بەرایی
رۆژی 15ـی ئاب سەرۆکوەزیرانی عێراق لە وەزارەتی کارەباوە رایگەیاند کە تاوەکو ساڵی 2027، لە رێگەی هاوردەکردنی زیاتر لە دە هەزار مێگاوات لە وڵاتانی دراوسێ و زیادکردنی 37 هەزار مێگاواتی دیکە لە سەرچاوەی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی، قەیرانی کارەبا تێدەپەڕێنن. بەڵام ئەگەر بەفیڕۆچوونی کارەبا بەم شێوەیەی ئێستا بەردەوام بێت، ئەوا نیوەی ئەم 47 هەزار مێگاواتەش هاوشێوەی نیوەی ئەو 30 هەزارەی ئێستا بەفیڕۆ دەچێت و تەنانەت بە جێبەجێکردنی ئەم پلانە فراوانەش، دابینکردنی تەواوی خواست لە ساڵی 2028ـدا کارێکی ئەستەم دەبێت.
لە راستیدا، بڕی پێداویستیی هاووڵاتییانی عێراق 60 هەزار مێگاوات کارەبا نییە، بەڵکو کێشەی سەرەکی لە بەفیڕۆچوونی زیاتر لە نیوەی ئەو کارەبایەدایە کە بەرهەمدێت و هاوردە دەکرێت، پێش ئەوەی بگاتە دەستی بەکاربەر. ئەگەر ئەم رێژەیە کەمبکرێتەوە و کۆنترۆڵ بکرێت، بەو بڕەی ئێستاش دەکرێت کارەبای 24 کاژێری (هاوشێوەی فەرەنسا و ئەڵمانیا) بۆ هاووڵاتییان دابین بکرێت و کۆتایی بەو قەیرانە و ناڕەزایەتییە هاوینانە بهێندرێت، کە ساڵانە بۆ کارەبا دەکرێت.
بەپێی داتاکانی دەستەی ئامار و سیستمەکانی زانیاریی جوگرافیی عێراق، رێژەی 58%ـی ئەو کارەبایەی لە عێراق بەرهەمدێت و هاوردە دەکرێت، پێش ئەوەی بگاتە بەکاربەر بەفیڕۆ دەچێت و لە پارێزگایەکی وەکو کەربەلاشدا ئەم رێژەیە بەرز دەبێتەوە بۆ 70%.
ئێستا، پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: ئایا عێراق پێویستی بە خستنەڕووی زیاتری کارەبایە یان رێکخستنەوەی کەرتەکە؟
بەرهەمهێنان، فرۆشتن، هاوردەکردن و بەفیڕۆچوونی کارەبا لە عێراق (2007–2024)
داتاکان دەریدەخەن کە لە ساڵی 2024ـدا کۆی کارەبای بەرهەمهێندراو لە سیستمی عێراق (بەبێ هەرێمی کوردستان) گەیشتووەتە 165 ملیۆن مێگاوات لە کاژێرێکدا، لە کاتێکدا ئەو بڕەی گەیشتووەتە هاووڵاتییان و فرۆشراوە پێیان تەنیا 59.7 ملیۆن مێگاوات لە کاژێرێکدا بووە. ئەمەش مانای ئەوەیە کە تەنیا لەو ساڵەدا بڕی 98.2 ملیۆن مێگاوات لە کاژێرێکدا بەفیڕۆچووە، کە دەکاتە زیاتر لەو بڕەی کە هاوردە کراوە.
عێراق لە چوار سەرچاوەی جیاوازەوە کارەبا بەرهەمدەهێنێت و زۆرترینیشی لە رێگەی گازی سروشتییەوە بووە. بەپێی داتاکان سەرچاوەکانی بەرهەمهێنانی کارەبای عێراق لە 2024ـدا بەم شێوەیە بووە: گازی سروشتی: 58.3 ملیۆن مێگاوات لە کاژێرێکدا، وێستگە هەڵمییەکان: 32 ملیۆن مێگاوات لە کاژێرێکدا، کارۆئاوی بەنداوەکان: 3.5 ملیۆن مێگاوات لە کاژێرێکدا و دیزڵ: 2.9 ملیۆن مێگاوات لە کاژێرێکدا. ئەمەش جگە لە هاوردەکردن، کە بڕەکەی لەو ساڵەدا نزیکەی 60 ملیۆن مێگاوات بووە لە کاژێرێکدا.
سەرەڕای ئەم بڕە زۆرە، هێشتا نەتوانراوە پێداویستیی دانیشتووان بە کارەبای 24 کاژێری پڕبکرێتەوە و نیوەی رۆژەکە بگرە زیاتریشی بە کارەبای مۆلیدە پڕ دەکرێتەوە. راستە بەشێکی بەفیڕۆچوونەکە تەکنیکییە؛ بەڵام بەفیڕۆچوونی نزیکەی 60%ـی کارەبای بەرهەمهاتوو پەیوەستە بە کۆنیی تۆڕەکانی گواستنەوە، وێستگەکانی ئاڵوگۆڕی کارەبا، ناردن و وەرگرتنی ڤۆڵتییە، لەگەڵ جیاوازی و دووریی نێوان وێستگەکانی بەرهەمهێنان و بەکارهێنان لەگەڵ بەکارهێنان و دزینی بڕێکی زۆریش بە شێوەی نایاسایی و لە دەرەوەی سیستمی خوێندنەوەی میترینگ.
ئەگەر ئەو بڕە کارەبایەی ئێستا لە عێراق بەرهەمدێت و هاوردە دەکرێت لە دەرەوەی ئەو بەفیڕۆچوونانە بەکاربهاتایە، ئەوا دەکرا هەر دانیشتوویەکی عێراق هاوشێوەی گەورەترین ئابوورییەکانی جیهان کارەبای پێویستی پێ بگات و 24 کاژێر کارەبای هەبوایە.
بەپێی داتاکانی ئیمبەر بۆ کارەبا لە 2026ـدا جیهان بەگشتی هەر دانیشتووانێکی 3.7 مێگاوات لە کاژێرێکدا بەکارهێناوە، بەڵام جیاوازیی گەورەش لەنێوان وڵاتان هەیە بە شێوەیەک بڕی بەکارهێنانی ساڵانەی کارەبا بۆ هەر تاکێک لە کەنەدا بەرزترین و لە هیندستان نزمترینە، کەنەدا: 16.1 مێگاوات لە کاژێرێکدا، ئەمریکا: 13.1 مێگاوات لە کاژێرێکدا، کۆریای باشوور: 12.1 مێگاوات لە کاژێرێکدا، ژاپۆن: 8.4 مێگاوات لە کاژێرێکدا و رووسیا: 8.2 مێگاوات لە کاژێرێکدا و چین: 7.5 مێگاوات لە کاژێرێکدا و هیندستان 1.4 مێگاوات لە کاژێرێکدا.
بەپێی لێکدانەوەکان، ئەو بڕە کارەبایەی ئێستا لە عێراق بەرهەمدێت و هاوردە دەکرێت نزیکەی 30 هەزار مێگاواتە، کە ئەمەش بە واتای ئەوەیە هەر دانیشتوویەکی پارێزگاکانی عێراق دەبێت بتوانێت هاوشێوەی فەرەنسا (7.2 مێگاوات لە کاژێرێکدا) و ئەڵمانیا (6.2 مێگاوات لە کاژێرێکدا) کارەبای هەبێت.
بەڵام داتاکانی دەستەی ئامار دەریدەخەن ساڵی 2024 بەرزترین بڕی کارەبای گەیشتوو بە هاووڵاتییان لە بەسرە بووە کە 2.85 مێگاوات لە کاژێرێکدا و نزمترینی لە مووسڵ بووە کە 1.24 مێگاوات لە کاژێرێکدا بووە. بە تێکڕاش 1.76 مێگاوات لە کاژێرێکدا، واتە هەر هاووڵاتییەکی عێراقی کارەبای دابینکراوی هاوشێوەی هیندستان و بگرە کەمتریشی پێ دەگات، لە کاتێکدا تێکڕای هیندستان 1.4 مێگاوات لە کاژێرێکدایە و سەدان ملیۆن کەس بەدەست نەبوونی کارەباوە دەناڵێنن.
قەبارەی بەفیڕۆچوون و دابەشکردنی فرۆشتنی کارەبا
لەڕووی نرخەوە، عێراق لە دوای ئەسیوبیا، کوبا و قیرغیزستانەوە هەرزانترین وڵاتە بۆ دابینکردنی کارەبا، بەوەی یەک مێگاوات تەنیا بە دە دینارە لە کاژێرێکدا. ئەگەر بەهای ئەو کارەبایەی بەفیڕۆچوو لە 2024 لێکبدەینەوە، ئەوا بە نرخی ناوخۆیی (دە دینار بۆ هەر مێگاواتێک): سەروو 818 ملیار دینار دەکات (تەنیا بۆ پارێزگایەکی وەکو نەجەف بە سەروو 50 ملیار دینار). لە هەمان کاتدا، بە نرخی تێکڕای ئەورووپا (325 دینار یان 0.252 دۆلار بۆ هەر مێگاواتێک): بەهای بەفیڕۆچوون لە نەجەف بەرز دەبێتەوە بۆ 1.6 تریلیۆن دینار لە ساڵێکدا و لەسەر ئاستی گشتیی عێراق دەگاتە سەروو 26 تریلیۆن دینار.
ئەمە لە کاتێکدایە کە کۆی تێچووی کەرتی کارەبا لە ساڵی 2024ـدا بریتی بووە لە 32 تریلیۆن دینار، لە بەرامبەردا کۆی داهاتەکەی تەنیا 25.9 تریلیۆن دینار بووە، کە جیاوازییەکەی 6.1 تریلیۆن دینار کورتهێنان لەخۆ دەگرێت.
لەڕووی پێداویستییەوە، نزیکەی 80%ـی ئەو کارەبایەی عێراق پێویستییەتی بۆ ماڵان و دامەزراوەکانی حکومەتە، و تەنیا 20% بۆ بازرگانی، پیشەسازی و کەرتی کشتوکاڵ تەرخان دەکرێت. داتاکانی دەستەی ئامار بۆ ساڵی 2024 دەریدەخەن کە لەو 67.5 ملیۆن مێگاواتەی دابینکراوە:
ماڵان: 60.6%
دامەزراوە حکومییەکان: 19.1%
پیشەسازی: 10.2%
بازرگانی: 7.8%
کشتوکاڵ: 2.2%
بەرزبوونەوەی رێژەی پێداویستیی ماڵان و دامەزراوە حکومییەکان بۆ کارەبا، کە چوار هێندەی سێ کەرتی بەرهەمهێنەرە لە عێراق، نیشانەیەکی مەترسیدارە لەسەر ئاستی بەکارهێنان. ئەمە بە روونی دەریدەخات کە کێشەی کارەبا لە عێراق لە بنەڕەتدا نەبوونی سەرچاوەی بەرهەمهێنان یان هاوردەکردن نییە، بەڵکو رێکخستنەوەی خواستە و بەفیڕۆدان زۆر گەورەیە؛ بۆ نموونە، کەمترین رێژەی بەفیڕۆچوونی کارەبا لەنێو پارێزگاکان لە دیالەیە کە دەگاتە سەروو 36.9%.
راستە عێراقیش هاوشێوەی جیهان رۆژ بە رۆژ خواست بۆ کارەبا لە زیادبووندایە، بەڵام لە وڵاتانی جیهان بەهۆی داتاسەنتەرەکانی ژیریی دەستکرد (AI) و کارگە پێشکەوتووەکانەوەیە، بەڵام لە عێراق بۆ ماڵان و دامەزراوەکانی حکومەتە تاوەکو کەرتی بەرهەمهێنان (پیشەسازی، بازرگانی و کشتوکاڵ).
ئەگەر ئەو بڕەی عێراق بۆ ماڵان پێویستییەتی بەراورد بکەین بە چین و ئەمریکا، ئەوا چوار هێندەی چین و دوو هێندەی ئەمریکایە، واتە هاووڵاتییەکی عێراقی چوار هێندەی چینییەک و دوو هێندەی ئەمریکییەک رۆژانە کارەبای پێویستە.
بڕی ئەو کارەبایەی لە عێراق بەفیڕۆ دەچێت، بە هەموو هۆکارەکانەوە، دوو هێندەی ئەو بڕەیە کە ساڵانە عێراق لە دەرەوە هاوردەی دەکات. ئەمەش لە کاتێکدایە کە رێژەی 65%ـی تێچووی دابینکردنی کارەبا لە ناوەڕاست و باشووری عێراق لەلایەن حکومەتەوە پاڵپشتی دەکرێت و نرخەکەی دە دینارە و 33 هێندە هەرزانترە لە تێکڕای نرخی کارەبا لە وڵاتانی ئەورووپا. جگە لە جیاوازیی تێچوو و داهات بەپێی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە، ساڵانە عێراق زیاتر لە 4.4 ملیار دۆلار خەرج دەکات بۆ ئەوەی ئەم نرخە پاڵپشتیکراوە بە بەکارهێنانی گاز و نەوت رابگرێت.
کۆتایی
ئەم ژمارە زەبەلاحانەی بەفیڕۆچوونی کارەبا و بەردەوامیی دیمەنی هەزاران وایەر و مۆلیدە لە گەڕەک و شەقامەکانی عێراق لە کاتێکدایە کە لە کانوونی دووەمی 2015ـەوە تاوەکو ئایاری 2026، حکومەتەکانی عێراق بڕی 19.58 تریلیۆن دیناریان بۆ وەزارەتی کارەبا خەرجکردووە (کە 17.74 تریلیۆن دیناری بۆ وەبەرهێنان بووە لەم کەرتەدا).
ئەگەر ساڵی 2015 بە بنەما وەربگرین، ئەوا لە ماوەی دەیەی رابردوودا سەرەڕای ئەو 17 تریلیۆن دینارە، هێشتا رێژەی گەشەکردنی ئەم کەرتە لەڕووە جیاوازەکانەوە بەم شێوەیە بووە: بڕی زیادکردنی ساڵانەی بەرهەمهێنان: 8.2%، بڕی دابینکراو: 5.4% و بڕی هاوردەکراو: 18.4%، لە بەرامبەردا رێژەی هاوردەکردنی کارەبا، کۆکردنەوەی بڕی پارەی فرۆشتن، و بەفیڕۆچوونی کارەبا زیادی کردووە.
لە کۆتاییدا، ئەگەر رێژەی بەفیڕۆچوونی کارەبا کەم نەکرێتەوە، زیادکردنی 47 هەزار مێگاواتی دیکە، لەم دۆخە ئابوورییەی عێراقدا، هیچ کێشەیەک چارەسەر ناکات، بەڵکو بارگرانییەکی دارایی گەورە لەسەر دەوڵەت دروست دەکات و بەهای ئەو کارەبایەی تەنیا لە ساڵێکدا بەفیڕۆ دەچێت زیاد دەکات بۆ سێ تریلیۆن دینار بە نرخی هەرزانی ناوخۆیی و سەروو 15 تریلیۆن دینار بە نرخی جیهانی.
