كاردۆ كەمال
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا داوای لە سعودیە كردووە ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی خۆی زیاد بكات، بۆ ئەوەی قەرەبووی ئەو بۆشاییە بكاتەوە كە نەوتی ئێران لە بازاڕەكانی جیهاندا بەهۆی گەمارۆی ئابوورییەوە دروستی دەكات. لەوكاتەوە بازاڕی نەوت ناجێگیرییەكی زۆری بەخۆوە بینیوە، سەرەتا ترەمپ داوای لە سعودیە كرد ئاستی بەرهەمهێنانی بە بڕی 2 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا بەرزبكاتەوە، بۆ ئەوەی گەڕانەوەی گەمارۆكان بۆ سەر ئێران نەبێتە هۆكاری بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، ئەگەرچی ترەمپ رایگەیاند كە شای سعودیە رەزامەندیی دەربڕیوە، بەڵام لەڕاستیدا بەرزكردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی سعودیە بەم بڕە، كاریگەریی نەرێنی دەبێت لەسەر دامەزراوە نەوتییەكانی ئەو وڵاتە و دەرفەتی گەشەكردنی كەرتی نەوتی سعودیە لە ئایندەدا كەمدەكاتەوە، ئەمە جگە لەوەی پێگەی سعودیە لەناو رێكخراوی ئۆپیكدا دەخاتە مەترسییەوە، پرسیارە گرنگەكە لێرەدا ئەوەیە بۆچی ترەمپ دەیەوێت نرخی نەوت دابەزێت، لەكاتێكدا بەرزیی نرخی نەوت كاریگەریی ئەرێنی دەكاتە سەر نەوتی لیتەیی (بەردینی) ئەمریكا و تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت لە ئەمریكا دادەبەزێنێ؟ بەواتایەكی دیكە بەرزیی نرخی نەوت گەشە بە سێكتەری نەوتی ئەمریكا دەدات.
ئەگەرچی بەپێی ئامارەكان بەرهەمهێنانی نەوت لەلایەن ئەمریكاوە بەرزترین ئاستی لەمێژووی ئەمریكادا تۆمار كردووە، بەڵام خەمەكەی ترەمپ بەرهەمهێنانی نەوت نییە، چونكە نەوتی لیتەیی ئەمریكا رێڕەوی خۆی وەرگرتووە و لەگەڵ دابەزینی نرخی نەوتیشدا دەتوانێت خۆی بگونجێنێ و بەكەمكردنەوەی خەرجییەكان دەتوانێت بەردەوام بێت لە بەرهەمهێنان، كێشە گەورەكەی ترەمپ شەڕی بازرگانییە كە دەیەوێت لەگەڵ ئەوروپا و چین بیكات. بەپێی هاوكێشە ئابوورییەكان ئەگەری زۆرە لە سەرەتای ئەم شەڕە بازرگانییەدا ترەمپ سەركەوتوو بێت، بەڵام لەسەر ئاستی درێژخایەن ئەمریكا زیانێكی زۆر دەكات و باڵانسی هێز پێچەوانە دەبێتەوە، بەرزیی نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا دەبێتە هۆكاری بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵاوسان لە ئەمریكا، ئەمەش خەڵكی ناچار دەكات پارەیەكی زیاتر خەرج بكەن بۆ ئەوەی كاڵا و خزمەتگوزاری بكڕن، لە فۆڕمە گشتییەكەدا ئەمە سوودێكی زۆر بە ئابووریی ئەمریكا دەگەیەنێت، چونكە ئاستی بەرهەمی كارگەكان زیاد دەكات و لەگەڵ زیادبوونی خەرجی خێزانەكانیش ئاستی كرێ خێراتر گەشە دەكات، بەڵام دەبێت دیوی دووەمی هاوكێشەكەمان بیرنەچێت كە بەربەست بۆ ترەمپ دروست دەكات، ئەویش ئەوەیە لەگەڵ بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵاوسان بانكی فیدراڵیی ئەمریكا ناچار دەبێت رێژەی سوودی بانكی بەرز بكاتەوە، چونكە ئەگەر وا نەكات و رێژەی هەڵاوسانیش بەرزبێت، ئەوا سەرمایەیەكی زۆر لە ئەمریكاوە بەرەو وڵاتانێك دەچێتە دەرەوە كە رێژەی سوودیان بەرزە، ئەمەش كاریگەری خراپی لەسەر گەشەی ئابووریی ئەمریكا دەبێت، بۆیە كاتێك رێژەی هەڵاوسان بەرزدەبێتەوە، راستەوخۆ بانكی فیدراڵی ئەمریكا رێژەی سوودی بانكی بەرز دەكاتەوە، ئەمەش بەهای دۆلاری ئەمریكی بەهێز دەكات. كێشە گەورەكەی ترەمپیش لەم خاڵەدایە، ئەمریكا ناتوانێت لەشەڕی بازرگانیدا سەركەوتوو بێت ئەگەر بەهای دۆلاری ئەمریكی بەرزبێت، لە ماوەی دوو هەفتەی رابردوودا چەند جارێك ترەمپ لە كۆنگرە رۆژنامەڤانییەكانیدا ئاماژەی بۆ ئەوە كردووە كە دەبێت بانكی فیدراڵی رەچاوی بەهای دۆلار بكات، كاتێك رێژەی سوودی بانكی بەرزدەكاتەوە، چونكە ئەمە سوود بە ئەمریكا ناگەیەنێت.
ترەمپ دەیەوێت بە بانكی فیدراڵی بڵێت بەرزكردنەوەی رێژەی سوودی بانكی دوابخە، بۆ ئەوەی بەهای دۆلاری ئەمریكی دابەزێت و بتوانێت لەڕێگەی سەپاندنی پێناسی گومرگی بەسەر هاوردەكردنی كاڵا لە چین و ئەوروپاوە هاوسەنگی بۆ تەرازووی بازرگانی لەگەڵ ئەوروپا و چین بگەڕێنێتەوە، بەڵام ئەوەی كە مەحاڵە لەم بابەتەدا، ئەوەیە كە بەرزیی بەهای دۆلاری ئەمریكی، گوزارشت لە بەهێزیی ئابووریی ئەمریكا دەكات، هەر بۆیە دابەزینی بەهای دۆلار كاریگەریی نەرێنی لەسەر ئابووریی ئەمریكا دەبێت، ئەمە جگە لەوەی دەستوەردانە لە سیاسەتی نەختینەی بانكی فیدراڵی، پێگەی سەربەخۆی بانكی فیدراڵیش دەخاتە مەترسییەوە، ئەمەش هێڵی سوورە بۆ ئەمریكا كە رێگە نادات ترەمپ دەستوەردان بكات، كەواتە ترەمپ تەنیا لەڕێگەی دابەزینی نرخی نەوتەوە دەتوانێت رێژەی هەڵاوسان بە نزمی بهێڵێتەوە. ئەوكات دەتوانێت بە بانكی فیدراڵی بڵێت كە بەرزكردنەوەی رێژەی سوودی بانكی دوابخات، بەم شێوەیەش ترەمپ لە شەڕە بازرگانییەكەدا سەركەوتوو دەبێت.
بۆ ئەوەی نرخی نەوت بە نزمی بمێنێتەوە، دەبێت خستنەڕووی نەوت لە بازاڕدا زیاد بكات. بەپێی ئامارەكانی ئۆپیك، ئەندامانی ئۆپیك ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتیان لە مانگی تەمووزدا لە 32,69 ملیۆن بەرمیلەوە بۆ 32,87 ملیۆن بەرمیل بەرزكردووەتەوە، هەر بەپێی راپۆرتەكەی ئۆپیكیش زۆرترین بڕی نەوتی بەرهەمهاتوو لەلایەن سعودیە و لیبیا و نەیجیریاوە بووە، بەم شێوەیەش زیادبوونی خستنەڕووی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا گوشارەكانی سەر نرخی نەوت زیاد دەكات و دەبێتە هۆكاری دابەزینی نرخی نەوت كە ئەمەش لە بەرژەوەندیی ئەمریكایە.
پەرەسەندنی كێشەكان لەگەڵ ئێراندا بازاڕی نەوت ناسەقامگیر دەكات، بابەتەكەش پەیوەندی بەوەوە نییە كە تا چەندێك بەرهەمهێنەرانی نەوت ئامادەن نەوتێكی زیاتر بخەنە بازاڕەوە بۆ ئەوەی قەرەبووی كەمبوونەوەی نەوتی ئێران بكەنەوە، بەڵكو بابەتەكە پەیوەندی بە هاوكێشەی بازاڕی نەوتەوە هەیە لە ناوچەكەدا، كە ترس لەلای بازرگانان و وەبەرهێنەرانی نەوت زیاد دەكات. ئەم ترسەش وادەكات هەرچەند خستنەڕووی نەوت لەلایەن بەرهەمهێنەرانی نەوتەوە زیاد بكات، تەنیا بەهۆی كەمكردنی خستنەڕووی نەوت لەلایەن ئێرانەوە، نرخی نەوت بەرزبێتەوە.
بەو شێوەیەش ئەمریكا شەڕی بازرگانی پێناكرێت ئەگەر نرخی نەوت بەرزبێت، هەر بۆیە ئەگەر ئەمریكا بیەوێت گەمارۆكان بگەڕێنێتەوە سەر ئێران، دەبێت چارەسەرێك بۆ بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بدۆزێتەوە یاخود دەبێت دەستبەرداری شەڕی بازرگانی بێت، چونكە لەسەر ئاستی درێژخایەن زیانێكی زۆر بە ئابووریی ئەمریكا دەگەیەنێت، بەتایبەتیش لەدوای ئەوەی چین گۆڕانكاری لە دیدگای 2025دا كرد و پرنسیپی ركابەریكردنی لە هەرزانیی نرخەوە گۆڕی بۆ داهێنان و پێشخستنی تەكنەلۆژیا و بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای پێشكەوتوو لە دروستكردنی كاڵاكانی، ئەوكات شەڕە بازرگانییەكەی ئەمریكا لەڕێگەی سەپاندنی پێناسی گومرگی هێزی سەركەوتن لەدەستدەدات، بەم شێوەیەش بەرزیی نرخی نەوت دەبێتە تەحەدایەكی گەورە لەبەردەم پلانەكەی ترەمپدا.
.jpeg&w=3840&q=75)