ئەو شمشاڵەی غەم دەیژەنی

ئاوازێك هیچ میلۆدییەكی تر كپی ناكات

(لەلای من دڵی خۆم گرنگ نییە. من لەبەر دڵی خەڵكی شمشاڵ لێدەدەم. بڕیاریشم داوە هەركەس داوام لێ بكات، لە منداڵێكی بچكۆلەوە بۆ پیرەمێردێك، لە سواڵكەرێكەوە بۆ بەرپرسێك، بە بێ دوودڵی دادەنیشم و شمشاڵی بۆ لێدەم. لە هەرجێگایەك بم كوچە بێ یان خیابان. ئەمە تێڕوانینی منە بۆ شمشاڵ ژەنین، چونكە هەستێكم بۆ دروست بووە و پێموایە ئەگەر من بمرم شمشاڵیش لەگەڵ من دەمرێ.) ئەمە وتەی هونەرمەندێكی شمشاڵژەنە كە رۆژی 22ی ئایار یادی حەوت ساڵەی كۆچی دوایی بوو. پیرەمێردێكی دەموچاو چرچی چاو گەورەی برۆ پڕ، كورتە باڵای زۆر جار ڕیشداری سپی. هەمیشە بە جلوبەرگی كوردی و كلێتە یان جامانە و مشكیی ڕۆژهەڵاتییەوە دەردەكەوێت. لە زۆربەی وێنەكانیدا بە شێوەیەك دەبینرێت، یان شمشاڵ لێدەدا، یان شمشاڵی بەدەستەوەیە. ئەو شمشاڵەی زیاتر لە نیو سەدە هاوڕێی تەنیایی و خەم و ئازارە قووڵەكانی ناخیەتی. 

شماڵەكەی (قالە مەڕە) تا ساتی مردنی لەگەڵیدا بوو. نزیكەی 70 ساڵ پێش لەدایكبوونی (قالە مەڕە) ئەو شمشاڵە بەدەستی وەستایەكی كارامە و دەستڕەنگین دروست كراوە. شمشاڵژەن و وەستای شمشاڵ هەردووكیان كۆچی دواییان كرد، بەڵام ئاواز و میلۆدییە ڕەسەنەكانی شمشاڵی هونەرمەندەكە بە زیندوویی دەمێننەوە. ئێستا تەمەنی شمشاڵەكەی (قالە مەڕە) زیاتر لە 150 ساڵە، ئەو پرسیارەی لەدوای مەرگی ئەو هونەرمەندە گرنگە دەبێ بكرێت، ئەوەیە كە بەدەر لە پاراستنی ئاواز و میلۆدی و پارچە موزیكەكانی، ئایا ئێستا ئەو شمشاڵە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە چ مۆزەخانە و ماڵێكدا و لای كێ پارێزراوە؟ ئایا دوای مردنی (قالە مەڕە) شمشاڵ و جلوبەرگ و كەرەستەكانی تری دەبنە ئەرشیفێكی نەتەوەیی؟ دەبنە موڵكی خێزان و ماڵباتەكەی، یان وەك هەموو بەرهەمە هونەرییەكانی دیكەی كورد لەناودەچن؟ هەر جارێ گوێ لە دەنگی شمشاڵەكەی دەگرم، هەست دەكەم هیچ كەس وەك ئەو نەیتوانیوە میلۆدی و ئاوازی كوردی بژەنێت. كاتێك پەنجەكانی ئەو لەسەر كونی شمشاڵەكەیە و روخسار و ناڵەی پڕ لە دەروونی پیرە هونەرمەندێك ئاوازێك دەردەكات، دواتر ئەو ئاواز و میلۆدییە كاریگەریی گەورە لەسەر موزیك و گۆرانیی زۆرێك لە موزیككاران و دەنگبێژانی كورد دادەنێت، بەتایبەتیش (حەسەن زیرەك و ماملێ و خالقی و عەزیز شاروخی). ئەم چوار  هونەرمەندە بە جیاوازیی ستایل و شێوازی گۆرانی گوتنیان، بەڵام ڕەسەنایەتی و ڕیتم و بۆنی كوردەواریی میلۆدییەكانیان كاریگەریی شمشاڵەكەی قالە مەڕەی لەسەرە، هەر چواریشیان لە ئەزموونی هونەریی خۆیاندا باسی كاریگەری و مەزنیی هونەرەكەی قالە مەڕەیان كردووە. ئەمە جگە لەوەی هونەرمەندێكی وەك بێژەن كامكار لەبارەی شمشاڵ و هونەرەكەی (قالە مەڕە)وە دەڵێت "كاریگەریی ئەم دەنگە ڕەسەنە لەسەر كاركردنی گرووپی كامكاران زۆرە، بەداخەوە نەمانتوانی و دەرفەت نەبوو پێكەوە كارێكی هونەری بكەین، بەڵام لە گۆرانی و بەرهەمە موزیكییەكانماندا ئەو ڕۆحە هونەرییە كوردییە هەیە كە پێش ساڵانێكی زۆر قالە مەڕە بە شمشاڵ ژەنیویەتی. بۆ خۆشم بۆ دەنگبێژی و میلۆدی و ئاوازەكان، زۆر كاریگەرم بە شمشاڵ و ئاواز و ژەنینە پاك و كوردییەكانی ئەم هونەرمەندە كوردە. 

موزیكەكەی میلۆدییەكی تەواو كوردییە و نە تێكەڵ بە هیچ ئاوازێكی تری بێگانە دەبێت، نە هیچ موزیك و میلۆدییەكی تریش دەتوانێت تێكەڵی بێت و دەنگی لاواز و كپ بكات."

قالە مەڕە، كاتێك لێوەكانی بە شمشاڵەكەیەوەیە و نیگا و روخساری بۆ زەوی شۆڕ دەكاتەوە، ئاوازێك دەژەنێ لە ڕەنگی خاك و ڕەسەنایەتی. نیو سەدە زیاتر بەم شێوەیە شمشاڵ و ئاوازی تایبەتی كوردی ژەنی و ساتێك نەبووە هەست بە بێزاری لە شمشاڵەكەی بكات، بە پێچەوانەوە هەمیشە هەستی بە بێزاریی ژیان كردووە، چونكە ئەو نە ژیانێكی سەنگینی هەبوو تێیدا بژی، نە ساتێك هەستی بە ئارامی كردووە. ژیانی خۆی، هەمیشە وەك ئاوازی شمشاڵەكانی غەمگین و پڕ نائومێدی بووە. 

***
لە زیاتر لە نیو سەدە ئەزموونی هونەریدا، قالە مەڕە بەشداریی فێستیڤاڵە بەناوبانگەكانی هونەری موزیكی لە ئێران كردووە. بە تایبەتیش لە (فێستیڤاڵی موزیكی فەجر لە تاران، ئەمە جگە لە فێستیڤاڵی موزیكی ناوچەكانی تری ئێران لە كرمان و لە چالاكییە ڕۆشنبیرییەكان و فێستیڤاڵەكانی شارەكانی سنە، كرماشان، ئیلام، ورمێ، مەهاباد، سەقز، بۆكان و چەند شارێكی دیكە و چەندین خەڵاتی بەدەستهێناوە. ئەم هونەرمەندە كوردە، خەڵاتی باشترین شمشاڵژەنی هاوچەرخی لە ئەڵمانیا پێ بەخشرا، بەڵام بەهۆی هەژارییەوە نەیتوانی سەردانی ئەڵمانیا بكات و خەڵاتەكەی وەربگرێ، ئەمە خەمێكی قووڵی لەناخیدا بەجێهێشت. هەروەها خەڵاتی هونەرمەندی ساڵی لە ئێران بەدەستهێناوە و لەگەڵ چەند خەڵاتێكی تری موزیك و شمشاڵ ژەنین، لە كوردستانی باشوور و ڕۆژهەڵات.
 
لەناو هونەرمەندانی ئێراندا (قالە مەڕە) نازناوی (گەنجینەی گەڕۆك)ی پێدراوە. پێیان وابوو، موزیكەكەی ئەو گەنجینەیەكی ڕەسەنایەتی كوردییە. ئەو گەنجینەیەكی دەوڵەمەند بوو لە ئاواز و موزیك، ڕیتم و شێوازی ژەنیاریی ئەو تایبەتمەندی و بۆن و بەرامێكی تایبەتی هەبوو، كە تەنیا لەو شمشاڵەوە دەبیسترا. 

چەند ساڵێك پێش مردنی هاتە هەرێمی كوردستان و خەڵاتی ڕێزلێنانی لە شاری سلێمانی پێ بەخشرا، لەو مەراسیمەدا چەندین یادەوەریی گرنگی گێڕایەوە. كاتێك بەڕێز جەلال تاڵەبانی سەرۆك كۆماری پێشووی عێراق لە ماڵەكەی خۆی لەگەڵ هونەرمەند ئیبراهیم قادری و چەند كەسایەتییەكی تر میوانداریی كردن. لەو دانیشتنەدا قالە مەڕە یادەوەری و دەردەسەریی زۆری ژیانی خۆی گێڕاوەتەوە و تەنانەت باسی ئەوەی كردووە كە خەڵاتی شای ئێرانی ڕەتكردووەتەوە و پێی وابووە، هەر خەڵاتێك لەلایەن دوژمنانەوە بێت بەهای هونەرەكەی ئەو زیاد ناكات، بەڵكو لە هاووڵاتیان و گوێگرانی دوور دەخاتەوە. 

لەگەڵ ئەوەی مام جەلال سەرسام بووە بە وتە و هەستە بەرزەكانی قالە مەڕە، لە شوێنی خۆی هەستاوەتەوە و بەرەو ڕووی رۆیشتووە تا دەستەكانی ماچ بكات. لەوكاتەدا قالە مەڕە هەستاوەتەوە و نەیهێشتووە سەرۆك ئەو كارە بكات و هەر ئەو ساتە سەرۆك تاڵەبانی رووی كردووەتە ئەو كەسانەی دانیشتوون و گوتوویەتی "جێی شانازییە بۆ كورد خاوەنی ئەم هونەرمەندە گەورانە بێت، ئەو دەستانە دەبێ ماچ بكرێن كە ئامادەیە برسی بێت و سەربەرز بێت، بەڵام هەرگیز ئامادە نییە لەپێناوی موڵك و سەروەت و ساماندا سەر دانەوێنێ بۆ دوژمنانی گەلەكەی.

مەرگی ئاوازی دەرد و ژان

درەنگانێكی شەوی 22ی مانگی ئایاری 2009 ئاوازێك لە ماڵەكەی خۆیدا هێواش هێواش خامۆش دەبوو. شەوان و ڕۆژانی تری ساڵ دانیشتووانی گەڕەك گوێیان لە شمشاڵێكی سەركەش دەبوو. بەڵام ئەو شەوەی كە ئەو شمشاڵژەنە پیرە سەری نایەوە، سەرلەبەیانی ڕۆژی دواتر هەزاران گەنج و شەیدایانی بە وێنەی (قالە مەڕە) و بە دەنگی پارچە شمشاڵەكانی ئەو شاریان پڕ كرد لە ماتەم. تا چەند ڕۆژێك هونەرمەندان و نووسەرانی ڕۆژهەڵات خەمی مەرگی قالە مەڕە بەری نەدان. دەیان پارچە شیعر و پەخشان بۆ ئەم هونەرمەندە نووسران. پاش چل ڕۆژیش، یادێكی گەورە لە بۆكان لەلایەن دۆستان و شەیدایانی قالە مەڕەوە ساز كرا. مەراسیمی ماتەمگێڕیی ئەم هونەرمەندە لە مزگەوتی (جامیع)ی بۆكانەوە بۆ گۆڕستانی (ناڵە شكێنە) بەڕێوە چوو. تەرمەكەشی بەسەر شانی لاوانی بۆكان و بە هەڵدانی دەیان گوڵ بۆ سەر گڵكۆ و تەرمەكەی گوزارشت بوو لەو خەمە زۆرەی هاووڵاتیان و هونەرمەندان و نووسەران بۆ ئەم هونەرمەندە ڕەسەنە هەیانبوو. لەسەر وەسێتنامەی خۆیشی تەرمەكەی لە تەنیشت گۆڕی هونەرمەندی ناوداری كورد حەسەن زیرەك بە خاك سپێردرا. ئێستا گڵكۆی زیرەك و قالە مەڕە لە بەرزایی گۆڕستانی ناڵەشكێنەی بۆكان پێكەوە بە ئارامی لە ئامێزی خاكی كوردستاندا ڕاكشاون. ناسری حیسامی شیعرێكی لە سویدەوە بەناوی (بۆ فریشتەی مۆسیقا)  بۆ مەرگی قالە مەڕە نووسی:

بەسەرچوو كە دڵی قامیشێك بشكێنی
لە نەیزار بیهێنی لە شار بیگریێنی
لەو شوێنەی سكاڵا هەزاری بە پوولێك
بێیەوە‌ شەقام و دەنگی خۆت هەڵبێنی 
بە گەرووی لێواو لێو‌‌ لە بەیتی فرمێسك
هێندە ئەو پەنجانەت بێ ناز هەڵپەڕێنی
كە داد و كە ناوبانگ لێت چووبووە قوللەی قاف
تۆ ئاوا دڵتەزێن بەشی خۆت بستێنی
بە هەودای هەوایەك لەو شاخە سەركەوی
لەوێوە جیهانی دەرد و ژان بدوێنی
دەستێكت لە شمشاڵ ببزێوی و، بە دەستێك
باوەشت لە كێوی محاڵات وەربێنی
..............................

ژیانی پڕ لە چارەڕەشی

قادر عەبدوڵڵا زادە ناسراو بە "قالە مەڕە" ساڵی 1925 لە گوندی "كولیجە"ی سەر بە "بۆكان" لەدایك بووە. باوكی ناوی محەممەد بووە و لەلایەن "شێخ محەممەد شێخی بورهان" لە ناوچەی موكریان كە قادری زۆر خۆشدەویست، لەبەرئەوەی مێرمنداڵێكی زۆر هێدی و ئارام بووە، نازناوی "قالە مەڕە"ی بەسەردا بڕیبوو. لە سەرەتای پەنجاكانی سەدەی ڕابردوودا، بۆ یەكەمینجار لە ڕادیۆ و تەلەڤزیۆنی كرماشان، سنە، تاران، مەهاباد و ورمێ بە دەنگی ئەفسوناویی شمشاڵەكەی چەندین پارچە موزیكی جوان و ڕەسەنی پێشكەش بە بینەران و بیسەران كردووە. ئەمە سەرەتایەكی گرنگ بووە بۆ ناسین و بەناوبانگبوونی. 

قالە مەڕە یەكێك بووە لەو هونەرمەندانەی ڕۆڵی كاریگەری هەبووە لە سەركەوتن و تۆماركردنی گۆرانییەكانی (حەسەن زیرەك)دا و لە چەندین گۆرانی ئەو هونەرمەندەدا شمشاڵی ژەندووە، ئەمەش هێندەی دیكە ڕەگی فۆلكلۆری و ڕەسەنایەتی بە گۆرانییەكانی حەسەن زیرەك بەخشیوە. 

لە بارەی تراژیدی و غەمگینیی ئاوازی شمشاڵەكەی، باس لەو ژیانە پڕ لە چەرمەسەرییەی دەكرێت كە ڕۆڵی گەورەی هەبووە لەو شێوازەی لە شمشاڵ ژەنیندا. هەر وەك خۆی دەڵێت "لە ژیاندا كەم ڕۆژم بە خۆشی بەسەر بردووە، من و هەژار و هێمن سێ كوچكەیەك بووین لە خەم و پەژارە و هەمیشە خەم میوانی بەردەوامی دڵ و ڕوخسارمان بوو، من بۆ خۆم تەواوی ژیانم بە نائارامی و برسێتی و چارەڕەشی بەسەر بردووە."

قالە مەڕە باوكی خۆی نەبینیوە و دایكیشی، ئەم لە تەمەنی شەش ساڵیدا بووە كە كۆچی دوایی كردووە.

قالە مەڕە یەكێك بووە لەو هونەرمەندە كوردانەی ڕۆژهەڵات كە لەسەرەتای دامەزراندنیەوە پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵ كاربەدەستانی (كۆماری مەهاباد) دا هەبووە، بە سێ قۆڵی لەگەڵ هەژار و هێمن موكریانی خۆیان بە پشتیوان و هاوكاری سەرخستنی كۆمارەكە زانیوە. پێشتر و پاشتریش هەمیشە لە خەباتی كورددا بەشداریی كردووە و هاوڕێ و هاوشانی تێكۆشەرانی كورد بووە. درەنگانێكی شەوی پێنجشەممە 22ی ئایاری 2009 لە تەمەنی 84 ساڵیدا بە هۆی نەخۆشییەكی درێژخایەن لە ماڵی خۆی لە شەقامی مامۆستا هێمن، لە كۆڵانی لاچینی شاری بۆكان كۆچی دوایی كرد. 

 لە گۆرانەوە بۆ قالە مەڕە

قالە مەڕە و شمشاڵ دوانەیەكی پێكەوە گرێدراون، هەروەك دەگوترێت هیچ ژەنیارێكی كورد هێندەی ئەم نەیتوانی بە ڕۆحێكی هونەریی بەرزەوە گیان و هۆشی خۆی تێكەڵ بە ئاواز و میلۆدی بكات. ئەمەش وا دەكات پارچە مۆزیكەكانی قالە مەڕە ڕەگی فۆلكلۆری كوردیی تێدا زاڵ بێت. شاعیری كورد، عەبدوڵڵا گۆران شیعرێكی بەناوبانگی بەناوی (دەروێش عەبدوڵڵا) هەیە، ئەو شیعرە بۆ كۆتایی ئەم نووسینە، وەك پەیام و نامەیەكی تایبەتە، لە بری ئەوەی لە گۆرانەوە بۆ دەروێش عەبدوڵڵا بێت، لە گۆرانەوە بۆ قالە مەڕەی ئەژمار دەكەین. چونكە دونیای دەوڵەمەندی وێنە و گوزارشتی گۆرانی شاعیر بۆ شمشاڵ و دەست و پەنجە و ئاوازی دەروێش عەبدوڵڵا، زۆر نزیكە لە ئاواز و دەست و پەنجە و غەم و پەژارەی قالە مەڕە و بەهای هونەرەكەی. چونكە (گۆران) بە زمانێكی بەرزی وا وەسفی دەست و پەنجە و شمشاڵ و ئاوازەكەی دەروێش عەبدوڵڵای كردووە، دەكرێت بۆ دەست و پەنجە و شمشاڵەكەی قالە مەڕەش هەر راست بێت. دەكرێت دەروێش عەبدوڵڵا و قالە مەڕە دوو سیمبولی مەزنی ئاواز و میلۆدیی كوردی بن و هەمیشە بە نەمری بمێننەوە.

دەروێش عەبدوڵڵا

گۆران
بە ڕەنگی زەرد و شێوەی دەست و شمشاڵی كزا، دەروێش
حەزم كرد بەستەیەك ببیەم سەراسەر حوزن و ماتەم بێ
لە سیماتا بەدیم كرد هەیكەلی عومرێكی حەسرەتكێش
وەها دیارە كە بەختت ئاشیانی بولبولی خەم بێ!
بەڵێ، دیارە، لەناو قەومی بەسیتا قەدری سەنعەتكار
وەكوو عەكسی قەمەر وایە لە ناو حەوزێكی لیخندا
بەڵام تەختی ڕوفاه و تاجی حورمەت میللەتی هوشیار
بە ئوستادێ ئەدا وەك تۆ لە ناو شمشاڵی كون كوندا
سەحەر بێنێتە گریان و قسە، سیحری پەری نەغمە!
برای دەروێش! ئەزانم بۆ مەعیشەت وێڵ و ئاوارەی،
بە زەهری ناعیلاجیتە لە ناكەس ویستنی لوقمە،
بە مردنتە كە گوێی ناشی ئەخنكێنێ خرۆشی نەی!
بەڵام چی بكەین، لە ناو چاوی ڕەشی بەعزێ زەكای گەورە،
وەكوو تۆوی گوڵی دەم با لەسەر بەردێكی ڕەق ئەڕوێن
ئەگەر خیلقەت ئەسیبی عومری تۆی مەحكوومی ئەم دەورە
نەكردایە، خوا عالم، لە كام عەرشت ئەسوو داوێن؟
نە حەرفی مەكتەبێكت خوێند، نە ئوستادێ پەلی گرتی، 
سیرف بەرزیی زەكا ئەم سنعەتەی فێر كرد بە شمشاڵت
هەموو وەزنێكی گۆرانی، لە توولانی هەتا كورتی،
بە سەر پەنجەی هونەر كردت بە دیلی كۆششی زاڵت