.jpg&w=3840&q=75)
بڕیارە لەم رۆژانەی کۆتایی چلەی هاوین، پەرلەمانی عێراق وەزیری دارایی میوانداری بکات بۆ روونکردنەوەی ئەو دۆخەی ئابووریی عێراق پێدا تێدەپەرێت، کە داهاتی مانگانەی نەوتی هەناردەکراوی لە 9 تریلیۆن دینارەوە بۆ 1.5 تریلیۆن دینار دابەزیوە، لە بەرامبەردا خەرجی مانگانەی هێشتا لە سەرووی 9 تریلیۆن دینارەوەیە. ئێستا تاکە بژاردەی عێراق قەرزە بۆ پڕکردنەوەی خەرجی مانگانە، ئەویش لە کاتێکدا قەرزی ناوخۆیی 106 تریلیۆن دیناری تێپەڕاندووە و قەرزی دەرەکیی نازانرێت 10 ملیار دۆلارە یان 53 ملیار دۆلارە؟
لەراستی دا، جیاوازیی نێوان ئەم دوو ژمارەیە زۆرەو و چارەنووسسازە؛ چونکە ئەگەر قەرزی دەرەکی 10 ملیار دۆلار بێت، کۆنتڕۆڵکردنی ئاسانە و بەئاسایبوونەوەی رەوشی تەنگەی هورمز بە دوو مانگ کەمتر دەتوانرێت پڕ بکرێتەوە، بەڵام ئەگەر 53 ملیار دۆلار بێت، واتە 69 تریلیۆن دینار و بە 106 تریلیۆن دیناری قەرزی نێوخۆییەوە نزیک دەبێتەوە لە رێژەی 85٪ کۆی قەبارەی ئابوورییەکەی و بەمەش تاوەکو کۆتایی ئەم ساڵیش قەرزەکان دەبێتە هێندەی کۆی گەشەی بەرهەمی نێوخۆیی وڵاتەکە. بەمەش وڵات بەرەو قۆناخێکی مەترسیدار هەنگاو دەنێت کە تەنیا کورتهێنان و هەڵئاوسان نییە رووبدات لە مانگەکانی داهاتوو، بەڵکو مەترسیی راستەوخۆ لەسەر ئیفلاسبوونی دەوڵەتەکە ولاوازبوونی دراوەکەی و گرانی ماددە و کاڵاکان دروست دەکات.
هەروەها، جیاوازییەکی سادەی قەرزی نێوخۆی و دەرەکیش کاتێک دەردەکەوێت، قەرزی نێوخۆی زیاتر بەرەو چاپکردنی پارە و کەمکردنەوەی یەدەگی بیانی هەنگاو دەنێت بۆ پڕکردنەوەی خەرجییەکان و کورتهێنان، بەڵام لە بەرامبەردا، قەرزی دەرەکیی عێراق پابەندی کۆمەڵێک رێوشوێنی ئابووریی مەرجدار دەکات تاوەکو هەم بتوانێت قەرزەکان بداتەوە و هەمیش چاکسازیی پێویست ئەنجام بدات بۆ ئەوەی بتوانێت خەرجییەکانی لە داهاتوودا بەمەکترین کورتهێنانەوە پڕبکاتەوە.
رۆژی 8ی ئایاری 2026، واتە 5 رۆژ پێش لە سوێندخواردنی کابینەی نوێ لە پەرلەمان، وەزارەتی دارایی عێراق زنجیرەیەک راپۆرتی بە داتاوە دەربارەی کارەکانی بڵاوکردەوە کە یەکێکیان تایبەت بوو بە قەرزە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی عێراق.
بەپێی راپۆرتەکە، کۆی قەرزەکان 96 تریلیۆن دیناری ناوخۆیی و 10 ملیار دۆلاری دەرەکی بووە (کە بە دینار دەکاتە 109 تریلیۆن دینار و بە دۆلاریش نزیکەی 84 ملیار دۆلار). بەڵام ئامارەکانی بانکی ناوەندی لە راپۆرتی هەفتانەی خۆیدا (لەژێر ناونیشانی "نیشاندەرە ئابوورییەکانی عێراق") تاوەکو کۆتایی ئاداری 2026، ئاماژە بە 103 تریلیۆن دینار قەرزی ناوخۆیی و 53.4 ملیار دۆلار قەرزی دەرەکی دەکەن. واتە قەرزی دەرەکی لە راپۆرتی بانکی ناوەندیدا پێنج بەرامبەری ژمارەکەی وەزارەتی داراییە!
لێرەدا پرسیارەکە ئەوەیە: بۆچی لە راپۆرتی داراییدا بە 10 ملیار دۆلار نووسراوە؟ ئایا ژمارەکان لە عێراق تەنیا بە دەستکارییەوە دەنووسرێن یان بەراستی کام ژمارەیان راستە؟ چونکە جیاوازییەکەیان 40 ملیار دۆلارە (واتە نزیکەی 52 تریلیۆن دینار).
ژمارەکانی وەزارەتی دارایی بۆ قەرزە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی عێراق
راپۆرتەکەی وەزارەتی دارایی عێراق ئاماژە بەوە دەکات کە دەیەوێت روونکردنەوە تاوەکو کۆتایی نیسانی 2026 بدات. دەربارەی قەرزی ناوخۆیی دەڵێت: لەماوەی ساڵی 2023 تاوەکو 30ی نیسانی 2026 حکومەت 46.035 تریلیۆن دیناری قەرز کردووە. دابەشبوونی قەرزەکە بەپێی ساڵەکان بەم شێوەیە بووە: لە ساڵی 2023دا 7.6 تریلیۆن دینار، لە 2024دا 17.1 تریلیۆن دینار، لە 2025دا 10.8 تریلیۆن دینار، و لە چوار مانگی یەکەمی 2026دا 10.5 تریلیۆن دینار بووە.
هەروەها راپۆرتەکەی وەزارەتی دارایی روونی کردووەتەوە کە حکومەت توانیویەتی 19.9 تریلیۆن دینار لە قەرزەکانی بداتەوە، هەر ئەمەش وایکردووە کۆی قەرزی ناوخۆیی بگاتە 96.6 تریلیۆن دینار. ئاماژەی بەوەشکردووە کە شایانی باسە، بەشێکی گەورەی قەرزی ناوخۆیی (کە دەگاتە 70 تریلیۆن دینار) لە ئەنجامی کەڵەکەبوونی قەرزی کابینەکانی پێشووە لە نێوان ساڵانی 2004 تا 2022.
لەبارەی قەرزی دەرەکییەوە، راپۆرتەکەی وەزارەتی دارایی تاوەکو کۆتایی نیسانی 2026 ئاماژە بە 10.076 ملیار دۆلار (بەرامبەر بە 13.09 تریلیۆن دینار) دەکات، کە کۆکراوەی ماوەی ساڵی 2023 تا نیسانی 2026یە؛ لەم بڕەش 2.166 ملیار دۆلاری تایبەتە بە قەرزی حکومەتەکانی پێشوو.
ژمارەکانی بانکی ناوەندی بۆ قەرزە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی عێراق
بانکی ناوەندیی عێراق دوو بڵاوکراوەی هەفتانەی هەیە بە ناونیشانەکانی "نیشاندەرە داراییە سەرەکییەکان" و "راپۆرتی ئاماریی مانگانە"، کە کۆی ئامارە دارایی و ئابوورییەکانی عێراقیان تێدا دەخاتەڕوو. بەپێی داتاکانی بانکی ناوەندی، قەرزی ناوخۆیی تاوەکو 31ی ئایاری 2026 نزیکەی 103.18 تریلیۆن دینار بووە (کە پێکدێت لە: 63.2 تریلیۆن دیناری وەزارەتی دارایی، 8.8 تریلیۆن دیناری حەواڵەی گەنجینە - Treasury Bills، 20.3 تریلیۆن دینار قەرز، و 1.068 تریلیۆن دینار قەواڵە و سەنەدات). واتە ژمارەکانی بانکی ناوەندی بۆ قەرزی ناوخۆیی تاڕادەیەکی زۆر هاوتا و هاوشێوەی ژمارەکانی وەزارەتی داراییە).
جیاوازییە گەورەکە کە گومان دەخاتە سەر دروستیی ژمارەکان، پەیوەستە بە قەرزی دەرەکییەوە؛ چونکە راپۆرتەکەی بانکی ناوەندی کۆی قەرزی دەرەکیی تاوەکو 31ی ئاداری 2026 بە 53.46 ملیار دۆلار ئەژمار کردووە. بگرە لە دوو ساڵی رابردووشدا (کۆتایی 2024 و 2025) کۆی قەرزی دەرەکی بە ریزبەندی 54.6 و 54.1 ملیار دۆلار بووە. کەواتە بۆچی وەزارەتی دارایی لە ئایاری 2026دا دەڵێت قەرزی دەرەکی تەنیا 10 ملیار دۆلارە؟
یەک مانگ جیاوازیی 40 ملیار دۆلار
جیاوازیی ژمارەکانی بانکی ناوەندی و وەزارەتی دارایی بۆ کۆی قەرزی دەرەکی تەنیا یەک مانگە (ئادار بۆ نیسانی 2026). رەنگە بەپێی راپۆرتەکە وا دەربکەوێت کە عێراق لە ماوەی ئەم مانگەدا توانیبێتی 40 ملیار دۆلار قەرز بداتەوە! بەڵام واقیعەکە وانییە و بگرە شتێکی دیکەی تەواو جیاوازە: عێراق لە پێنج مانگی یەکەمی 2026دا کۆی داهاتەکەی تەنیا 33.5 تریلیۆن دینار بووە، وەزارەتی نەوتیش (سۆمۆ) دەڵێت لە ئایار و حوزەیرانی 2026دا، واتە بە دوو مانگ نەک یەک کۆی داهاتی نەوتی فرۆشراو 2.33 ملیار دۆلار بووە ( کە ئەمەش واتە بە تێکڕای 72 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، لە کاتێکدا نرخ لە بازاڕدا 91 دۆلار بووە و هێشتا حەقدەستی کۆمپانیاکانیش لێنەدراوە).
ئەم کەمتر فرۆشتنەی نەوتی عێراق بەهۆی رەوشی ئەمنیی تەنگەی هورمز و ئاڵۆزییەکانی دوای جەنگەوە؛ وایکردووە ئەو کۆمپانیایانەی دەتوانن لە تەنگەی هورمز نەوت بگوازنەوە داوای داشکاندنی زۆر لە نرخی نەوتی بازاڕە جیهانییەکان لە وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت بکەن. بەڕێوەبەری گشتیی سۆمۆ لە رۆژانی رابردوودا بەروونی گوتی کە عێراق بە نرخی رۆژ دەفرۆشێت بەڵام دۆخی هورمز وایکردووە 20 دۆلار لە خوار نرخی بازاڕەوە بێت، و هەندێکی وڵاتی خەلیج زۆرلەوەش کەمتر نەوتەکەیان دەفرۆشن.
ئەم ژمارانەی سۆمۆ دەریدەخەن حکومەت لە توانایدا نییە لە یەک مانگدا قەرزی دەرەکی لە 53 ملیارەوە دابەزێنێت بۆ 10 ملیار دۆلار. وەزارەتی دارایی لە کاتێکدا ئەم راپۆرتەی بڵاوکردووەتەوە کە راپۆرتەکانی بانکی ناوەندی لە بەردەستدا بوون (کە سێ ساڵە دەوروبەری 53 ملیار دۆلار نیشان دەدەن).
کۆتایی
ئێستا لە عێراق دا هەمووان باس لە کەمیی نەختینە، راگرتنی پڕۆژەکان و کەمکردنەوەی خەرجییەکان دەکەن؛ بەڵام لە بەسرەوە تاوەکو زاخۆ بازاڕ زیاتر لە مووچەخۆران چاوەڕوانی مووچە دەکەن. ئایا ئەگەر عێراق قەرزی دەرەکی بکات و بڕەکەی 10 ملیار دۆلار بێت، قەرزی دەرەکییەکە لە 10 ملیارەوە دەبێتە 20 ملیار دۆلار، یان لە 53 ملیارەوە دەبێتە 63 ملیار دۆلار؟
هەروەها، دەبێ چاوەڕێ بکەین بزانین پەرلەمانی عێراق کە خەرجیی ساڵانەی خۆی 618 ملیار دینارە و %89.2ی بۆ مووچەیە— چ رێگەچارەیەک بۆ ئەم دۆخە ئابووریەیە عێراق دەخاتەڕوو؟
لەکۆتاییدا، ئایا پەرلەمان وەزارەتی دارایی لەم قۆناخەدا رێگەچارەی ستراتیژی و هەمەچەشن و توکمەی پشتبەستوو بە داتا دەخاتەڕوو یان دەستی حکومەت و ئەم کابینەیە واڵادەکات بۆ پینەکردنی دۆخەکە و دابەشکردنی مووچەی مانگانە لەسەروو هەمووشتێکەوە، چونکە لەکۆی 46 ملیۆن دانیشتوانی ئەم وڵااتە سەروو 10.2 ملیۆنی مووچە وەردەگرێت، ژمارەی ئەوانەی لێدەرکەین لەخوار 18 ساڵەوەیە ئەوا لەو لە دوو هاووڵاتیی عێراق یەکێکیان مووچە وەردەگرێت، هەربۆیەش یەکەم و دوایین هەواڵ مووچەیە، ساڵانێک بەهۆی هەناردەی نەوت و بەرزی نرخەکەیەوە هەواڵ نەبوو، بەڵام لە ئەمڕۆوە هەر قەیرانێک کیشە بۆ نەوت دروستبکات، سەردێڕی هەواڵەکان هاتن و دابەشکردن و هەبوونی پارە بۆ مووچە دەبێت، مانگانە 8.33 تریلیۆن دینار و ساڵانە 100 تریلیۆن دیناری پێویستە.
.jpg&w=3840&q=75)
