رووداو دیجیتاڵ
دوای سەرکەوتنە مێژووییەکەی لە ویلایەتی ساکسۆنیا-ئانهالت، پارتی راستڕۆی تووندڕۆی (جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا - AFD) چاوی بڕیوەتە سەر هەڵبژاردنی پەرلەمانی بەرلینی پایتەخت. لە یەکێک لە لیبڕاڵترین شارەکانی جیهان دا، ئەم پارتە لە راپرسییەکاندا تەنیا چەند خاڵێک لە دوای پێشەنگەکانەوەیە و چاوەڕوان دەکرێت رۆژی یەکشەممە گەورەترین بوومەلەرزەی سیاسی لە مێژووی هاوچەرخی ئەڵمانیادا دروست بکات.
ئەگەر پارتی (ئەی ئێف دی) لە بەرلین سەرکەوتن بەدەستبهێنێت، دەبێتە دووەمین سەرکەوتنی راستڕۆ تووندڕۆەکان لە هەڵبژاردنی هەرێمەکان لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە، ئەویش تەنیا لە ماوەی دوو هەفتەدا. ئەمەش گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە بەراورد بە سێ ساڵ لەمەوبەر، کاتێک ئەو پارتە بە جیاوازیی 19.1% لە دوای پارتە پێشەنگەکانی بەرلینەوە بوو.
بەگوێرەی دوایین راپرسییەکان کە لەلایەن پێگەی (داووم)ـی ئەڵمانی بڵاوکراوەتەوە، پارتەکان لە بەرلین لە کێبڕکێیەکی ئێجگار تووند دان.
دوایین راپرسییەکان بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی بەرلین
•پارتی چەپ (دی لینکە): 21.0% (پێشەنگی راپرسییەکان)
•یەکێتیی دیموکراتی کریستیانی (سی دی یوو): 20.1% (پلەی دووەم)
•جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا (ئەی ئێف دی): 17.6% (جیاوازی تەنیا 3.4% لەگەڵ پێشەنگ)
•پارتی سۆسیال دیموکرات (ئێس پی دی): 12.2% (دابەزینی مێژوویی بۆ پارتی دەسەڵاتداری لەمێژینەی شارەکە)
ستراتیژیی نوێی ئەی ئێف دی لە بەرلین
پارتی (ئەی ئێف دی)، کە لەلایەن دەزگای هەواڵگریی ئەڵمانیاوە وەک "رێکخراوێکی تووندڕۆی راستڕۆ" پۆلێن کراوە، لە بەرلین سەرنجی سەرەکیی خستووەتە سەر دۆسیەی کۆچبەران و بە فەرمی داوای کۆچی پێچەوانە (دەرکردنەوەی بەکۆمەڵی کۆچبەران) دەکات. هەروەها لە کەرتی نیشتەجێبووندا داوا دەکات پێشینە بە هاووڵاتییە رەسەنەکانی ئەڵمانیا بدرێت و دژایەتیی تووندی پرۆگرامەکانی فرەڕەنگی و یەکسانیی جێندەری دەکات.
بەڵام لە پایتەختدا، کریستین برینکەر، سەرۆکی لقی بەرلینی پارتەکە، سیمایەکی نەرمتر لە سەرکردە تووندڕۆکانی دیکەی پارتەکە پێشان دەدات؛ بەرنامەکەی لەسەر کێشەی رۆژانەی خەڵک لە شارەکە چڕکردووەتەوە، وەک گرانیی کرێی خانوو، پەروەردە و کێشەکانی نیشتەجێبوون، ئەمەش وایکردووە دەنگەکانی لە 2023ـەوە تاوەکو ئێستا دوو هێندە زیاد بکات.
چوار سەرچاوەی دەنگی راستڕۆکان
دەنگدەرانی (ئەی ئێف دی) لە چوار توێژی سەرەکی پێکدێن:
1دەنگدەرانی ناڕازیی پارتی کریستیانی (سی دی یوو): ئەو دەنگدەرانەی بەهۆی تێپەڕاندنی سنووری یاسایی قەرز لەلایەن فرێدریش مێرتس، راوێژکاری ئەڵمانیاوە تووڕەن و ئەم هەنگاوەیان وەک "ناپاکیی دارایی" لێکداوەتەوە؛ هاوشێوەی ئەو شەپۆلەی لە ساڵی 2015 بەهۆی بڕیارەکەی ئەنگێلا مێرکل بۆ وەرگرتنی یەک ملیۆن پەنابەر روویدا.
2گەنجانی یەکلا نەبووەوە: لە ویلایەتی ساکسۆنیا-ئانهالت، پارتەکە توانی زیاتر لە 170 هەزار دەنگدەری یەکلا نەبووەوە لە رێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە بۆ لای خۆی رابکێشێت.
3 دەنگدەرانی راستڕۆی کۆمەڵایەتی و چەپی ئابووری: ئەو کەسانەی لە رووی کۆمەڵایەتییەوە دژە کۆچبەرن، بەڵام داوای هاوکاریی دارایی لە دەوڵەت دەکەن.
4نێۆنازییەکان و تووندڕۆکان: کە لە سەرەتای دروستبوونی پارتەکەوە لایەنگری بوون.
لە راپرسییەکدا کە هەفتەی رابردوو بۆ 40 هەزار مێرمنداڵی خوار 16 ساڵ لە بەرلین ئەنجامدرا، دەنگەکان بەم شێوەیە دابەشبوون:
•پارتی چەپ (دی لینکە): 32.8%
•پارتی سەوزەکان: 20.9%
•جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا (ئەی ئێف دی): تەنیا 5.8%
هەرچەندە نەوجەوانانی بەرلین زیاتر لایەنگری چەپەکانن، بەڵام بەرلین بەراورد بە شارە دەوڵەمەندەکانی وەک میونشن و فرانکفۆرت شارێکی هەژارترە؛ بە تایبەت بەشی رۆژهەڵاتی شارەکە کە پێشتر لەژێر حوکمی کۆمۆنیستەکاندا (ئەڵمانیای رۆژهەڵات) بوو و ئێستاش هەژارییەکەی وایکردووە زەوینەیەکی لەبار بێت بۆ گەشەی خێرای راستڕۆکان.
هەڵبژاردنی 20ی ئەیلوولی 2026ی بەرلین
رۆژی یەکشەممە، 20-09-2026، دانیشتووانی بەرلین دەنگ بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی نوێی ویلایەتەکە (ئەنجوومەنی نوێنەران) و 12 ئەنجوومەنی شارەوانیی گەڕەکەکان دەدەن. ئەمە دەبێتە یەکەمین هەڵبژاردن لە مێژووی پایتەختدا کە مێرمنداڵانی تەمەن 16 و 17 ساڵ رێگەیان پێدەدرێت دەنگ بدەن.
هەڵبژاردنی پێشوو لە ساڵی 2021 ئەنجامدرا، بەڵام بەهۆی کێشەی گەورەی رێکخستنەوە هەڵوەشێندرایەوە و لە 2023 دووبارە کرایەوە؛ بەڵام وادەی خولی یاسادانان وەک خۆی مایەوە، بۆیە هەڵبژاردنی ئاسایی لەمساڵدا بەڕێوەدەچێت.
ناسنامەی هەڵبژاردن و یاساکانی دەنگدان
•رێککەوتی هەڵبژاردن: یەکشەممە، 20ی ئەیلوولی 2026
•ژمارەی دەنگدەرانی شایستە: نزیکەی 2.4 ملیۆن کەس
•تەمەنی دەنگدان: 16 ساڵ بەرەو سەر (بۆ یەکەمجار لە 18 ساڵەوە دابەزێندرا)
•مەرجی نیشتەجێبوون: هاووڵاتیی ئەڵمانی بێت و لانیکەم بۆ ماوەی 3 مانگ لە بەرلین نیشتەجێ بێت (پێش 20ی حوزەیران ناوی تۆمارکرابێت)
•مافی دەنگدانی بیانییەکان: هاووڵاتییانی یەکێتیی ئەورووپا کە لە بەرلین دەژین، دەتوانن تەنیا بۆ ئەنجوومەنی شارەوانیی گەڕەکەکان دەنگ بدەن
•شێوازی دەنگدان: بە شێوەی راستەوخۆ لە بنکەکان یان لە رێگەی پۆستەوە (دەنگدانی پێشوەختە)
سیستمی دەنگدان و ژمارەی کورسییەکان
لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی بەرلین، هەر دەنگدەرێک دوو دەنگی هەیە لەسەر یەک کارتی دەنگدان:
•دەنگی یەکەم: بۆ هەڵبژاردنی بەربژێری راستەوخۆی ناوچەکەیە (بەرلین 78 بازنەی هەڵبژاردنی هەیە).
•دەنگی دووەم: بۆ هەڵبژاردنی لیستی پارتەکانە، کە ئەم دەنگە رۆڵی یەکلاکەرەوە دەبینێت لە دیاریکردنی قەبارە و ژمارەی کورسیی پارتەکان لە پەرلەماندا.
پەرلەمانی بەرلین چەند کورسییە؟
•کەمترین ژمارەی یاسایی کورسییەکان: 130 کورسی
•کورسییە راستەوخۆکان لە بازنەکان: 78 کورسی
•کورسییەکان لە رێگەی لیستی پارتەکانەوە: 52 کورسی
•ژمارەی کورسییەکانی پەرلەمانی ئێستا: 159 کورسی (بەهۆی کورسیی زیادە و کورسیی قەرەبوو بۆ هاوسەنگکردنی رێژەی دەنگەکان زیادی کردووە)
ژمارەی پارتە بەشداربووەکان: 17 پارت (12 پارت لەسەر ئاستی تەواوی هەرێمەکە بەشدارن).
بەربژێرە سەرەکییەکانی پارتەکان بۆ پۆستی سەرۆکی شارەوانی
•یەکێتیی دیموکراتی کریستیانی (سی دی یوو): شتیفان ئێڤەرز (وەزیری دارایی و رۆشنبیری، 10 هەفتە پێش هەڵبژاردن لەبری کای ڤێگنەر دەستنیشانکرا)
•پارتی سۆسیال دیموکرات (ئێس پی دی): شتیفن کراخ (سەرۆکی نوێی لقی بەرلینی پارتەکە)
•پارتی سەوزەکان: سەرکردایەتییەکی هاوبەش لە نێوان (ڤێرنەر گراف و بێتینا یاراش)؛ لە ئەگەری سەرکەوتندا ڤێرنەر گراف دەبێتە سەرۆکی شارەوانی
•پارتی چەپ (دی لینکە): ئەلیف ئێرالپ (بۆ یەکەمجار وەک بەربژێری سەرەکی سەرکردایەتیی پارتەکەی دەکات)
•جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا (ئەی ئێف دی): کریستین برینکەر (سەرۆکی لقی بەرلین و بەربژێری ساڵانی 2021 و 2023)
•پارتی دیموکراتی ئازاد (ئێف دی پی): کریستۆف مایەر (سەرۆکی لقی بەرلینی پارتەکە)
•هاوپەیمانیی زارا ڤاگنکنێشت (بی ئێس دەبلیو): ئەلێکساندەر کینگ (بۆ یەکەمجارە پارتەکە لە بەرلین بەشدار دەبێت)
دوای هەڵبژاردن چی روودەدات؟
رۆژی یەکشەممە، راستەوخۆ دوای داخرانی دەرگای بنکەکانی دەنگدان لە کاژێر 18:00ـی ئێوارە، پەیمانگەکانی راپرسی ئەنجامە بەراییەکان (Exit Polls) بڵاودەکەنەوە. لە شەودا ئەنجامی بەرایی فەرمی رادەگەیێندرێت و دوای چەند هەفتەیەک کۆمیسیۆنی هەڵبژاردن ئەنجامی کۆتایی پەسەند دەکات.
دواتر گفتووگۆی درێژخایەن لە نێوان پارتەکان بۆ پێکهێنانی حکومەتی هاوپەیمانی دەستپێدەکات، کە زۆرجار چەند هەفتەیەک دەخایێنێت. دوای واژۆکردنی رێککەوتنی هاوپەیمانێتی، پەرلەمان لە دەنگدانێکدا سەرۆکی نوێی شارەوانیی بەرلین هەڵدەبژێرێت و ئەویش سیناتۆرەکان (وەزیرەکانی حکومەتی بەرلین) دەستنیشان دەکات. لە ئێستادا، هەموو پارتەکان سوورن لەسەر پاراستنی "دیواری ئاگرین"؛ کە رێککەوتنێکی نەنووسراوە لەنێوانیاندا تاوەکو بە هیچ جۆرێک هاوپەیمانێتی لەگەڵ پارتی راستڕەوی تووندڕۆی (ئەی ئێف دی) نەکەن بۆ پێکهێنانی حکومەت.
