ئایا هەستان لە خەو کاژێر 3:00ی شەو شتێکی ئاساییە یان نەخۆشییە؟

لە رابردوودا و پێش ئەوەی کارەبا و مۆبایل هەبێت، مرۆڤەکان خەویان یەک پارچە نەبووە، واتە تاوەکو بەیانی بەردەوام نەخەوتوون. ئەوان دوای خۆرئاوابوون دەخەوتن، پاشان لە نیوەشەودا بۆ ماوەیەک خەبەریان دەبووەوە، ئینجا دووبارە دەخەوتنەوە تاوەکو بەیانی.

بەڵام دوای شۆڕشی پیشەسازی و پەیدابوونی رووناکی، کاتی خەوتن دواکەوت و هەردوو خەوەکە بوون بە یەک خەو. بۆیە ئێستا ئەگەر شەوانە خەبەرمان ببێتەوە، پێمان وایە کێشەیەکمان هەیە.

خەوی ئێمە لە چەند سووڕێکی 90 بۆ 110 خولەکی پێکدێت. خەوی قووڵ دەکەوێتە نیوەی یەکەمی شەوەوە، بۆیە بەرەبەیان خەوەکەمان سووک دەبێت و زووتر خەبەرمان دەبێتەوە. هەروەها هەموو مرۆڤێک لە شەوێکدا چەند جارێک بە کورتی خەبەری دەبێتەوە، بەڵام لەبیری نامێنێت.

هۆرمۆنی کۆرتیزۆل بەرپرسە لە بەئاگابوونمان. پێشتر پێیان وابوو کاتێک ئەم هۆرمۆنە لە کاژێر 3:00ی شەو بەرز دەبێتەوە، راستەوخۆ دەبێتە هۆی خەبەربوونەوە، بەڵام توێژینەوە نوێیەکان دەڵێن، ئەم هۆرمۆنە بە سرووشتیی خۆی بەرز دەبێتەوە، جا تۆ خەوتبیت یان بەئاگا بیت.

جگە لەم خووە سرووشتییەی جەستە، چەند هۆکارێکی دیکەش وادەکەن شەوانە خەبەرت ببێتەوە، وەک:

• گۆڕانکاریی هۆرمۆنەکان: بەتایبەتی لەو ژنانەی کە لە تەمەنی نائومێدیدان، بەهۆی دابەزینی هۆرمۆنەکان و ئارەقکردنەوەی شەوانە، زۆرجار خەبەریان دەبێتەوە.
• دابەزینی شەکری خوێن: ئەگەر نانی ئێوارەت کەم بووبێت یان زوو خواردبێتت، شەوانە شەکری خوێنت دادەبەزێت و جەستەت هۆرمۆنەکانی گوشاری دەروونی دەردەدات بۆ بەرزکردنەوەی، کە ئەمەش خەبەرت دەکاتەوە.
• کافاین و کحولییەکان: خواردنەوەی قاوە و کحول، تەنانەت ئەگەر لە پاشنیوەڕۆشدا بێت، کوالێتیی خەو تێکدەدەن و رێگە نادەن بچیتە قۆناخی خەوی قووڵەوە.

ئەم خەبەربوونەوەیە کاتێک دەبێتە کێشە کە تۆ لەنێو جێگەکەتدایت و بیر لەوە دەکەیتەوە کە "بۆچی خەوم لێ ناکەوێت؟" یان بەردەوام سەیری کاتژمێر دەکەیت. ئەمە وادەکات مێشکت فێربێت کە کاژێر 3:00ی شەو کاتی بیرکردنەوە و سترێسە نەک خەوتن.

بۆ چارەسەرکردنی ئەم دۆخە، شارەزایان ئەم ئامۆژگارییانە دەدەن:

1. پێش خەوتن دووربکەوەرەوە لە شاشەی مۆبایل و کۆمپیوتەر، قاوە و کحولییەکان.
2. هەموو بەیانییەک لە یەک کاتی دیاریکراودا لە خەو هەستە، چونکە ئەمە کاتژمێری بایۆلۆژیی جەستەت رێکدەخات.
3. ئەگەر لە کاژێر 3:00ی شەو خەبەرت بووەوە و بۆ ماوەی 20 خولەک خەوت لێ نەکەوتەوە، لە جێگەکەت هەستە و کارێکی بێ حەوسەڵە بکە تاوەکو دووبارە خەواڵوو دەبیتەوە، بۆ ئەوەی مێشکت جێگەی خەو بە بێخەوییەوە نەبەستێتەوە.

ئەم زانیارییانە بەپشتبەستن بە کۆمەڵێک توێژینەوەی زانستی و مێژوویی خراونەتەڕوو:

• رۆجەر ئیکیرچ (مێژوونووسی بواری خەو): بەدواداچوونی بۆ زیاتر لە 2,000 بەڵگەنامەی مێژوویی کردووە (وەک تۆماری دادگاکان، تێکستە پزیشکییەکان و شیعرەکان) کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی داستانی هۆمەر و دەریخستووە کە خەوی مرۆڤ لە کۆندا دوو قۆناخ بووە.
• توێژینەوەی زانستیی 1992: لە توێژینەوەیەکدا، بەشداربووان لە تاقیگەیەکدا هێڵدرانەوە کە هیچ کاتژمێرێک و رووناکییەکی دەستکردی تێدا نەبوو؛ دەرکەوت مرۆڤەکان کاتێک لە رووناکیی دەستکرد دوور دەکەونەوە، بەشێوەیەکی سرووشتی دەگەڕێنەوە بۆ خەوی دوو قۆناخی.
• توێژینەوەی 2017: توێژینەوەیەک لەسەر 21 کەس لە کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵیی مەداگاسکار کرا کە کارەبایان نییە، دەرکەوت ئەوانیش زۆربەیان بە دوو قۆناخ دەخەون.
• نوێترین توێژینەوەی 2025: لە توێژینەوەیەکی نوێدا کە لەسەر زیاتر لە 200 کەس کراوە، لەبری وەرگرتنی نموونەی لیک دوای خەبەربوونەوە، زانایان لە رێگەی ئامێرێکی پێشکەوتووەوە (microdialysis) بەشێوەیەکی راستەوخۆ پێوانەی هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵیان لەژێر پێستی بەشداربوواندا کردووە، بۆ ئەوەی بزانن ئایا ئەم هۆرمۆنەیە کە دەبێتە هۆی خەبەربوونەوە یان نا.
• پێداچوونەوەی 2026: گۆڤاری زانستیی Physiologia پێداچوونەوەیەکی بڵاوکردەوە لەسەر کێشەی تێکچوونی خەو لای ژنان لە قۆناخی چوونە تەمەنەوە (تەمەنی نائومێدی).