رووداو- هەولێر
لە رۆژی گشتپرسییەكەی 25ی ئەیلولەوە هەڕەشەكانی عێراق و وڵاتانی دراوسێ تادێت زیاتر دەبن و وەزیری دەرەوەی ئەمریكاش گشپرسیی سەربەخۆیی كوردستان بە "ناشەرعی" دەزانێت. پرسیاری سەرەكی لەدوای گشتپرسییەكەی باشووری كوردستان ئەوەیە، جگە لە سەپاندنی گەمارۆی ئاسمانی بەسەر کوردستان و ئەنجامدانی مانۆڕی هاوبەشی سەربازی سوپاکانی عێراق و تورکیا و ئێران، هەر كام لە وڵاتانی دژبەر چییان لەدەست دێت و ئەگەر هەڕەشەكانیان كردەیی ببێتەوە چ كاریگەرییەك لەسەر بارودۆخی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دادەنێت؟
ئێران و بژارە سەربازی و ئابوورییەكانی
تاران گشپرسییەكەی كوردستان بە "پڕۆژەیەكی ئیسرائیلی ـ ئەمریكی" دەزانێت. رۆژێك پێش دەنگدانەكەی 25ی مانگ، ئێران هەموو گەشتە ئاسمانییەكانی بۆ هەولێر و سلێمانی راگرت. هەروەها هاتوچۆی تانكەرەكانی گواستنەوەی سووتەمەنی لە نێوان ئێران و هەرێمی كوردستان راگرت. حەسەن روحانی، سەرۆككۆماری ئێران، لەگەڵ هاوتا رووسی و توركییەكەی باسی لە نیگەرانییەكانی وڵاتەكەی كرد و داوای كرد هەر سێ وڵاتەكە پێكەوە هەوڵ بدەن بۆ پاراستنی "یەكپارچەیی خاكی عێراق".
عەلی ئەكبەر ویلایەتی، راوێژكاری رێبەری ئێران بۆ كاروباری نێودەوڵەتی، هۆشداری دا كە وڵاتەكەی رێگە نادات "ئیسرائیلی دووەم" لە عێراق دروست ببێت. ویلایەتی كە یەكێك لە داڕێژەرانی ستراتیژی نێودەوڵەتیی ئێران بووە، ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد كە ئێران بەرگری لە یەكپارچەیی خاكی عێراق دەكات، وەكوو چۆن لە شەش ساڵی رابردوودا بەرگرییان لە یەكپارچەیی خاكی سووریا كردووە.
بەڵام بژارەكانی ئێران بۆ بەرپەرچدانەوەی گشتپرسییەكەی كوردستان چین؟ فەرزین نەدیمی، لێكۆڵەر لە پەیمانگای واشنتن، پێیوایە "تاران ژمارەیەك ئامرازی لەبەردەستە بۆ ئەوەی گوشاری سەربازی و ئابووری لەسەر كوردی عێراق دروست بكات، بەڵام ئەگەر ئێران هۆشدارییەكانی ئەمدواییەی كردەیی بكاتەوە، ئەوە تووشی ناڕەزایەتی نێوخۆیی بەرفراوان دەبێت".. لە ئێوارەی رۆژی گشتپرسیییەكەی باشووری كوردستاندا، خەڵكانێكی زۆر لە شارەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان رژانە سەر شەقامەكان و سروودی نەتەوەیی ئەی رەقیبیان گوتەوە، بەڵام هێزە ئەمنییەكان هەرزوو كەوتنە گیانی خەڵكەكە و چەند كەسێكیان لێ دەستگیركردن.
بژارەی سەربازیی ئێران:
ئێران چوار ناوەندی فەرماندەیی و چاودێری لە رۆژهەڵاتی كوردستان هەیە كە دوویان لە ورمێ و كرماشانن. قەرارگای هەمزە سەیدوشوهەدای سوپای پاسداران لە ورمێیە و چاودێریی باكووری رۆژئاوای ئێران دەكات، قەرارگای نەجەفی ئەشرەفیش لە پارێزگای كرماشانە و مامەڵە لەگەڵ سنوورەكانی رۆژئاوای ئێران دەكات. ئەرتەشی ئێرانیش (كە هێزی سەر بە حكومەتە) دوو بارەگای لە ورمێ و كرماشان هەیە و ئەركیان چاودێری و بەرپەرچدانەوەی هەڕەشەكانی سەر سنووری باكووری رۆژئاوا و رۆژئاوای ئێرانە.
جگە لەم چوار قەرارگایەی سوپا و ئەرتەش، ئێران میلیشیاكانی حەشدی شەعبی عێراقیشی لەبەردەستە بۆ ئەوەی گوشاری سەربازی لەسەر باشووری كوردستان دروستبكات. بەڵام بە بۆچوونی لێكۆڵەرەكەی پەیمانگای واشنتن، دەستی ئێران لە بەكارهێنانی ئەو بژارە سەربازییانەدا بە تەواوەتی كراوە نییە.
هێزەكانی سوپا و ئەرتەش كە لە رۆژهەڵاتی كوردستان جێگیركراون، بۆ جڵەوكردنی رەوشی ئەو پارچەیەی كوردستانە، بۆیەش هەموو هەوڵێكی هێرشی سەربازیی سوپا و ئەرتەش كاردانەوەی توندی ناوچە كوردییەكانی ئێرانی لێدەكەوێتەوە. بەڕای نەدیمی، دەستی ئێران لە بەكارهێنانی میلیشیاكانی حەشدیش تەواو كراوە نییە، چونكە "هەموو هەوڵێكی ئێران بۆ تێكدانی خەونی سەربەخۆیی كوردستان و پێدانی چەك بە ئەكتەرەكانی دیكە (وەكوو حەشدی شەعبی) وەكوو دیارییەك وایە كە ئێران بە ئیدارەی ئەمریكی بدات"، چونكە بەمە ئیدارەی ئەمریكی بیانوویەكی دەستدەكەوێت بۆئەوەی بەرپەرچی چالاكییەكانی ئێران لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بداتەوە.
نەدیمی پێیوایە ئێران ناتوانێت لە ئاستە ئابوورییەكەشدا هەموو هەنگاوێك بنێت، لەبەر ئەوەی "ژمارەیەكی زۆری كوردی ئێران پشت بە بازرگانیی لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەبەستن، بۆیەش سزای ئابووری (لەدژی هەرێمی كوردستان) یان سەپاندنی گەمارۆی ئابووری، ناسەقامگیری و ناڕەزایەتی لە رۆژئاوای ئێران دروست دەكات، ئەمەش رێك ئەو شتەیە كە ئێران نایەوێت رووبدات".
لێكۆڵەرە بە رەچەڵەك ئێرانییەكەی پەیمانگای واشنتن، ئەوەش بەبیر دێنێتەوە كە بۆ سەركەوتنی هەوڵەكانی ئێران لەدژی هەرێمی كوردستان، رەزامەندی و هاوكاریی رووسیاش پێویستە. هەڵوێستی رووسیا بەرامبەر گشتپرسییەكەی كوردستان روون نییە، دەسەڵاتدارانی ئەم وڵاتە لەلایەكەوە دەڵێن كە رێز لە ئیرادەی خەڵكی كوردستان دەگرن و لەلایەكی دیكەشەوە جەخت لەسەر یەكپارچەیی خاكی عێراق دەكەنەوە. بە بۆچوونی فەرزین نەدیمی، رێككەوتنی كۆمپانیای رۆسنێفت لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ هەناردەكردنی 30 ملیار مەتر سێجا لە رێگەی توركیاوە، دەتوانێت رێگر بێت لەوەی ئێران هەوڵی سەربازی یان هێرشی ئاسمانی لەدژی دامەزراوە نەوتی و غازییەكانی هەرێمی كوردستان بەكاربهێنێ.
توركیا و بژارە ئاڵۆزەكانی
لەچەند ساڵی رابردوودا سیاسەتی دەرەوەی توركیا تووشی شكستی گەورە بووە. خەونی حكومەتی توركیا بۆ لادانی ئەسەد بە كردەوە شكستی هێناوە، لە حەوت ساڵی رابردوودا پەیوەندییەكانی توركیا و ئیسرائیل ئاڵۆزیی گەورەیان بەخۆوەبینی، پەیوەندییەكانی ئەنقەرە و مۆسكۆش جێگیر نین، واشنتن و ئەنقەرەش بەهۆی مانەوەی ئەسەد و بەهێزبوونی پەیەدە لە سووریا ناكۆكی گەورە لە پەیوەندییەكانیاندا دروستبووە. بۆیە گونۆڵ تۆڵ، توێژەر لە پەیمانگای رۆژهەڵاتی نێوەڕاست لە واشنتن، پێیوایە پەرەسەندنی پەیوەندییەكانی نێوان حكومەتی ئاكپارتی و حكومەتی هەرێمی كوردستان تاكە خاڵی پرشنگدارە لە سیاسەتی دەرەوەی ئەم چەند ساڵەی دوایی توركیادا.
ساڵی 2013، بارزانی بۆ یەكەمجار لە دوو دەیەی رابردوودا سەردانی ئامەدی كرد، لەوێ داوای لە كوردی باكووری كوردستان كرد پشتگیری لە پڕۆسەی چارەسەری بكەن. توركیا چەندین بنكەی سەربازی لەناو خاكی هەرێمی كوردستان و ناوچە كێشە لەسەرەكان هەیە. بە بۆچوونی تۆڵ، ئەو بنكانە لەلایەكەوە رێگە نادەن پەكەكە خاكی هەرێمی كوردستان وەكوو قووڵایی ستراتیژی بەكاربهێنێ و لەلایەكی دیكەشەوە رێگەی بۆ توركیا خۆش كردووە لە توركمان و سوننەكانی عێراق نزیك بێت.
وەكوو گونۆڵ تۆڵ ئاماژەی بۆ دەكات، توركیا قازانجێكی ئابووریی گەورەش لە پەیوەندییەكانی لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەكات، بۆ نموونە كوردستان (لە پاش ئاڵمانیا و بەریتانیا) سێیەم هاوبەشی بازرگانیی ئەنكەرەیە.
لەكاتی هێرشەكانی داعشدا، سوپا و پۆلیسی عێراق بنكە و بارەگاكانی خۆیان لە پارێزگای كەركووك چۆڵكرد، هێزەكانی پێشمەرگەش ئەو بۆشاییە ئەمنی و سەربازییەیان پڕكردەوە. توركیا نەك هەر بەبێدەنگی وجودی هێزە كوردییەكانی لەو ناوچەیە قەبووڵ كرد، بەڵكو قازانجێكی زۆریشی لەو هەنگاوەی پێشمەرگە كرد، لەبەرئەوەی نەوتی كەركووك لە رێگەی بۆڕییە نەوتییەكانی توركیاوە رەوانەی بەندەری جەیهان كرا و بەشێكیشی بۆ پێویستیی نێوخۆیی توركیا بەكارهێنرا.
بۆیە توێژەرەكەی پەیمانگای رۆژهەڵاتی نێوەڕاست پێیوایە "ئەگەر توركیا بڕیاری سەپاندنی گەمارۆ بەسەر كوردستاندا بدات و ئێران نەیكات، ئەوە كۆمپانیا ئێرانییەكان و رووسەكان دەتوانن ئەو بۆشاییە پڕبكەنەوە كە بەهۆی كشانەوەی كۆمپانیا توركییەكان دروست دەبێ، ئەمەش ئەو شتەیە كە توركیا حەز ناكات بیبینێ". حاڵی حازر رووسیا گەورەترین وەبەرهێنەری كەرتی نەوت و غازی هەرێمی كوردستانە و چوار ملیار دۆلار گرێبەستی نەوت و غازی لەگەڵ هەولێر هەیە، واتە ئاستی وەبەرهێنانی رووسیا لەو كەرتەدا "ئەو رادەیەی تێپەڕاندووە كە هەرێمی كوردستان پێشتر لە توركیای وەردەگرت".
سەپاندنی ئابڵوقە لەسەر هەرێمی كوردستان تەنیا زیانی ئابووری بە ئەنقەرە ناگەیەنێت، بەڵكو پێگەی توركیا لە ناوچەكەشدا لاواز دەكات، ئەمەش لە كاتێكدایە كە توركیا بە دەگمەن هاوپەیمانی لە ناوچەكەدا ماوە. بە بۆچوونی تۆڵ سەپاندنی سزا بەسەر هەرێمی كوردستاندا پێگەی دژبەرانی نێوخۆیی بارزانی كە نزیكن لە ئێرانەوە، بەهێز دەكات، بەمەش دەسەڵاتی ئێران لە ناوچەكەدا زیاتر دەكات، ئەمەش لەسەر حیسابی ئەنقەرە دەبێت".
توێژەرە توركەكە پێیوایە لاوازبوونی بارزانی بەمانای بەهێزبوونی پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە)شە "لەكاتێكدا هەردوو لایەن (واتە پەكەكە و پارتی) لەسەر دەسەڵات و نفوز لە ململانێدان".
ئەردۆغان و پارتەكەی لە نێوان دوو بژارەدا گیریان خواردووە، لەلایەكەوە توركیا لە 2019 هەڵبژاردنی پەرلەمان و شارەوانییەكانی لە پێشە، بۆ سەركەوتن لەو هەڵبژاردنەدا ئەردۆغان پێویستی بە دەنگی نەتەوەپەرستەكانە، بەڵام لە هەمانكاتدا دەبێ ئاگای لە هەست و سۆزی دەنگدەرە كوردەكانی ئاكپارتیش بێت، لەلایەكی دیكەوە توركیا دەبێ ئاگای لە پێگەی ناوچەیی خۆی بێت كە بە پێچەوانەی پێگەی ئێران، لە چەند ساڵی رابردوودا بەردەوام لاواز دەبێت.
ئەمریكا چی دەكات؟
فەرزین نەدیمی و گونۆل تۆڵ هاوڕان لەسەر ئەوەی توركیا و ئەمریكا ناتوانن هەرێمی كوردستان بۆ ئێران و رووسیا جێبهێڵن. مایكڵ نایتس، شارەزای كاروباری عێراق لە پەیمانگای واشنتن، جەخت لەوە دەكاتەوە كە "ئەگەر رێوشوێنی توند بەرامبەر هەرێمی كوردستان بگیرێتەبەر، ئێران بەهێز دەبێت و كێشە بۆ شەڕی دژی داعش دروست دەبێت".
مایكڵ نایتس جەخت لەوە دەكاتەوە كە ئابڵوقەی ئابووری لەسەر هەرێمی كوردستان بەرژەوەندییەكانی ئەمریكاش دەخاتە مەترسییەوە. ئیدارەی ترەمپ دوو ئەولەویەتیان لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا هەیە، یەكەمیان تێكشكاندنی داعشە و دووەمیان چاودێری و كۆنترۆڵكردنی تموحەكانی ئێرانە.
نایتس جەخت لەوە دەكاتەوە ئەگەر ئابڵوقەی ئابووری بخرێتە سەر كوردستان، هەردوو ئەولەویەتەكەی ئەمریكا دەكەونە مەترسییەوە "چونكە ئەو ئابڵوقەیە پاش چەند هەفتە یان چەند مانگێك كوردستان تووشی مایەپووچی دەكات، بەمەش پێشمەرگە مووچەی نامێنێ و بەشێكی زۆریان بۆ چاودێریی خێزانەكانیان دەگەڕێنەوە ماڵەكانیان".
نایتس دەشڵێت "ئەگەر عێراق بەتەواوەتی كەوتە نێو خولگەی ئێرانەوە، ئەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان هەموو كات رۆڵی پلان B دەبینێ بۆ ئەمریكا، جیا لەمەش كورد تاكە هێزی نێوخۆیی عێراقە كە بەرەنگاری قاسم سولەیمانی بووەتەوە، بۆیە ئەگەرچی ئەمریكا دەبێ ئاگای لە پاراستنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەغدا بێت، پشتگیری لە كورد وەكوو شتێكی بەهادار دەمێنێتەوە".
توێژەرەكەی پەیمانگای واشنتن لەو سۆنگەیەوە دەڵێت: "ئیدارەی ترەمپ دەبێ هەنگاوی خێرا بنێت بۆ ئەوەی متمانە و پەیوەندیی نێودەوڵەتی بە حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە بپارێزێت". بەڕای نایتس واشنتن نابێت لە بەغدا رۆڵی پارێزەری هەرێمی كوردستان بگێڕێت، بەڵكو دەبێ رووی قسەی لە توركیا بێت، چونكە "هەنگاوی داهاتووی ئەنقەرە بۆ بەردەوامی كارەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان گرنگن".
سێ رۆژ دوای گشتپرسییەكەی كوردستان، ئەردۆغان لەگەڵ ڤلادیمیر پوتین، سەرۆكی رووسیا، كۆبووەوە و نێوەڕاستی ئەم هەفتەیەش لەگەڵ ئێران. نایتس پێیوایە لە بەرژەوەندی ئەمریكادا نییە رووسیا و ئێران كاریگەرییان لەسەر بڕیار و هەنگاوەكانی داهاتووی توركیا لە هەمبەر هەرێمی كوردستان هەبێت، چونكە هەردوو لایەن هەوڵ دەدەن كاریگەری و دەسەڵاتی ئەمریكا لە ناوچەكەدا كەم بكەنەوە.
لە بەشێكی دیكەی وتارەكەیدا، نایتس ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە ئەركی هەنووكەیی ئیدارەی ترەمپ ئەوەیە نێردەیەكی تایبەت رەوانەی ناوچەكە بكات بۆ ئەوەی قەیرانەكە لە نێوان توركیا، عێراق و كوردستان چارەسەر بكات، بەو مەرجەی نێردەكە هیچ پێشینەیەكی نێگەتیڤی لەگەڵ سێ لایەنەكە نەبێت. ئەركی ئەو نێردەیەش بریتی دەبێت لەو خاڵانەی خوارەوە:
یەكەم: داننان و قبوڵكردنی پاڵنەرە نێوخۆییەكانی هەر كام لە لایەنەكان: نێوبژیوانە ئەمریكییەكە دەبێ كۆمەڵێك رێوشوێن دیاری بكات كە لەگەڵ نیگەرانییە سیاسییە نێوخۆییەكانی ئەردۆغان، بارزانی و عەبادی بگونجێ.
بە بۆچوونی نایتس، بەشێك لە هەڵوێستە توندەكانی هەركام لەو سێ سەركردەیە بۆ رازیكردنی بنكە جەماوەرییەكەی خۆیان لە توركیا، كوردستان و عێراق بووە و جەخت لەوەش دەكاتەوە كە "یەكێك لەو هۆكارانەی وای كرد قەیرانەكە پێش گشتپرسی چارەسەر نەبێت، ئەوە بوو كە هیچكام لە ئەكتەرەكان ئەو پاڵنەرە سیاسییە نێوخۆییەی یەكدییان نەدەبینی".
دووەم: گرتنەبەری كۆمەڵێك رێوشوێن بۆ هێوركردنەوەی رەوشەكە: بە بۆچوونی نایتس ئەردۆغان و عەبادی دەبێ بۆ خەڵكی خۆیانی بسەلمێنن كە گشتپرسییەكەی كوردستان كۆمەڵێك هەنگاوی كورتخایەن بۆ دەوڵەتی كوردستان و لكاندنی ناوچە كێشە لەسەرەكانی لێناكەوێتەوە. بۆیەش ئیدارەی ئەمریكی دەبێ "هانی سەركردایەتیی كورد بدات بەخێرایی و بەئاشكرا پشتڕاستی بكەنەوە كە ئەوان ئەو جۆرە هەنگاوە نانێن"، واتە بەخێرایی هەنگاو بەرەو سەربەخۆیی نانێن. لەلایەكی دیكەوە ئیدارەی ئەمریكی دەبێ هەموو ئەو هەنگاو و لێدوانانە سارد بكاتەوە كە ئەردۆغان تووڕە دەكەن، لەوانەش: "ئەو بەیاننامانەی لە كۆنگرێسی ئەمریكا و ئیسرائیلەوە بۆ پشتگیریی كوردستان بڵاودەكرێنەوە".
سێیەم: پێكهێنانی لیژنەی دانوستاندن: مایكڵ نایتس جەخت لەوە دەكاتەوە كە پێویستە واشنتن بۆ ئیدارەكردنی قەیران و كێشە هەنووكەییەكان لە پەیوەندیی نێوان بەغدا و هەولێر لیژنەیەكی دانوستاندنی ئەمریكی ـ كوردی ـ عێراقی پێكبهێنێ، بۆ ئەوەی رێگە نەدرێت رێوشوێنە توندەكانی حكومەتی بەغدا كێشە بۆ شەڕی داعش دروستبكەن و بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا بخەنە مەترسییەوە.
