داتاکانی حەوت ساڵی رابردووی وەزارەتی دارایی (2019 - 2025) هاوکێشەیەکی گرنگ لە نێوان پارێزگاکانی هەرێمی کوردستاندا ئاشکرا دەکەن؛ پارێزگای دهۆک بە تێکڕای 41% بەرزترین داهاتی نانەوتی کۆکردووەتەوە، بەڵام کەمترین خەرجیی پێدراوە کە تەنیا 11.8% بووە. لە بەرامبەردا، هەولێر پشکی شێری خەرجییەکانی مانگانەی مووچەی بە رێژەی 49.2% و سلێمانی بە رێژەی 39%ی بۆ دابین کراوە. ئەم جیاوازییە گەورەیە دەریدەخات کە دابەشکردنی پارە بەسەر پارێزگاکاندا، زیاتر لەژێر کاریگەریی شێوازی تۆمارکردنی ئیداری و راژەی هێزە ئەمنییەکان و راژەی گشتی دایە، نەک ژمارەی دانیشتووانی راستەقینەی هەر شوێنێک.
داهاتی نانەوتی کە سەرەکیترین بەشی لە باج، خانووبەرەی میری و داهاتی گومرگ پێکدێت، راستەوخۆ پەیوەستە بە چالاکی ئابووری و بازرگانیی هەر پارێزگایەکەوە. لە ماوەی ساڵانی 2019 تاوەکو 2025، کۆی گشتیی داهاتی نانەوتی 20.3 تریلیۆن دینار بووە، بەشێوەیەک داهاتی باج و خانووبەرەی میری چوار پارێزگاکە گەیشتووەتە 5,415,030,943,874 دینار (نزیکەی 5.4 تریلیۆن دینار) و کۆی داهاتی گومرگەکانیش بریتییە لە 14.9 تریلیۆن دینار.
لە لایەکی دیکەوە، خەرجیی سەرەکیی حکومەت بریتییە لە مووچەی فەرمانبەران، خانەنشینان و هێزە ئەمنییەکان. داتاکان پیشانی دەدەن کە هەولێر و سلێمانی پێکەوە نزیکەی 86%ی کۆی مووچەخۆران لەخۆدەگرن، لە کاتێکدا دهۆک و هەڵەبجە تەنیا 13.1% پێکدەهێنن. هۆکاری سەرەکیی ئەم جیاوازییە گەورەیە بۆ شێوازی تۆمارکردنی ئیداری دەگەڕێتەوە، چونکە زۆربەی یەکەکانی پێشمەرگە و هێزەکانی ناوخۆ لەسەر میلاکی هەولێر و سلێمانی ئەژمار کراون و ژمارەی سەربازیی سەربەخۆ بۆ دهۆک و هەڵەبجە لە داتاکانی وەزارەتدا تۆمار نەکراوە.
لێرەدا بەپشتبەستن بە دوو سەرچاوەی سەرەکی؛ داهاتی نانەوتی کۆکراوە و خەرجی مووچەی دابەشکراو لەسەر بنەمای میلاکی گشتی، هەوڵدەدات پێوەندی نێوان پێکهاتەی دیمۆگرافی دانیشتووان و هاوسەنگی دارایی پارێزگاکان بخەینەڕوو و بەدوای وەڵامی ئەو پرسیارەوە بین، پارە چۆن بەسەر پارێزگاکانی هەرێمی کوردستاندا دابەش دەبێت؟
بنەمای پێکهاتەی دانیشتووانی پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان (سەرژمێری 2024)
لەڕاستیدا، بۆ تێگەیشتن لە رەهەندە ئابوورییەکان، پێویستە سەرەتا سەیری پێکهاتەی دیموگرافیی هەرێمی کوردستان بکەین. بەپێی دەرئەنجامەکانی سەرژمێریی گشتیی ساڵی 2024، کۆی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە 6,519,129 کەس. پارێزگای هەولێر بەرزترین ژمارەی دانیشتووانی هەیە بە 2,517,534 کەس (38.6% لە کۆی هەرێمی کوردستان)، دواتر سلێمانی لەگەڵ (هەڵەبجە) بە 2,401,724 کەس (36.8%)، و دهۆک بە 1,599,871 کەس (24.5%).
رێژەی خێزانداری و لەدایکبوون: پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە بەرزترین رێژەی خێزاندارییان هەیە (57.16%)، بەڵام لەڕووی رێژەی لەدایکبوونی منداڵەوە، پارێزگای دهۆک بە 45.44% لە پلەی یەکەم دێت. لە بەرامبەردا، سلێمانی بە رێژەی 0.84% بەرزترین رێژەی جیابوونەوە (تەڵاق)ی تێدا تۆمارکراوە.
کەرتی پەروەردە و خوێندەواری: بەرزترین رێژەی بێ بڕوانامە لە دهۆکە (19.16%) و نزمترینی لە سلێمانی و هەڵەبجەیە (14.25%). هاوکات، سلێمانی لە رێژەی هەڵگرانی بڕوانامەی بەکالۆریۆسدا بە 8% لە پێشەنگدایە.
نیشتەجێبوون و هێزی کار: خاوەندارێتی خانوو لە دهۆک بەرزترینە کە رێژەکەی (68.2%)، لە کاتێکدا هەولێر بەرزترین رێژەی کرێنشینی تایبەتی هەیە (25.8%). هەروەها، لەڕووی نیشتەجێبوونەوە، کۆی یەکەکانی نیشتەجێبوون لە هەولێر 627 هەزار و 117 دانەیە، لە سلێمانی 676 هەزار و 929 دانە و لە دهۆک 291 هەزار و 496 یەکەیە. بەرزترین رێژەی ئەوانەی لە خانوو دەژین لە سلێمانی، کە 90.1%، ئینجا هەولێر بە 88.1 و بەدوایدا دهۆک دێت کە 77.7%. لە بەرامبەردا بەرزترین رێژەی ئەوانەی لە شوقە دەژین دەکەوێتە دهۆک کە 17.6%، ئینجا هەولێر 9.5% و بەدوایدا سلێمانی بە 6.9%ەوە دێت.
لەڕووی هێزی کاریشەوە، زۆرینەی رەهای هاووڵاتیان لە هەر سێ پارێزگاکەدا (نێوان 66% بۆ 68%) وەک کرێکار یان کارمەندی بەکرێ کار دەکەن، کە ئەمەش نیشانەیەکی روونی پشتبەستنی کۆمەڵگایە بە مووچە و داهاتی جێگیر، هەربۆیەش هەر دواکەوتن یان کێشەیەکی دابەشکردنی مووچەی مانگانە چالاکییە ئابوورییەکان و بازاڕ لە هەرێمی کوردستان رادەوەستێت.
وردەکاری داهاتی نانەوتی لە هەرێمی کوردستان: گومرگ و باج
پێکهاتەی داهاتی نانەوتی لە سەرچاوە ناوخۆییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت کە رەنگدانەوەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی و توانای دامەزراوەییە لە کۆکردنەوەی شایستە داراییەکاندا، لە هەردوو رووی داهاتی گومرگ و باج و خانووبەرەی میری پارێزگاکان جیاوازییان هەیە لەرووی ئەو بڕەی ساڵانە کۆکراوەتەوە لەگەڵ ئەوەشی کە لە راپۆرتەکەی وەزارەتی دارایی و ماڵپەڕی شەفافیەت بۆ خستنەڕووی داهاتی نانەوتی لە هەرێمی کوردستان.
1. داهاتی گومرگی و جووڵەی بازرگانی
کۆی داهاتی گومرگی هەرێمی کوردستان لە ماوەی 7 ساڵدا 14.9 تریلیۆن دینار بووە. لێرەدا پارێزگای دهۆک بەهۆی هەبوونی دەروازەی نێودەوڵەتی ئیبراهیم خەلیل، بە بڕی 6.18 تریلیۆن دینار لە پلەی یەکەمدایە. پاشان هەولێر بە 4.63 تریلیۆن دینار و سلێمانی بە 4.31 تریلیۆن دینار دێن.
گۆڕانکاری ساڵانەی داهاتی گومرگی پەیوەندی راستەوخۆیان بە قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی و رەوشی ئابوورییەوە هەیە. بۆ نموونە قەبارەی بازرگانی لە 31 تریلیۆن دینار لە ساڵی 2019ەوە، لە ساڵی 2024دا بەرزبووەوە بۆ 41 تریلیۆن دینار، بەڵام لە ساڵی 2025دا پاشەکشەیەکی گەورەی بەخۆیەوە بینی و دابەزی بۆ 25.8 تریلیۆن دینار. ئەم دابەزینە کاریگەری راستەوخۆی لەسەر داهاتی دەروازەکان هەبوو؛ داهاتی گومرگی دهۆک لە 879 ملیارەوە لە ساڵی 2024 بۆ 585 ملیار دینار لە ساڵی 2025 دابەزی، بە هەمان شێوە حاجی ئۆمەران و پەروێزخان (گەرمیان) کەمبوونەوەی بەرچاویان بەخۆیانەوە بینیووە، کە یەکێک لە کێشە سەرەکییەکان کە پەیوەندی بەم دابەزینی داهاتی گومرگەوە هەیە سیستمی ئەسیکۆدایە کە تاوەکو ئێستا هەولێر و بەغدا نەگەشتوونەتە رێککەوتنی کۆتایی لەبارەیەوە.
لەڕاستیدا، ناشبێت ئەوە پشگوێ بخەین کە کەمبوونەوەی داهاتی گومرگی و ئەم داتایانە لە کاتێکدان کە بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی بازرگانیی تورکیا، هەناردەی ئەو وڵاتە بۆ عێراق تەنیا لە چوار مانگی یەکەمی ئەمساڵدا 2.64 ملیار دۆلار بووە و ساڵی رابردووش کۆی گشتییەکەی 10.67 ملیار دۆلار بووە. هاوکات ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێران لەگەڵ عێراق کە بەشێکی گرنگی لە رێگەی دەروازەکانی سلێمانی و هەولێرەوە دەکرێت ساڵانە لە نێوان 10 بۆ 12 ملیار دۆلار (نزیکەی 13 بۆ 15 تریلیۆن دینار) مەزندە دەکرێت، ئەمەش دەریدەخات کە بەرزی و نزمیی ئاڵوگۆڕی نێودەوڵەتی بڕبڕەی پشتی داهاتی گومرگی هەرێمی کوردستان پێکدەهێنێت و ئەو گۆڕانکارییانەی لەمدواییەدا گیراونەتەبەر بۆ هاوردەکردنی کاڵا وایکردووە کە رێگەکانی هاتنی کاڵاکان لە ئێران و تورکیاوە گۆڕانکاری بەسەردا بێت، وەکو دەروازەی نوێ لەنێوان عێراق و تورکیا بە خاکی سووریا دا، چونکە داتاکانی تورکیا دەریدەخات هەناردەی بۆ عێراق لە 2025دا 10.6 ملیار دۆلارە، لە 2024دا 11.2 ملیار دۆلارە، لە 2023دا 11 ملیار دۆلار، لە 2022دا 11.7 ملیار دۆلار و لە 2021دا 10 ملیار دۆلار بووە، واتە گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا نەهاتووە. هەروەها، ئاسانکاری لە دەروازە هاوبەشەکانی ئێران و عێراق بۆ هاوردەکردنی کاڵا لە ئێرانەوە، وایکردووە بڕەکەی زیاتر کەمبێتەوە.
سەرچاوەی ئەو داهاتانەی لە راپۆرتەکەی وەزارەتی دارایی لەسەر پارێزگاکان ئاماژەی بۆ کراوە بەمشێوەیە، پێنج سەرچاوەی لە سلێمانی، چوار لە هەولێر و سێ دانەی لە دهۆک. بەپێی ژمارەکان لەنیو دەروازەکان دا، دەروازەی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران بەتیکڕای رێژەی 42% بۆ 51% بەشدارە لەکۆی داهاتی ساڵانەی گومرگەکان دا و بەدوایدا حاجی ئومەران و باشماخ دێت وەکو لە گرافیکی خوارەوەدا هاتووە. دەروازەی زێت کە لە خشتەکەدا بە گومرگی مێرگەسوور ناسراوە کەمترین رێژەی بەشداریی هەبووە. ئەوەی جێگەی سەرنجڕاکیشە لە 2025دا دەروازەی گومرگی باشماخ و زاخۆ نەبێت هەموویان کەمیکردووە.
2. داهاتی باج و خانووبەرەی میری
خاڵی سەرنجڕایەکش لەم سێکتەرەدا پایتەختی هەرێمی کوردستانە. پارێزگای هەولێر بە رێژەی 48% بۆ 55% (واتە نزیکەی نیوەی کۆی گشتی) بەشدارە لە داهاتی باج و خانووبەرەی میریدا، بە بڕی 145 بۆ 228 ملیار دیناری ساڵانە لە ماوەی ئەو 7 ساڵەدا. پارێزگای سلێمانی بە رێژەی 23% بۆ 27% و پارێزگای دهۆک بە رێژەی 20% بۆ 24% لە پلەکانی دوواتردا دێن.
هەروەها، هەردوو جۆری داهاتی نانەوتی گومرگ و باج لە پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکە کە ساڵ بە ساڵ لە 2019-2025 لە هەولێر رێژەکەی لە 38% بۆ 41.4% زیادیکردووە لەکۆی داهاتی نانەوتی هەرێمی کوردستان، لە سلێمانی رێژەی بەشداریی لە 32.5% کەمیکردووە بۆ 28.8%، هاوکات پارێزگای دهۆک وەکو خۆی بووە کە رێژەی بەگشتی 29% بووە.
کێشەی تەبایی داتاکان
یەکێک لە تێبینییە سەرەکییەکان لەسەر کۆی داهاتی نانەوتی، بوونی جیاوازییە لە نێوان راپۆرتی فەرمیی وەزارەتی دارایی و ماڵپەڕی شەفافیەت (کە داهاتی فەرمانگەکانی سلێمانی بڵاودەکاتەوە).بۆ نموونە، وەزارەتی دارایی داهاتی سلێمانی بۆ ساڵی 2025 بە 498 ملیار دینار داناوە، لە کاتێکدا سیستمی شەفافیەت کۆی داهاتی کۆکراوەی هەمان ساڵی بە 904 ملیار دینار تۆمارکردووە. ئەم جیاوازییە لە ساڵانی 2023 و 2024شدا بە بڕی 260 ملیار و 505 ملیار دینار بەدی دەکرێت، کە پێویستی بە یەکخستنی بنەمای ژمێریاریی نێوان گەنجینەکان و وەزارەت هەیە.
ئەم جیاوازییە گەورەیەی لە نێوان داتاکانی وەزارەتی دارایی و پلاتفۆڕمی شەفافیەتدا بەدی دەکرێت کە لە ساڵی 2024دا گەیشتە زیاتر لە نیو تریلیۆن دینار، تەنیا کێشەیەکی ژمێریاریی ناوخۆیی نییە، بەڵکو لەم قۆناخەدا زیانی ستراتیژی بە هەرێمی کوردستان و دانوستانەکانی هەولێر و بەغدا دەگەیەنێت. لەوانەیە وەزارەتی دارایی یان دیوانی چاودێریی دارایی فیدراڵ لە بەغدا، هەر ناڕوونییەک لە داهاتی ناوخۆیی پارێزگاکاندا وەک بیانوویەک بۆ راگرتن یان دواخستنی پشکی هەرێمی کوردستان بەکاردێنێت. هەروەها، کاتێک جیاوازییەکی لەوشێوەیە لە نێوان سەکۆیەکی دیجیتاڵی فەرمی بەشیکی هەرێمی کوردستان و راپۆرتەکانی وەزارەتی دارایدا هەبێت، پرۆسەی متمانەسازی لەنێوخۆ و تەنانەت لەگەڵ بەغدا لاواز دەبێت.
خەرجییەکانی پارێزگاکان و پێکهاتەی میلاکی گشتی لە هەرێمی کوردستان
کۆی خەرجییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ دامەزراوە جیاوازەکان لە دەرەوەی مووچە مانگانە لەنێوان 130 بۆ 160 ملیار دینار دایە، کە زۆربەی زۆریشی بۆ خەرجی بەکارخستن و وەزارەتی کارەبا دەڕوات. ئەگەر پلەبەندییەک بکەێن بۆ خەرجییەکانی مووچەخۆرانیش لە هەرێمی کوردستان دەردەکەوێت کە فەرمانبەرانی هەمیشەیی رێژەی 32% کۆی فەرمانبەران و رێژەی 38.7% خەرجییەکان پێکدەهێنن، بەدوایدا کەرتی ئەمنی دێت کە رێژەی زیاتر لە 23% پێکدەهێنن، بەجۆرێک هێزەکانی پێشمەرگە 12.78%، هێزەکانی ناوخۆ 7.35% و هێزەکانی ئاسایش 3.6%، بەڵام لەروو خەرجییەوە هەمووشیان پێکەوە رێژەی 31% پێکدەهێنن وەکو لە خوارەوە هاتووە.
هەروەها، لەرووی خانەنشینییەوە، رێژەی ئەوانەی خانەنشینی شارستانی رێژەکەیان 16.9% و ئەوانەی خانەنشینی پێشمەرگەش رێژەکەیان 11.6%، رێژەی ئەوانەشی بەشدارن لە تۆڕی چاودێریی کۆمەڵایەتی و مانگانە مووچە وەردەگرن 5.96% وەکو لە خشتەی خوارەوە هاتووە.
ئەم خشتەیەی خوارەوە بەڕوونی دەریدەخات کە هەولێر و سلێمانی پێکەوە نزیکەی 86% لە کۆی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان لەخۆدەگرن، لەکاتێکدا دهۆک و هەڵەبجە پێکەوە تەنیا 13.1% پێکدەهێنن. هۆکاری سەرەکیی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی زۆربەی یەکەکانی پێشمەرگە و هێزی ناوخۆ کۆکراونەتەوە لەسەر هەولێر و سلێمانی، لەکاتێکدا دهۆک و هەڵەبجە لەم خشتەیەدا هیچ ژمارەیەکیان بۆ پێشمەرگە و هێزی ناوخۆ تۆمار نەکراوە، کە لەوانەیە رەنگدانەوەی شێوازی تۆمارکردنی ئیداری بێت نەک نەبوونی هێزی پێشمەرگە لەوێ.
کۆبوونەوەی رێژەی 67.47%ی هێزی کاری هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی 'کارمەندی مووچەخۆر'دا وەک لە داتاکانی سەرژمێریی 2024دا هاتووە، ئاماژەیەکی مەترسیدارە بۆ پەککەوتنی کەرتی تایبەت و چڕبوونەوەی تەواوی چالاکی ئابووری لە دەوری دەوڵەت و حکومەتی هەرێمی کوردستان. کاتێک مانگانە پێویستی بە 945 ملیار دینار بۆ سەروو 1 تریلیۆن دینار تەنیا بۆ مووچە هەبێت، لە کاتێکدا کۆی داهاتی نانەوتیی ناوخۆیی لە حەوت ساڵی رابردوو بەتێکرا نزیکەی 3 تریلیۆن دیناری ساڵانە بووەە، ئەمە بەو مانایەیە کە داهاتی ناوخۆیی تەنانەت بەشی مووچەی 3 مانگی کۆی هەرێمی کوردستان ناکات. ئەم هاوکێشەیە هۆشدارییەکی روونە کە هەر شۆکێکی دارایی لە ناردنی بودجەی بەغدا یان نرخی نەوتدا، بازاڕی ناوخۆیی پارێزگاکان راستەوخۆ تووشی ئیفلیجی دەکات، چونکە هیچ بزوێنەرێکی ئابووریی بەدیل (وەک پیشەسازی یان کشتوکاڵی بەهێز) نییە کە بتوانێت بژێوی دانیشتووان لە هەرێمی کوردستان بپاریزێت.
دابەشبوونی ژمارەی فەرمانبەران لە هەرێمی کوردستان بۆ سەر پارێزگاکان بەمشێوەیە کە ئەوانەی هەمیشەیین لە پارێزگای هەولێر 152 هەزار، لە سلێمانی 151 هەزار و لە دهۆک 70 هەزار و لە هەڵەبجە 3 هەزار کە (لەم خشتەدا پارێزگای هەڵەبجە جیاکراوەتەوە). ژمارەی خانەنشنی شارستانی یان مەدەنی لە هەولێر 82 هەزار و لە سلێمانی 76 هەزار و لە دهۆک 32 هەزار، بەڵام لە هەڵەبجە 9 هەزار کە سێ هێندەی ژمارەی فەرمانبەرانی هەمیشەیی. لەرووی هێزەکانی پێشمەرگە و ناوخۆ و ئاسایش بەشێوەیەکە کە لە هەولێر 194 هەزار و لە سلێمانی لەگەڵ هەڵەبجە 80 هەزار. لە خشتەکانی دابەشبوونی فەرمانبەران بەسەر پارێزگاکان هیچ ژمارەیەکی میلاکی سەربازی و خانەنشینی لەسەر پاریزگای دهۆک و هەڵەبجە هەژمارنەکراوە و جیانەکراوەتەوە، ئەمە پێوەندی بە نەبوونی پێشمەرگە و ئاسایشەوە نییە لە دهۆک و هەڵەبجە، بەڵکو بەهۆی تۆمارکردنی مەرکەزیی هێزەکانە لەسەر ژمێریاریی هەولێر و سلێمانی.
بەپێی داتاکانی وەزارەتی دارایی و ئابووری بۆ خەرجی فەرمانبەرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر ئاستی پارێزگاکانیش بەمشێوەیە: یەکەم بەرێژەی 49% پارێزگای هەولێر، کە بڕەکەی مانگانە 489 ملیار دینارە، ئینجا بەدوایدا سلێمانی 36.7% و بڕەکەی 341 ملیار دینارە و ئینجا رێژەی 11.8% دهۆک و رێژەی 1.3% هەڵەبجە دێت، ناوچەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان بە بڕی 12.27 ملیار دینار یان رێژەی 1.1% خەرجی فەرمانبەران لە هەرێمی کوردستان پێکدەهێنن.
کۆتایی
یەکێک لە دەرکەوتە بنەڕەتییەکانی داتاکانی وەزارەتی دارایی و ئابووری بۆ داهات و خەرجییەکان لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان و پارێزگاکان ئەوەیە کە دۆخی دارایی هەرێمی کوردستان لە نێوان سێ راستی سەرەکیدا دەسووڕێتەوە:
یەکەمیان: وابەستەیی رەهای مووچە و بژێوی بە بودجەی فیدراڵییەوە، وەک ئەوەی لە هیچ ساڵێکدا هیچ پارێزگایەک نەیتوانیوە لە رێگەی داهاتی نانەوتیی خۆیەوە خەرجیی مووچەی خۆی دابین بکات. لە ساڵی 2024دا، هەولێر تەنیا 22.5%، سلێمانی 13%، و دهۆک 18.7%ی خەرجییەکانیان لە داهاتی ناوخۆیی خۆیان دابین کردووە. ئەمە دەسەلمێنێت کە بژێوی و مووچەی هەرێم بە تەواوی بەستراوەتەوە بە بەغدا و بودجەی فیدراڵییەوە.
دووەمیان، ناهاوسەنگیی لە نێوان داهاتی بەدەستهاتوو و خەرجیی راستەقینەی پارێزگاکاندا، وەک ئەوەی کە دهۆک سەرەڕای ئەوەی بەهۆی ئیبراهیم خەلیلەوە 41%ی کۆی داهاتی نانەوتی (گومرگی) هەرێمی کوردستان دابین دەکات (سەرەڕای ئەوەی تەنیا 24.5%ی دانیشتووانە)، کەمترین رێژەی خەرجیی فەرمی (11.8%) بۆ تۆمارکراوە، کە بەشیکی گەورەی بەهۆی کێشەی دابەشکاریی ئیداریی میلاکی سەربازییەوەیە تاوەکو ئەوەی خەرجی مووچەخۆرانی دهۆک کەم بێت.
سێیەمیان، کاریگەر بوونی سێکتەری ئابووری بە شۆکە ناوخۆیی و دەرەکییەکان، وەک ئەوەی: ساڵانی 2020 (قەیرانی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا) و 2025 (کێشەکانی ناردنی بودجە لە بەغدا و گۆڕانی نرخی نەوت) نزمترین خاڵی داهاتیان لە هەرێمی کوردستانتۆمارکردووە، ئەمەش لاوازی ئابووریی هەرێمی کوردستان لە بەرامبەر شۆکە دەرەکییەکاندا پیشان دەدات.
لە کۆتاییدا، ئەم داتایانە دەریدەخەن کە دروستکردنی هاوسەنگی لە نێوان "ئەو شوێنەی داهاتی لێ کۆدەکرێتەوە" و "ئەو شوێنەی خەرجی لێ دەکرێت" پێویستی بە چاوخشاندنەوەیەکی ریشەیی هەیە. سیستمی دارایی ئێستای هەرێمی کوردستان زیاتر لەسەر بنەمای مێژوویی و ئیداری دابەش بووە نەک لەسەر بنەمای هاوسەنگی ئابووری و گەشەپێدانی پارێزگاکان، ئەمەش پرسیارێکی جیددی لەسەر دادپەروەریی دابەشکاریی دارایی لە داهاتوودا دروست دەکات.
