بەو یاسایە ‏دەكرێت. سەرۆكی كۆمەڵەی هەنگەوانانی دهۆك ئەوەشی خستەڕوو كە ‏هەنگەوانانی كوردستان لەبارەی نەخۆشیی ڤاروا كەمترین زانیارییان هەیە ‌و ‏گوتیشی: "بۆ رووبەڕووبوونەوەی نەخۆشییەکە، پێویستە رۆژێک تەرخان ‏بكرێت، چونكە بەراستی گیرۆدەی ئەو نەخۆشییە بووین. كێشەشمان ئەوەیە ‏دەرمانی چارەسەری وەكو پێویست لەبەردەست نییە".‏

هەر لەبەرنامەكەدا كۆمەڵێك هەنگەوان ئامادەبوون؛ ئەوانیش سەرنجی خۆیان ‏خستەڕوو. هەنگەوانێك باسی لەوە كرد هەنگ ژەهریشی هەیە. هەندێک بۆ ‏چارەسەری نەخۆشی بەكاردەهێنێ‌. سەبارەت بە چارەسەری نەخۆشی ‏هەنگەكان هەنگەوانێك باسی لەوە كرد بۆ بەشێک لە هەنگەكانی هیچ جۆرە ‏دەرمانێک بەكارناهێنێ‌، چونكە بەشی زۆری ئەو دەرمانانەی هاوردە دەكرێت ‏بەكەڵك نایەن هەروەک هەنگەوانێک گوتی: "ئەو دەرمانەی لە توركیاوە دێت ‏بۆ چارەسەری نەخۆشی هەنگ بۆ خۆیان باشە، بەڵام بۆ كوردستان نا".‏

هەنگەوانێكی دیكە باسی لەوە كرد،‏‎ ‎چەندین نەخۆشیی هەبووە، وەک زەردا‌و، ‏گورچیلە‌ و كەم خوێنی، بەڵام بەخواردنی هەنگوین چاكبووەتەوە. هەنگەوانێكی دیكە داواكاربوو لە حكومەت جۆرە دارێك بچێنێ‌ كە سوود بە ‏هەنگ بگەیەنێ‌، نەک بەشێوەیەكی بۆ هەڕەمەكی نەمام ‌و دار هاوردە بكرێت.‏

‏"هۆكارێكی كەمیی بەرهەمی هەنگ هاوردەكردنی هەنگ ‌و شاژنی خراپە". ‏هەنگەوانێك ئەو قسەی كرد ‌و گوتیشی: "بە هەزاران شاژن هاوردە دەكرێت ‏هەمووشی كوالێتیی خراپە. بەتایبەت لە مانگەكانی چوار ‌و پێنج  هەزاران ‏شاژن دەهێندرێنە كوردستان لەكاتێكدا هاوردەكردنی قەدەخەیە".‏

هەنگەوانێكی دیكە ئەوەی ئاشكرا كرد كە زۆر كەس هەیە هەنگی نییە، كەچی بە ‏‏500 كیلۆ هەنگوین دەفرۆشێ‌، لە فرۆشتنەكەشدا فێڵ دەكات: "هەنگوینفرۆش هەیە سەرەتا دەڵێت كیلۆی بە 40 هەزار دینار، بەڵام دواتر بە پێنج ‏هەزار دینار دیفرۆشێ‌". ژنە هەنگەوانێكی نێو بەرنامەكەش تكای لە ژنان كرد ‏لە پێناوی ئەوەی ببنە خاوەنی سەرچاوەی داهاتی خۆیان رووبكەنە ‏بەخێوكردنی هەنگ.‏