عێراق چوار مانگە سەرەڕای کەمبوونەوەی داهاتەکەی بە رێژەی ٪83، بەڵام هێشتا دەتوانێت مانگانە خەرجییەکانی دابینبکات؛ لە سەرووی هەمووشیانەوە 7 تریلیۆن دیناری مووچەخۆران، بە هەرێمی کوردستانیشەوە. راستە درەنگ گەڕانەوەی داهاتی نەوت بەو میکانیزمەی سۆمۆ بڕێک کێشەی جیاوازی لە نێوان داهات و خەرجی چارەسەرکرد لەم جەنگەدا، بەڵام ئەوەی حکومەتی عێراقی لە رووی داراییەوە راگرتووە بانکی ناوەندییە بە خستنەڕووی 43 تریلیۆن دینار؛ ئەوەش لە رێگەی خستنەڕووی پارەی چاپکراوی نوێ و کەمکردنەوەی ئەو یەدەگەی کە دوو دەیەیە کۆی دەکاتەوە.
بەپێی داتاکانی وەزارەتی نەوت و سۆمۆ، داهاتی نەوتی عێراق و هەرێمی کوردستان ئێستا بە دوو مانگ ئینجا ناگاتە یەک لەسەر سێی مانگێکی پێش جەنگ. بەپێی سۆمۆ، لە ئایار و حوزەیرانی 2026ـدا (61 رۆژ)، کۆی داهاتەکە بە دۆلار 2.33 ملیار بووە، لەکاتێکدا تەنیا لە 28ـی شوباتدا 6.8 ملیار دۆلار بووە. ئەمەش سەرەڕای ئەوەی ٪17 بۆ ٪24ـی ئەم داهاتەی سۆمۆ رایگەیاندووە، دەگەڕێتەوە بۆ کۆمپانیا بیانییەکانی کە لە عێراق کار دەکەن. واتە لە دوو مانگی رابردوودا عێراق بە نزیکەیی 2.5 تریلیۆن دینار داهاتی نەوتی هەبووە، بەڵام خەرجییەکەی مانگانە 7 هێندەی ئەوە بووە!
لە سەرەتای جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، بەردەوام ئەو پرسیارە دەکرا کە حکومەتی عێراق ناتوانێت خەرجییەکانی و بەتایبەتیش خەرجی مووچە دابین بکات بەهۆی کەمبوونەوەی هەناردە و داهاتی نەوت، بەڵام ئێستا حکومەت مووچەی مانگی تەممووزی 2026 دابەش دەکات. ئەمە چۆن روویدا و پارەکە لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە؟
ئێستا پرسیارەکان زۆرن، بەڵام گرنگترینیان ئەم چوار پرسیارەیە: یەکەم، عێراق چۆن دەتوانێت بەبێ داهات بەردەوامی بەم خەرجییە بدات کە ٪90ـی بۆ بەکارخستن و مووچە دەڕوات؟ دووەمیان، بۆچی دیناری زیاتر خراوەتەڕوو، بەڵام بەهاکەی بەرامبەر دۆلار بەرزبووەتەوە نەک دابەزێت؟ سێیەمیان، ئایا عێراق دەتوانێت لەسەر یەدەگەکەی بژی و تا کەی؟ چوارەمیان، تا چەند دەتوانێت پارەی چاپکراوی دینار (لە 50 هەزارییەوە تا 250 دیناری) چاپ و زیاد بکات بۆ بازاڕ؟
لە وەڵامی پرسیاری یەکەمدا، لە نیوەی یەکەمی ئەمساڵدا خەرجیی مانگانەی عێراق تا رادەیەک هاوشێوەی ساڵی رابردوو بووە. کۆی خەرجییەکان بەپێی وەزارەتی دارایی لە پێنج مانگی یەکەمدا 46.69 تریلیۆن دینار بووە، کە بۆ شەش مانگ بە نزیکەی 55.56 تریلیۆن دینار دەخەمڵێنرێت، ئەمەش هاوشێوەی ساڵی رابردووە کە لە شەش مانگی یەکەمدا 56.7 تریلیۆن دینار بووە.
لەبەرامبەردا لە رووی داهاتەوە، کۆی داهاتەکان لە شەش مانگی یەکەمی ساڵی رابردوودا 62 تریلیۆن دینار بووە (57 تریلیۆن نەوتی و 5 تریلیۆن نانەوتی)، کەچی لە نیوەی یەکەمی ئەمساڵدا تەنیا بە نزیکەی 35.56 تریلیۆن دینار بووە، واتە نیوەی ساڵی رابردوو.
عێراق توانیویەتی ئەم خەرجییانە بەردەوام بکات چونکە یەدەگی بەکارهێناوە، پارەی نوێی چاپکردووە و خستوویەتە بازاڕەوە، سەرەڕای کەمکردنەوەی خەرجییەکانی بەکارخستن و وەبەرهێنان و هەوڵەکانی حکومەت بۆ گەڕانەوەی ملیاران دینار و ملیۆنان دۆلاری ناو بەرمیل، قوتوو، دیوار و ژێر چاڵ کە لە ئۆپراسیۆنی بەرەبەیان و دۆسیەکەی عەدنان جومەیلی، بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوت بۆ کاروباری پاڵاوتن دەردەکەوێت، کە ساڵی رابردوو خەڵاتی باشترین بەڕێوەبەری لەلایەن سەرۆکوەزیران و وەزیری نەوتەوە پێدرابوو!
بۆ وەڵامی پرسیاری دووەم، زۆر سادەیە؛ دیناری عێراقی پەیوەندییەکی راستەوخۆ و ئاسایی بە دۆلارەوە نییە و بازاڕی دراوی عێراق هاوشێوەی تورکیا و ئێران نییە کە خێرا بە سووی بانکی و گۆڕانکارییەکان کاریگەر بێت، بەڵکو بانکی ناوەندی نرخەکەی دیاری کردووە و دەکات.
بەپێی هەموو پێوەرەکان، زیاتر خستنەڕووی دینار بەبێ پاڵپشتیی بەرهەم و گەشەی بەرهەمی نێوخۆ دەبوو دراوەکە لاواز بکات، بەڵام وەکو ئەم رۆژانە دەبینین بەهای دینار لەبەرامبەر دۆلار بەرزبووەتەوە نەوەکو روو لە دابەزین بێت.
بەپێی ئامارەکان لە کۆتایی ساڵی رابردوو (31ـی 12ـی 2025) کۆی پارەی چاپکراو لەلایەن بانکی ناوەندییەوە 99.79 تریلیۆن دینار بووە (92.56 تریلیۆن لە بانکەکان و 7.24 تریلیۆن لە دەرەوە)، بەڵام لە 31ـی ئایاری 2026ـدا کۆی پارەی چاپکراو گەیشتووەتە 113.56 تریلیۆن دینار (6.75 تریلیۆن لە بانکەکان و 106.8 تریلیۆن لە دەرەوە). واتە لەماوەی پێنج مانگی یەکەمی ئەمساڵدا بانکی ناوەندی مانگانە 2.75 تریلیۆن دیناری زیاتر خستووەتەڕوو و ئەوەشی دەبینین بەهای 100 دۆلار لە سەرووی 157 هەزارەوە دابەزی بۆ 149,500 دینار.
داتاکانی بانکی ناوەندی دەریدەخەن تاوەکو 2ـی تەممووزی 2026 لە ئەمساڵدا ئەمریکا هیچ دۆلارێکی کاشی نەناردبوو بۆ عێراق، هەر لەبەرئەوەش بڕی کاشی بیانی لە بانکی ناوەندی دابەزیبوو بۆ 84 ملیۆن دۆلار، بەڵام دواتر بەرزبووەوە بۆ سەرووی 500 ملیۆن دۆلار و 16ـی تەممووزی 2026 بڕەکەی 319 ملیۆن دۆلار بووە، واتە ئەمریکا تاوەکو 16ـی تەممووزی 2026 لە ئەمساڵدا یەک باری 500 ملیۆن دۆلاری کاشی بۆ عێراق ناردووە. لە راستیدا ئەوەی بازاڕی دۆلار و دینار دەجووڵێنێت، بازرگانان و سەرمایەدارە گەورەکانن کە هەم دینار و هەم دۆلاری ئەم دوو دەیەی رابردووی عێراقیان لە بەردەست، نەک تەنیا یاسای خواست و خستنەڕوو یان سیاسەتی نەقدیی بانکی ناوەندی (CBI).
یەدەگی دراوی بیانیی عێراق لە دوو دەیەی رابردوودا هەڵبەز و دابەزینی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە، تاڕادەیەکیش تاوەکو کۆتایی 2022 روو لە بەرزبوونەوە و کەڵەکەبوون کردووە؛ لە سەرەتای 2014ـدا گەیشتە 90 تریلیۆن دینار، دواتر بەهۆی شەڕی داعشەوە دابەزی بۆ 50 تریلیۆن، پێش کۆرۆنا بەرزبووەوە بۆ 80 تریلیۆن و لە سەردەمی کۆرۆنادا دابەزی بۆ 64 تریلیۆن. لە سەرەتای 2023ـدا گەیشتە 150 تریلیۆن دینار، ئێستا (16ـی تەممووزی 2026) دابەزیوە بۆ 102.5 تریلیۆن دینار (78 ملیار دۆلار).
ئەوەی جێگەی سەرنجە لەماوەی شەش مانگی رابردوودا (کۆتایی کانوونی دووەم تا 16ـی تەممووزی 2026) بە بڕی 29.4 تریلیۆن کەمیکردووە و لە 131.89 تریلیۆنەوە دابەزیوە بۆ 102.5 تریلیۆن دینار. ئەگەر عێراق هیچ داهاتێکی نەبێت، تەنیا دەتوانێت زۆرترینی 6 مانگی دیکە پشت بە یەدەگەکەی ببەستێت، چونکە ناتوانرێت یەدەگ بگەیەنرێتە سفر و گەیشتنی بە خوار نیوەی ئەوەی ئێستا بە مانای ئیفلاسبوونی وڵات دێت، سەرەڕای ئەوەی ئەم بڕەشی 29 تریلیۆن لەم یەدەگە زێڕە و بازاڕی جیهانی زێڕ بەهاکەی دیاری دەکات، بۆیەش لەمساڵدا 6.4 تریلیۆن دینار کەمیکردووە و ئەوی دیکەشی قەواڵەی داراییە و سەرەتای ئەمساڵەوە 20 تریلیۆن کەمبووەتەوە و ئەمەی بەکارهێناوە.
لە وەڵامی پرسیاری چوارەمدا، سیستمی دارایی بانکی ناوەندی جیاوازە و چاپکردنی پارە دەبێت لە سەرچاوەی کار، خزمەتگوزاری و بەرهەمهێنانەوە بێت کە عێراق نییەتی یان بەدەستییەوە دەناڵێنێت. لە ماوەی شەش مانگی رابردوودا بانکی ناوەندی پارەی چاپکراوی نزیکەی 13.7 تریلیۆن دینار زیادکردووە.
تاکە دەرکەوتەی مەترسیداری ئەم چاپکردنی پارەیە بەبێ گەشەی بەرهەمی نێوخۆیی (GDP)، بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵاوسانە؛ لە 1ـی نیسانی 2025ـدا رێژەکە ٪0.4 بوو، لە 1ـی نیسانی 2026ـدا گەیشتە ٪4.7 و لە مانگی رابردووشدا گەیشتە ٪3. ئەگەر چاپکردن و خستنەڕووی پارە بەبێ داهاتی بەرهەم بەردەوام بێت، ئەوا رێژەی هەڵاوسان دەبێتە دوو ژمارەیی و ئەو کاتە کۆنترۆڵی ئابووری کاڵاکان لەدەست دەردەچێت و ژمارەی ئەوانەی هەژار، بێکار، توانای دارایی کەمدەبێتەوە لە وڵات زیاتر دەبێت و گەشەی بەرهەمی نێوخۆییش خراپتر دەبێت.
لە کۆتاییدا، داهات و خەرجییەکانی عێراق لە نیوەی یەکەمی ئەمساڵدا هاوسەنگ نین، بەڵام بانکی ناوەندی فریای حکومەت کەوت و کێشەی نەقدی دروست نەکرد بەخستنەڕووی 43 تریلیۆن دینار چونکە پارەی چاپکراوی لە 99.79 تریلیۆنەوە زیاد کرد بۆ 113.56 تریلیۆن دینار و یەدەگی لە 131.89 تریلیۆنەوە کەمکردەوە بۆ 102.5 تریلیۆن دینار. واتە کورتهێنانی داهات بە چاپکردنی پارە و کەمکردنەوەی یەدەگ پڕکراوەتەوە، نەک بە چاکسازی، فرەچەشنکردنی داهات، کەمکردنەوەی خەرجیی بەکارخستن و بەگەڕخستنی کەرتەکانی بەرهەمهێنان و گەڕانەوەی تریلیۆن دیناری بەهەدەردراو بە گەندەڵی. عێراق دەتوانێت بەمشێوەیە تاوەکو کۆتایی ئەمساڵ بڕوات، بەڵام ئەی ساڵی داهاتوو چ دەکات با چاوەڕوان بین؟
.jpg&w=3840&q=75)
