رای گشتی (Public Opinion) لە زانستی سیاسی و کۆمەڵناسیی سیاسیدا، وەک یەکێک لە ئامرازە سەرەکییەکانی چاودێریی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن و بەدیهێنانی شەرعییەتی دیموکراتی سەیر دەکرێت. پاشەکشە یان بێدەنگبوونی رای گشتی لە هەرێمی کوردستان، کە لە بنەڕەتدا دەرئەنجامی بێهیواییە لە پڕۆسەی سیاسی، بووەتە هۆی دروستبوونی بۆشاییەکی گەورە لە هۆشیاریی گشتیدا. لە ژینگەیەکی لەم شێوەیەدا، توانای کۆمەڵگە بۆ کۆبوونەوە لە دەوری "بەرژەوەندیی گشتی" و دروستکردنی گوشاری مەدەنی کەمدەبێتەوە، کە ئەمەش هاوسەنگیی هێز لەنێوان دەسەڵات و جەماوەردا تێکدەدات و زەمینە لەبەرپێی چەمکی لێپرسینەوەی دامەزراوەیی هەڵدەماڵێت. لە هەرێمی کوردستان، دوای قۆناغێک لە جۆش و خرۆشی سیاسی و ئومێدبەخشین بە گۆڕانکاری لە رێگەی ئۆپۆزیسیۆن و چالاکیی مەدەنییەوە، ئێستا بەرەو دۆخێکی مەترسیدار هەنگاو دەنێین، کە دەکرێت ناوی بنێین پاشەکشە یان "کۆتایی رای گشتی". ئەم دۆخە نەخوازراوە ئەنجامی کەڵەکەبوونی ساڵانێکی درێژی ململانێی سیاسی و بێئومێدی لە گۆڕانکاری، شکستی هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکان و باڵادەستبوونی بەرژەوەندیی شەخسی و حزبییە بەسەر بەرژەوەندیی گشتیدا. ئەگەر دیقەت بدەین دەتوانین لە چەند پرسێکدا تێبینیی پاشەکشەی رای گشتی تا ئاستی نەمان بکەین لە هەرێمی کوردستان، کە هەم هۆکاری ئەو پاشەکشەیەن، هەمیش دەکرێت وەک لێکەوتەی پاشەکشەی رای گشتی و دواجار حیساب نەکردن بۆ رای گشتی سەیری بکەین. 1. شکستی مۆدێلی ئۆپۆزیسیۆن و پاشەکشەی متمانە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی کپبوونی دەنگی شەقام، نائومێدبوونی قووڵە لە هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکان. کاتێک هاووڵاتییان دەبینن بەشێک لە پەرلەمانتاران و سەرکردەکانی ئۆپۆزیسیۆن دوای گەیشتنیان بە پەرلەمان یان کورسی و دەسەڵات، زیاتر بەدوای بەرژەوەندیی کەسی، ئیمتیازات و فەراهەمکردنی ئایندەی خۆیانەوەن تا باشترکردنی پرۆسەی سیاسی، ئەمە وا دەکات چەمکی "ئۆپۆزیسیۆنبوون" پێگە و شەرعییەتی خۆی لەدەست بدات. تا ئەو ئاستەی ئەم پرۆسەیە هۆشیاریی گشتی تووشی شۆک کردووە و وایکردووە هاووڵاتی بگاتە ئەو بڕوایەی کە گۆڕانکاری لە رێگەی سندووقی دەنگدان یان کارەکتەرە سیاسییەکانەوە تەنیا یارییەکی بێسوودە و هیچ کاریگەرییەکی لەسەر ژیانی سیاسی و ئابووری و باشترکردنی بەرژەوەندیی گشتیی خەڵک نییە. 2. پەککەوتنی دامەزراوە شەرعییەکان (ئیفلیجکردنی پەرلەمان بە نموونە) نەبوونی چالاکیی پەرلەمانی و نەبوونی حکومەتێکی نوێ بۆ ماوەی نزیکەی دوو ساڵ، ئاماژەیەکی مەترسیدارە بۆ پەککەوتنی ئیرادەی سیاسی. لە دیموکراسییە زیندووەکاندا، پەککەوتنی پەرلەمان بۆ چەند رۆژێک دەبێتە هۆی شەپۆلێکی گەورەی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی، بەڵام بێدەنگیی هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان لە بەرامبەر ئەم پەککەوتنە درێژخایەنە، نیشانەی تێپەڕاندنی قۆناغی "تووڕەیی" و گەیشتن بە قۆناغی "بێباکیی سیاسی" (Political Apathy) لەوەی دەگوزەرێت، کە دواجار هیچ باوەڕێک یان ئینتیمایەک ناهێڵێتەوە بۆ حکومەت و ژیانی سیاسی لە هەرێمی کوردستان. بەداخەوە هەرێمی کوردستان پاشەکشەی زۆری کردووە لە پرسی رای گشتی، لە دوای راپەڕین کە شەڕی ناوخۆ هەبوو، ناڕەزایی زۆر هەبوو لە ئاستی نوخبەی رۆشنبیر و خەڵکیش لەسەر ئەوەی پارتی و یەکێتی نابێت پەرلەمان دابخەن، بەڵام ئێستا ئەوە بۆ ماوەی دوو ساڵە پەرلەمان لەکارکەوتووە، کەچی هیچ دەنگێکی ناڕەزایی گشتی لە ئارادا نییە. 3. زەوتکردنی فەزای گشتی و گۆڕینی دیمۆگرافیا و سیمای شارەکان پرسێکی دیکە کە رای گشتی لە هەرێمی کوردستان سەرەڕای گرنگییەکەی، بەڵام تا ئەوپەڕی بێباکە لە بەرامبەری، پرسی ژینگەیی و دیمۆگرافیی هەرێمی کوردستانە. دیاردەی داگیرکردن و تەرخانکردنی زەوییە ستراتیژییەکانی شار بە مەبەستی دروستکردنی باڵەخانەی بەرز، ڤێلا و پڕۆژەی بازرگانی (کە پێویست بوو ببەخشرێنە سەوزایی، پارک، و هێما و سیمبولی نیشتمانی)، نموونەیەکی ئاشکرای پێشێلکردنی بەرژەوەندیی گشتییە. ئەم سیاسەتە نەک تەنیا مافی ژینگەیی و تەندروستیی نەوەکانی داهاتوو دەفەوتێنێت، بەڵکو چینێکی کەمینەی سەرمایەداری دەوڵەمەندتر دەکات و زۆرینەی خەڵک زەرەرمەند دەکات. بێدەنگبوونی خەڵک لە بەرامبەر زەوتکردنی ناهەقیانەی فەزای گشتی، بەڵگەی دەستبەرداربوونی هاووڵاتییانە لە مافە سەرەتاییەکانیان بەهۆی بێئومێدییان لە یاسا و پڕۆسەی سیاسی. بۆ نموونە دە ساڵیش دەبێت ناڕەزایی گشتی یان گردبوونەوەیەک نەکراوە بەرامبەر داگیرکردنی ئەو هەموو زەوییە گشتییانەی شارەکان، کە دەبوایە لەبری پڕۆژەی باڵەخانەی بەرز و ڤێلا، کە داهاتەکەی بۆ ژمارەیەکی زۆر کەمی بازرگان بێت، ببێتە پارکی گشتی یان سیمبولی کولتووری و هونەری، کە گشت خەڵک بتوانێت سوودی لێوەربگرێت و دواجاریش ببێتە هێمایەکی نیشتمانیی وڵات، بەڵام لەبری ئەوە بە چەند خەڵکێک دەفرۆشرێت، کە دژی بەرژەوەندیی ئەو وڵاتەن، سەرەڕای دەستکەوتنی ئەو هەموو پارەیە، کەچی ناوێکی کوردیش بە شایستە بۆ ئەو پڕۆژانە نابینن. بێدەنگبوون لە ئاست ئەو پرسە ئەوپەڕی بێباکیی سیاسی و نیشتمانییە لە هەرێمی کوردستان، کە دیارە هیچ کەس وەک پرسێکی گشتی نایبینێت! دەتوانم بڵێم، لە دەروونناسیی سۆسیۆ-سیاسیدا، ئەم دۆخەی هەرێمی کوردستان بە چەمکی "فێربوون یاخود راهاتن بە دەستەوەستانی" (Learned Helplessness) شیکار دەکرێت. واتا، کاتێک هاووڵاتییان چەندین جار هەوڵی گۆڕانکاری دەدەن (لە رێگەی ناڕەزایی، بایکۆت، یان دەنگدانی گشتی بۆ دەنگی جیاواز)، بەڵام ئەنجامەکەی تەنیا بەڵێنی بێکردار و گەیشتنی چەند کارەکتەرێکی سیاسیی دیکەیە بە دەستکەوتی سیاسی-دارایی، جۆرێک لە بێباکی دەروونی لەلای خەڵک دروست دەبێت، کە ئیتر خۆیان سەرقاڵ بکەن بەو شتانەی کە ناگۆڕدرێن. هۆکاری دووەم ئەوەیە خەڵک دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە "هیچ کەرەستەیەکی بڕیار لە دەستی ئەواندا نییە"، بۆیە راستەوخۆ دەست لە کایەی گشتی بەردەدەن و پاشەکشە دەکەن بۆ جیهانی تایبەتی خۆیان و خەمی بژێویی رەهای رۆژانەی خۆیان زۆر گرنگترە لە پرسە سیاسی و ئابوورییە گشتییەکان. کەسەکە یان گرووپەکە هەوڵ دەدات دۆخێکی خراپ بگۆڕێت، بەڵام هەموو هەوڵەکانی تووشی شکست، یان فەرامۆشکردن دەبنەوە. بەواتەیەکی دیکە مێشک لە رووی دەروونییەوە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە: هیچ پەیوەندییەک لەنێوان "کردارەکانی من" و "ئەنجامەکاندا" نییە. هەوڵدان و هەوڵنەدانی ئێمە هەمان ئەنجامی دەبێت. تا دەگاتە ئاستی پاشەکشەی تەواوەتی و تەسلیمبوون (Passivity): لە کۆتاییدا، تاک یان کۆمەڵگە دەست لە هەوڵدان هەڵدەگرێت و دەبێتە کائینێکی بێدەنگ و بێباک. لەم سۆنگەیەوە پاشەکشەکردنی رای گشتی لێکەوتەی مەترسیداری دەبێت لەسەر ئاستی سیاسی و نەتەوەیی، کە لە راستیدا نە لە بەرژەوەندیی دەسەڵاتە، نە لە بەرژەوەندیی هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکانیشە، بەتایبەت بۆ هەرێمێکی نادەوڵەتیی وەک هەرێمی کوردستان دەبێت بە هەستیارتریشەوە سەیری لێکەوتە سیاسی و نەتەوەییەکانی بکەین. لە ئاستی سیاسیدا نەمانی رای گشتی دەکرێت رێخۆشکەر بێت بۆ دەسەڵاتگەرێتیی رەها، واتا کاتێک رای گشتی پاشەکشە دەکات، نەک تەنیا دەسەڵات، بەڵکو گشت ئەکتەرەکانی پڕۆسەی سیاسی بێباک دەبن لە لێپرسینەوە و چاودێریی گشتی، هەست بە بوونی هیچ ئامرازێکی گوشار ناکەن، رەچاوی پرەنسیپە سیاسییەکان و وابەستەی خۆشیان ناکەن بە خەڵکەوە. خاڵێکی دیکە ئەوەیە کاتێک خەڵک بێباک دەبێت لە پرسە سیاسییەکان، دواجار سیستمی سیاسی شەرعییەتێکی وای نامێنێت، سیستمێکی سیاسی کە پشتیوانی و داوەریکردنی رای گشتی لەدەست بدات، تەنیا بە هێزی سەربازی و دارایی دەمێنێتەوە. ئەمەش دروستکەری سەقامگیرییەکی رووکەش و کاتییە و هەموو کاتێک لەسەر لێواری ترازان دەبێت. لە ژینگەیەکی لەم شێوەیەدا، توانای کۆمەڵگە بۆ کۆبوونەوە لە دەوری "بەرژەوەندیی گشتی" و دروستکردنی گوشاری مەدەنی کەمدەبێتەوە، کە ئەمەش هاوسەنگیی هێز لەنێوان دەسەڵات و جەماوەردا تێکدەدات. پرسێکی دیکە ئەوەیە کە نەبوونی رایەکی گشتیی بەهێز و رێکخراو، بووەتە هۆی دەرکەوتنی ئەکتەری سیاسیی هەڵپەرست و پۆپۆلیزمی کەسی لە هەرێمی کوردستاندا. فەزای سیاسی لە ململانێی بەرنامەیی و دامەزراوەییەوە دەگۆڕێت بۆ گۆڕەپانێک بۆ پۆپۆلیزم و رەفتاری هەڵپەرستانە. لەم دۆخەدا، کارەکتەرە سیاسییە بەرژەوەندیخوازەکان ئەم بۆشاییە پڕدەکەنەوە؛ بەجۆرێک کە لەبری خستنەڕووی چارەسەری (دامەزراوەیی) بۆ کێشە بنەڕەتییەکان، پەنا دەبەنە بەر گوتاری سۆزدار، دروشمی کاتی و قۆستنەوەی تووڕەیی خەڵک بۆ دەستکەوتی کەسی و رێکخراوەیی. بەم شێوەیە، بەهۆی نەمانی سنوورەکانی رای گشتی، "بەرژەوەندیی گشتی" جێگەی خۆی دەداتە "بەرژەوەندیی تاکەکەسی یان گرووپێکی سیاسیی بەرژەوەندیخواز"، کە تێیدا بڕیارە سیاسییەکان لەسەر بنەمای مانەوە لە دەسەڵات و کەڵەکەکردنی سەرمایەی سیاسی دەدرێن، نەک گەشەپێدانی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری. بێجگە لەوە مێژوو سەلماندوویەتی کە بێدەنگیی خەڵک هەمیشە بە مانای رازیبوون نییە، بەڵکو لە ئەنجامی بێئومێدییە. کەڵەکەبوونی ئەم تووڕەیییە پەنگخواردووە دەکرێت لە ساتێکی ناپێشبینیکراودا ببێتە هۆی تەقینەوەیەکی جەماوەریی کۆنترۆڵنەکراو، یان سەرهەڵدانی ئاژاوە کە هەموو سێکتەرەکان تووشی داڕمان بکات. بەڵام ئەوەی تایبەت بێت بە لێکەوتە نەتەوەییەکان، ئەوە کاریگەریی قووڵیان هەیە لەسەر پڕۆسەی سیاسی و مانەوەی قەوارەی هەرێمی کوردستان. ئەمە دەکرێت لە دوو ئاستدا لێکەوتەی هەبێت. لە ئاستی ناوخۆدا دەکرێت ناوی بنێین ئاستی داخورانی ئینتیمای نیشتمانی؛ واتا کاتێک هاووڵاتی هەست بکات خاک، سامان و فەزای گشتیی نیشتمانەکەی کراوەتە قوربانیی بەرژەوەندیی چینێکی کەمی دەستڕۆیشتوو، چەمکی "نیشتمان" بەهای مەعنەویی خۆی لەدەست دەدات. ئەمەش دەبێتە هۆی لاوازبوونی گیانی نیشتمانپەروەری و زیادبوونی دیاردەی کۆچی بەکۆمەڵ و خاڵیبوونەوەی هەرێمی کوردستان لە توانستی گەنج و رۆشنبیرەکان. ئاستی دووەم بریتییە لە ئاستی دەرەوە، کە بریتییە لە لاوازبوونی پێگەی هەرێمی کوردستان لە بەرامبەر هەڕەشە دەرەکییەکان: هەرێمێک کە هاووڵاتییەکانی ئامادە نەبن بەرگری لە بەها و رەوایەتیی سیاسیی خۆیان بکەن، لە کاتی قەیرانە نەتەوەیی و هەرێمییەکان و دانوستاندنەکان لەگەڵ بەغدا، هیچ کارتێکی گوشاری جەماوەری لەدەستدا نامێنێت. دەسەڵاتێک کە پشتئەستوور نەبێت بە رای گشتیی بەهێز، لە دەرەوەشدا بێهێز و کەمبایەخ دەبێت. لە چەند ساڵی رابردوودا ئەم لێکەوتانە زۆر یا کەم هەبوون، بۆ نموونە سەرەڕای ئەو هەموو گوشارانەی بەغدا لە هەرێمی کوردستان، بەتایبەت لە بواری پرسی مووچە و شایستە داراییەکانی دیکە، بەڵام ئەمە واینەکردووە لە ئاستی خەڵک و رای گشتیدا ببێتە هۆی رێپێوان و ناڕەزایەتییەکی سەرتاسەری دژی بەغدا، بۆیە زۆرجار ئەمە لە بەغدا وەک ئەوە لێکدراوەتەوە، کە حکومەتی هەرێمی کوردستان لە رووی پاڵپشتیی جەماوەرییەوە لاوازە. لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین کە پاشەکشەی رای گشتی یان بێدەنگبوونی شەقام لە هەرێمی کوردستان هەرگیز جێگای دڵخۆشی و بێمنەتبوون نییە لە رای گشتی، چونکە رای گشتی حوکمڕانیی تەندروست بەرهەمدێنێت و لە کاتی تەنگانەشدا بەرگری لە پرسی نیشتمانی دەکات. نەمانی ئەم رایە و باڵادەستبوونی بێئومێدی، تەنیا کێشەی دیموکراسی نییە، بەڵکو دەستپێکی لاوازبوونی هەستی سیاسی و نەتەوەییە، کە راستەوخۆ مەترسییە بۆ سەر ئایندەی قەوارەی هەرێمی کوردستان.
بیروڕا22-07-2026بەڵێنە 60 ملیار دۆلارییەکەی واشنتن و هۆستن؛ ئایا ئاستەنگە مێژووییەکانی نەوتی عێراق تێدەپەڕێنێت؟مەحموود بابان
