(وەلی)یەكی جیاواز

جیاواز لە هەموو شاعیرانی دیكەی كورد، ژیان و مردن و بەرهەمە شیعرییەكانی نادیارن و تەنانەت گومان لە شیعرەكانی دەكرێت. لە ساغكردنەوەی هەندێ لە شیعرەكانیدا جیاوازیی زۆر دەبینرێت، باس لەوە دەكرێت كە مادام ئەو شیعرانە دەماودەم خەڵكی ئەو سەردەمە گێڕاویانەتەوە و پاشتر نووسراونەتەوە، رەنگە بەشێك لەو شیعرانە هی خۆی نەبن و هی شاعیر و كەسانی دیكەی هاوچەرخی ئەو بن و بەناوی ئەوەوە تۆمار كرابن. مادام شاعیرێك بەو شێوەیە بێت، ناكرێت بە تەنیا ئەو وێنەیە بخوێنینەوە كە تا ئێستا لەسەر شیعر و ژیانی لەلای ئێمە دروست بووە. ئەمە لە كاتێكدا ئەم شاعیرە زۆر بە قووڵی گوزارشتی لە ناخ و ئازار و تەنیاییەكانی خۆی كردووە. زۆر دەمێكە شیعرەكانی دەخوێنمەوە و زۆر هەوڵیشم دا، وەك هەندێ لە نووسینەكانی دیكەم لەسەر كەسایەتییە جیاوازەكانی تری كورد، وەك دەقێكی خەیاڵی مامەڵە لەگەڵ ئەو گریمانەیە بكەم و وێنەیەكی جیاوازی (وەلی دێوانە)ی شاعیر بكێشم، وێنەیەك عاشق نەبێت و وێنەیەك شەیدای (شەم) نەبێت. هەرچیم وێنا كرد و هەرچیم نووسی، نەیتوانی باوەڕ بە خۆم بهێنێ كە بتوانم وێنەیەكی خەیاڵیی (وەلی دێوانە) بكێشم لە دەرەوەی ئەو وێنەیەی شەم بۆی دروست كردووە، ئیدی خوێنەر چۆن باوەڕ بەو گریمانە و نووسینە دێنێت كە لای نووسەرەكە خۆی جێی باوەڕ نەبێت؟

 نووسین لەسەر ئەم شاعیرە، جۆرێك دڵەڕاوكێت لا دروست دەكات، ئەم حاڵەتە وات لێدەكات بە وریاییەوە پەنا بەریتە بەر نووسین لەسەر ئەو لایەنەی كە دەتەوێت لەسەری بنووسیت، ئەگەر (وەلی دێوانە) ئەو شاعیرە بێت كە شەیدا و دێوانەی (شەم) بووە، یان بە پێچەوانەشەوە ئەو چیرۆكە ئەفسانەییانەی باس دەكرێن، هیچ لە گەورەیی و جیاوازیی دونیای شیعرەكانی ناگۆڕن لە چاو شاعیرانی دیكەدا، بۆیە لە كۆتاییدا هەرچی بنووسیت و چۆن بنووسیت هەر دەبێت بگەڕێیتەوە بۆ لای ئەو (وەلی)ییەی كە ناخی بەهۆی (شەم)ەوە هەلا هەلا بووە، ئەمە دەبێتە بابەتی سەرەكی و جگە لەم بابەتە مەحاڵە نووسەر بتوانێت رەهەندێكی زیندووتر لە شیعر و ژیانی ئەم شاعیرە بدۆزێتەوە، چونكە ئەو ناخ و دەروونی بە شێوەیەك وێران بووە، هەمیشە برینە قووڵەكانی ناخی و دونیا رەشبین و تاریكەكانی چارەنووسی خۆی بە شیعر دەربڕیوە، نەك بە قسە:
هەر من ناشادم
گشت عالەم شادن، هەر من ناشادم
هەر من نە یاوان وەلای حەق دادم
هەر من نا موراد قاپی مورادم
...............

كێلی گۆڕەكەی، خەیاڵم دەبات

دەبێت سوپاسی بەردتاش و كێل هەڵبەستەكەی بكەین، لەو دەشتایی شارەزوورە و لەو گۆڕستانەی سەید سادقەوە، پێش زیاتر لە یەك سەدە، نەیهێشت گۆڕ و گڵكۆی وەلی دێوانە وەك (نالی)ییەكەی خۆیان ون بێت. زۆر جار كە بە رێگا سەرەكییەكەی (سەید سادق)دا دەڕۆم، سەیری لاپاڵی ئەو شاخە بەرزەی ناو شار دەكەم، لەناو دیمەنی ئەو گۆڕستانە گەورەیەدا تەنیا كێلی گۆڕە بێ نازەكەی (وەلی دێوانە) جێی سەرنجدانە و خەیاڵم بۆ لای خۆی دەبات و یادەوەریم دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەو سەردەم و ساتەی (وەلی) مردووە و مەراسیمی ناشتنەكەیان بەڕێوە بردووە. لەو ساتانەدا بیر لەو گۆڕ هەڵبەست و بەردتاشەی كێلی سەر گۆڕەكەی (وەلی دێوانە) دەكەمەوە كە تا ئێستاش نازانرێت كێیە و چ كارە بووە؟ بەڵام ئەوەندە هەیە ئەو نەبووایە (وەلی)ش وەك مستەفا بەگی كوردی و مەلا خدری نالی و حاجی قادری كۆیی و چەندان شاعیری دیكە ون دەبوو. سوپاس بۆ ئەو كەسانەی بەبیری مەزنی خۆیان نەیانهێشت (وەلی دێوانە) گڵكۆكەی ون بێت. هەموو ئەو ساتانەی سەیری دیمەنی ئەو گۆڕستانە دەكەم و لە گۆڕەكەی وەلی دێوانە ورد دەبمەوە، دەیان پرسیار و گومان و شتی سەیرم بۆ دروست دەبێت، لەوانە: ئەمە گۆڕی (وەلی)یە، ئەی گۆڕی (شەم) لە كوێیە؟ تۆ بڵێی ئەو گۆڕە كۆنانە و كێلە رزیوانەی تەنیشتی، یەكێكیان گۆڕی (شەم) نەبێت؟ بۆ نا؟ ئەوان لە دونیادا پێكەوە نەبوون، ناكرێت لە گۆڕدا لە تەنیشت یەكەوە بن؟ ئەی ئەوە نییە خۆی لە دێڕە شیعرێكدا دەڵێت: وادەی من و تۆ كەوتە قیامەت؟

بیركردنەوەكان زۆرن و هەموویان بەرەو ئەو ئاڕاستەیە دەچن كە وێنەیەكی دیكەی (وەلی) بكێشن، با تا ئێرە بەس بێت و كەمێك بەبێ دەنگی لەو ژیانە پڕ لە نهێنی و تاریكەی ئەم شاعیرە ڕابمێنین. بۆ نا، چونكە هەندێجار ئەوەی لەسەر (وەلی دێوانە) و شیعرەكانی پێی گەیشتووم، ئەوە نییە كە دەینووسم، ئەوەیە لە ناخمدایە و ناتوانم بینووسم!

گفتوگۆ لەگەڵ بەرد

ئەی بەرد بۆ نادوێیت؟ ئەی بەرد تاكەی بێ دەنگ و بێ باكی لەو خەمە قووڵەی ناخی من؟ ئەی بەرد سووڕی بێ دەنگی و خامۆشیت لە ئاست مندا كەی تەواو دەبێ؟ من لەم دەشتە خامۆشەدا، وەك كڵپەی ئاگرێك لە بەردەم تۆدا كڕنووش دەبەم و پرسیاری (شەم)ەكەی خۆمت لێ دەكەم، تۆ هەر بێ دەنگی؟ تۆ وەڵامم بدەیتەوە یان بێ دەنگی هەڵبژێریت، من لە ناڵە و كڵپە و بێ دەنگییە ناشادەكەی تۆ دەگەم، تۆش عاشقی وەك من، لە بری ئەوەی وەك من دێوانەی شیعر بیت و بەردەوام ناڵەی ناخت دەرخەیت،  بێ دەنگی و هێمنی لەم هەوارە خامۆشەدا هەڵدەبژێریت. تا كەی بێ دەنگی ئەی بەردی بێ باك؟

ئەمە دیمەنی چۆڵەوانییەكی كاكی بەكاكییە و وەلی بە ڕوخسارێكی شێواو و بە دڵێكی پڕ لە غەمەوە، گفتوگۆی یەك لایەنە لەگەڵ بەرد دەكات. ئەو بەردانەی ئاگری ئاگردانەكان وەك دنیابینینی (وەلی) ڕەش هەڵیگەڕاندوون. وەلی دەچێت بۆ هەواری چۆڵ و خاڵیی خێزان و بنەماڵەی (جاف)ەكان، لە دوای گەشتی گەرمیان و كوێستانیان، دادەنیشێت بەدیار بەردی ئاگردانەكانیانەوە و گفتوگۆیان لەگەڵ دەكات.

هیچ شاعیرێكی كورد هێندەی وەلی بە شیعر شێت و شەیدای عاشقەكەی نەبووە، مەگەر لە ئەفسانە و داستانە كۆنەكاندا ئەم شێوە عەشقە ببینیت. لە چەند پەڕەگرافێكی شیعرەكەدا، وەلی دێوانە بەم شێوەیە ڕوودەكاتە (بەرد) و لەگەڵی دەدوێ:

بەردی هەواران
بەردی ڕەشی سووتاوی هەواران
داماوی خەمگینی پاشماوەی یاران
هەی وەكو من هاوبەشی دەرد و پەژارە
تۆ بەردی كوێ و هی كام هەواری
لە تاو كێ ڕەنگت خەمبارە و
سووتاوی عەشقی كام نەوهاڵی؟
كەوا بێدەنگ و بەدڕەنگ و مات و دڵتەنگی
تۆ لەداخی كێ سووتاوی
پاشماوەی هەواری كام هۆزی؟
ڕاست بڵێ: داخی دووریی كێت لە دڵدایە
لە دووریی كێ بەرگت ڕەشە؟

**********

ئازارەكەی (وەلی) بەردیش دێنێتە گۆ، وەڵامی وەلی دێوانە دەداتەوە و دەڵێت:

 بەخت ڕەشی ستەمكێشی خەم
پەروانەی پەشێوی دووركەوتنەوەی شەم
مەگەر نازانی و كوێراییت داهاتووە
كە ئەم جێیە شوێنی گوزەرگای خێڵە
نیشتمان و لەوەڕگای خێڵی جافە
جێگەی ژیان و جموجوڵی ناوك بۆنخۆشەكانە
هەوارگەی ڕەوێڵی خێڵی مورادییە
جێگەی شەوق و زەوقی كۆمەڵی دڵشادەكانە
من هەواری شەمی شای پەروانەكان و 
خانی خاڵخاسەكانی ڕەشماڵەكانم

******
چۆن شیعرەكانی دەخوێنرێنەوە؟
تا ئێستا ساتی مردن و ژیان و قۆناغی شیعر نووسینی وەلی دێوانە دیار نییە، بەڵام باس لەوە دەكرێت كە لە كۆتاییەكانی سەدەی هەژدە و سەرەتای سەدەی نۆزدەدا ژیابێت. چونكە ڕەنجوری شاعیر، شیوەنێكی شیعریی بۆ مردنەكەی نووسیوە كە ئاماژەیە بۆئەوەی لەو سەردەمەدا بووبێت، ئەمە جگە لە شیعرە بەناوبانگەكەی (وەلی دێوانە) بۆ كەیخوسرەو بەگی جاف، سەرۆكی ئێلی جاف كە باس لەوە دەكرێت كەیخوسرەو بەگ و وەلی لەو سەردەمەدا ژیابن:
یا بە گەنج و ماڵ، یان بە زۆری خۆی
بیری پەروانەی دڵ برینداری شاد 
وەك حاتەمی تەی هیمەتی بكردایە
شەمی بگەیاندایە بە من و منی بگەیاندایە بە شەم.


(وەلی دێوانە) بە شێوەزاری (هەورامی) شیعری نووسیوە، بۆیە زۆرجار لە گۆڕینی ئەو شیعرانەدا بۆ سەر شێوەزاری سۆرانی و ناوچەی سلێمانی، بەشێكی زۆری ئیستاتیكای زمان و جوانیی گوزارشتكردنی شیعرەكان ون بوون.

 (پیرەمێرد)ی شاعیر بەشێكی زۆری شیعر و دیوانەكەی گۆڕیوە بۆ سەر شێوەزاری سلێمانی و لە رۆژنامەكانی (ژین) و (ژیان)دا بڵاوی كردوونەتەوە. ئەم وەرگێڕانەی پیرەمێرد رەخنەی لەسەرە كە زۆر لە مانا و دێڕ و وێنەی شیعریی شیعرەكانی (وەلی دێوانە)ی دەستكاری كردووە، بەڵام ئەگەر ئەو وەرگێڕانە نەبووایە، كەمتر لەم ناوچەیە و لە شێوەزاری سلێمانی و ئەدەبیاتی باباندا، دەناسرا و پێشوازیی لێ دەكرا. لەگەڵ ئەوەشدا كۆمەڵێك شیعری كراون بە گۆرانی كە ناوبانگی وەلی دێوانەیان لەناو خەڵكدا بڵاوكردەوە. هونەرمەندی كۆچكردوو كەریم كابان، چەند شیعرێكی ئەوی كردووە بە گۆرانی كە هێندەی دیكە جوانی و عیشقی مەزنی وەلی دێوانەی دەرخستووە. 

مەحموود پاشای جاف و هەندێ لە بەگزادەكانی جاف، رۆڵی گەورەیان هەبووە لە پاراستنی شیعرەكانی وەلی دێوانە، بەتایبەتیش لە نووسینەوە و پاراستنی لە كەشكۆڵە دەستنووسەكاندا. 

خەسرەو جاف، دیوانی وەلی دێوانەی وەك خۆی و بە هەمان شێوەزار و بە هەندێ شیكاریی تایبەت و نەخشەسازییەكی خەیاڵی بۆ روخساری (وەلی و شەم) و دیمەنە شیعرییەكان چاپ كرد. ئەم دیوانەی خەسرەو جاف، یەكێكە لە گرنگترین دیوانەكانی ئەو شاعیرە كە من بۆ خۆم پێموایە دنیای وەلی دێوانەی زیاتر تێدا دەبینرێت لەڕووی وێنەی شیعری و كەشی سۆفیانەی ئەو شێوە تایبەتەی كە ئەم شاعیرە شیعری پێ نووسیوە. 

مەحموود خاكی لەساڵی 1970 دا دیوانەكەی وەلی دێوانەی چاپ كرد، پاش ئەویش عوسمان هەورامی لە ساڵی 1976 ژیان و بەسەرهات و هۆنراوەكانی وەلی دێوانەی كۆكردووەتەوە و چاپی كردووە. زۆر زانیاری لەسەر ژیان و بەرهەم و شیعرەكانی بۆ خوێنەران خستووەتەڕوو.

نەوشیروان مستەفا لە كتێبی یەكەمی (بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین) بەشێك لەم كتێبەی بەنای (گەشتێ لەگەڵ وەلی دێوانە) كۆمەڵێك لایەن و بەرهەمی شیعری و شێوازی شیعریی وەلی دێوانە شی دەكاتەوە، بەتایبەتیش لەسەر بەراوردكردنی وەلی دێوانەی شەم و قەیس و مەجنونی لەیلا و باسكردنی ژیان و شیعری وەلی دێوانە لەناو خێڵەكانی جاف و زمانی شیعریی لە قوتابخانەی شیعریی (گۆران) و ئەو شێوەزارەی پێی دەڵێن هەورامی.

ئەم هەوڵانەی لێ دەرچێت، كەمترین قسە و كەمترین خوێندنەوە لە ئەدەبی كوردیدا بۆ وەلی دێوانە كراوە، ئەمەش لایەنێكی فەرامۆش و غەدرلێكرای شیعری ئەم شاعیرە كوردەیە.

وەلی و شەم.. ئەفسانە و راستی

ژیانی وەلی دێوانە، ئەفسانە بێت یان راستی، ئێستا دەقێكی مەزنی ئەدەبیاتی كوردییە، هەر كات ناوی دەبرێت، ئاماژە بەوە دەكرێت كە وەلی كوڕی كوێخا محەممەدی تیرەی كەماڵی لە هۆزی جافەكانە و بە (وەلی دێوانە) ناسراوە. باوكی پیاوێكی خانەدان و موڵكدار بووە. لە دەشتی شاكەل و شێروانە هاتووەتە دنیاوە و لە كۆتایی سەدەی هەژدەهەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا ژیاوە. هۆنراوەكانی بە شێوەزاری هەورامی بوونە و پشتاوپشت بیستراون.

 هۆنراوەكانی بۆ یەكەمجار لە رۆژنامەكانی (ژیان) و (ژین)دا بڵاوكراونەتەوە، پیرەمێردی شاعیر گرنگییەكی زۆری بە هۆنراوەكانی داوە و وەریگێڕاونەتە سەر شێوەزاری سۆرانی. 

لە تەمەنی منداڵییەوە باوكی وەلی حەزی كردووە كوڕەكەی فێری خوێندن و نووسین ببێت، هەر بۆیە لە شاری سلێمانی دەیخاتە بەر خوێندن و لەسەر دەستی مامۆستاكەی، مەلا یوسف فێری خوێندن و نووسین و قورئان بووە. خوێندەواریی وەلی دێوانە و ناوبانگی مامۆستاكەی گەیشتووەتە هۆزەكانی دیكە. كوێخا قادر شێروان كە یەكێك بووە لە سەرۆك خێڵەكانی تیرەی كەماڵی و كچێكی هەبووە بە ناوی (شەم)، داوای لەو مامۆستایە كردووە كچەكەی ئەمیش فێری خوێندن بكات و بەوجۆرە پێكەوە لەگەڵ وەلی دێوانە خوێندوویانە. وەلی شەیدای شەم دەبێ و پەیمانی خۆشەویستی دەبەستن. دەچن بۆ خوازبێنی شەم و بەڵام بڕیاریان داوە تا لە كوێستان دەگەڕێنەوە بەدەستگیرانی بمێننەوە. لە كاتی كۆچی هاوینەی جاف بەرەو كوێستان، ناكۆكی لە نێوان بنەماڵەی شاعیر و بنەماڵەی خۆشەویستەكەی ڕوودەدات. بەهۆی ئەو ناكۆكییەوە، ئەو دوو دڵدارە بە یەك نەگەیشتن و لەیەكتری دابڕان و یەكتریان نەدییەوە. 

ژیانی (شەم)یش وا دەگێڕنەوە:

هەندێ سەرچاوە دەڵێن ناوی (شەمسە)یە، كچی كوێخا (قادر)ە كە كوێخای هۆزێكی سەر بە تیرەی (كەماڵی) بووە. باوكی (شەم) كچەكەی لە منداڵییەوە ناردە لای مەلا یوسف مامۆستای (وەلی)، ماوەیەكی زۆر بەیەكەوە بوون و لەو ڕێگەیەوە یەكتریان ناسی و ئەڤین و خۆشەویستی گەشەی كرد لە نێوانیاندا. (مەلا یوسف) هەستی پێكردن ‌و باوكی (وەلی) ئاگادار كردەوە لەم پەیوەندییە. باوكی وەلی گوتی: مەلا ئەمە ئاواتی منە و دەچین داخوازیی (شەمسە)ی بۆ دەكەین.

داخوازیی شەمسەی بۆ دەكرێ و باوكی كچەكە دەڵێت: كوێخا محەممەد با ساڵێك بە دەستگیرانی بیهێڵنەوە تا لە كوێستان دەگەڕێینەوە، بەڵام بەهۆی گرفتی ئەو دوو بنەماڵەیەوە ئەو هاوسەرگیرییە سەرناگرێ و بۆ هەتا هەتایە وەلی و شەم لە یەكتر دادەبڕێن . بەهۆی كێشەی ئەو دوو بنەماڵەیەوە وەلی دێوانە تەنانەت ناتوانێ‌ لە دووریشەوە (شەمسە) ببینێ‌.
وەلی دێوانە بۆ ئەو حاڵەی خۆی دەڵێ‌:

پەری رەشماڵان، پەری رەشماڵان
دەلیل بچۆ لای پەری رەشماڵان
لای (شەم)ی بەزمی شادی پەروانان
پێش ڕەوەی پۆلی دیدە قەترانان.
یان دەڵێت:
سەر هەر لە سەودای عەشق بازییە
دڵ هەر نیشانەی تیر ئەندازییە
بەڵام:
پێم بە داوەوە شەتەك دراوە
دڵم پڕ ئێشە جەرگم بڕاوە