رووداو ـ هەولێر
پاش زیاتر لە پێنج مانگ، عێراق لە بەرەبەیانی 6ی ئایار جارێکی دیکە بووە خاوەنی سەرۆکوەزیرانێکی تەواو، دوای ئەوەی مستەفا کازمی و بەشێک لە کابینەی حکومەتەکەی متمانەی پێکهێنانی حکومەتیان وەرگرت، ئەوەش لە کاتێکدا پێش وەرگرتنی پۆستەکە، دابەزینی نرخەکانی نەوت حکومەتی عێراقیان تووشی قەیرانی گەورەکردووە، داعش بەهێزبووەتەوە و حکومەتی نوێ دەبێت بیر لە هاوسەنگییەکی نوێ لە پەیوەندییەکانی بەغدا لەگەڵ تاران و واشنتن بکاتەوە.
کازمی، تەمەن 53 ساڵ، سێیەم کەس بوو لە پێنج مانگی رابردوودا بۆ پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی بەغدا رابسپێردێت، دوای ئەوەی عادل عەبدولمەهدی، سەرۆکوەزیرانی پێشووی عێراق لە کۆتاییەکانی تشرینی دووەمی 2019 لەژێر گوشاری خۆپیشاندەران و لەسەر داوای مەرجەعییەت دەستلەکارکێشانەوەی خۆی راگەیاند، لەکاتێکدا ئەو کێشانەی عەبدولمەهدییان ناچار بە وازهێنان کرد بەهۆی بڵاوبوونەوەی پەتای جیهانیی کۆرۆناوە هەم زیاتربوون و هەم چارەسەرکردنیان ئەستەمترە.
گەندەڵی، رێژەی زۆری بێکاریی گەنجان، کەمی خزمەتگوزارییەکان و هەژموونی دەرەكی بەسەر عێراقەوە پاڵنەری سەرەکیی خۆپیشاندانەکانی 2019 بوون. هەر چوار کێشەکە بە چارەسەرنەکراوی لە شوێنی خۆیان ماونەتەوە و دابەزینی نرخەکانی نەوت و وەستانی جموجۆڵی ئابووری و بازرگانی عێراق بەهۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆناشی هاتووەتەسەر.
عێراق بودجەكەی لەسەر 56 دۆلار بۆ بەرمیلێك نەوت داناوە
عێراق بودجەی ئەمساڵی لەسەر 56 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک نەوت داناوە، لە کاتێکدا مانگێک پێش خۆپیشاندانەکانی ساڵی رابردوو، عێراق رۆژانە 4.88 ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەمدەهێنا. بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا نەک هەر نرخەکانی نەوتی بۆ خوار 30 دۆلار دابەزاندووە، بەڵکو بەهۆی کەمبوونەوەی خواست لەسەر نەوت لە ئاستی جیهانیدا، عێراق لە چوارچێوەی رێککەوتنی ئۆپێک پڵەسدا ناچار بووە 1.06 ملیۆن بەرمیل لە بەرهەمی رۆژانەی کەمبکاتەوە.
بە پێی ئامارەكانی وەزارەتی نەوتی عێراق، داهاتی نەوتی مانگی نیسانی حکومەتی بەغدا لە فرۆشی 3.43 ملیۆن بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا تەنیا 1 ملیار و 423 ملیۆن و 499 هەزار دۆلار بووە، بەو پێیەش داهاتی نەوتی عێراق لە مانگی نیسان بە بەراورد بە مانگی کانوونی دووەمی ئەمساڵ بەبڕی زیاتر لە 4 ملیار و 676 ملیۆن دۆلار کەمیکردووە.
ساڵانە 450 هەزار كەس دێنە نێو بازاڕی كارەوە
دابەزینی نرخەکانی نەوت و کەمبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی عێراق تەنیا داهاتی بەکارخستنی عێراق بە رێژەی زیاتر 50% کەم ناکاتەوە، بەڵکو چیدی پارە بەدەست حکومەتی عێراقەوە ناهێڵێ تاوەکو ئەو پڕۆژە خزمەتگوزارییە ژێرخانییانە تەواو بکات، کە نەبوونیان لە 2018 و 2019 خەڵکی بەغدا و شارەکانی باشووری عێراقی رژاندە سەر شەقامەکان، ئەوە جگە لەوەی دەبێتە هۆی ئەوەی شارەکانی نێوەڕاست و باکووری عێراق بەو وێرانییەی ئێستایانەوە بمێننەوە، ئەوەش رێگە بە گرووپێکی وەک داعش دەدات خەڵکی ناڕازی زیاتر لە خەڵکی ئەو ناوچانە بۆ ریزەکانی خۆی رابکێشێت.
لە عێراق، کە 60%ی دانیشتووانی لە خوار 25 ساڵن، ساڵانە 450 هەزار کەس دێنە نێو بازاڕی کارەوە، 40%ی دامەزراندنەکان لە کەرتی گشتی و کۆمپانیاکانی سەر بە حکومەتن. بە گوێرەی ئامارەكانی 2019ی بانکی جیهانی، رێژەی بێکاری لەنێوان گەنجاندا دوو هێندەی رێژەی بێکاری گشتی عێراق و نزیکەی 36%ە. حکومەتی عێراق رایگەیاندووە بەهۆی رێکارە تەندروستییەکانی بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا، رێژەی بێکاری لە عێراق بۆ 34% بەرزبووەتەوە.
دوو بژاردەی مەترسیدار
لە چەند رۆژ و هەفتەی داهاتوودا، کازمی دوو بژاردەی مەترسیداری لەبەردەستە، واتە دەبێ مووچەی فەرمانبەران بەشێوەیەکی بەرچاو کەمبکاتەوە یانیش ژمارەی فەرمانبەرانی کەرتی گشتی کەمبکاتەوە، ئەوەش لە وڵاتێکدا کە نە کەرتی تایبەت ئەوەندە بەهێزە بتوانێ ئەو هێزی کارە لە حکومەت وەربگرێت و نە دۆخی دارایی حکومەتیش رێگە بەوە دەدات بە پشتیوانی دارایی گەورە کەرتی تایبەت بەهێز بکات.
چاکسازی ئیداری و سیاسی بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی پێویستی بە پشتیوانیی سیاسی گەورەیە، بەڵام پەرلەمانی ئێستای عێراق هەمان ئەو پەرلەمانەیە کە لە ئۆکتۆبەری 2018 پشتگیرییان لە کابینەکەی عەبدولمەهدی کرد.
کێشەی کازمی هاوشێوەی سەرۆکوەزیرانەکەی پێش خۆی ئەوەیە سەر بە هیچ فراكسیۆنێكی پەرلەمانی نییە، ئەوەش هەر چەشنە دەستکارییەک لە ستروکتوری سیاسی و ئیداری عێراق دەکاتە کارێکی نیمچە مەحاڵ.
روانگەی خۆپیشاندەران نەك حیزبە كەللەڕەقەكان
کازمی بە پێچەوانەی عەبدولمەهدی پێشینەیەکی دوور و درێژی کاری حکومی نییە. عادل عەبدولمەهدی لە 2005ەوە لە پۆستەکانی وەزیری دارایی، جێگری سەرۆککۆماری عێراق، وەزیری نەوت و سەرۆکوەزیرانی عێراق کاریکردووە، لەکاتێکدا گەورەترین پۆستی کازمی لە چوار ساڵی رابردوودا بووە، کاتێک سەرۆکی دەزگای هەواڵگریی عێراق بوو، بەڵام پێش ئەوە بەشی زۆری ژیانی دوای 2003ی خۆی لە کاری مەدەنی، رێکخراوە ناحکومییەکان و کاری میدیاییدا بەسەر بردووە، لەوانەش نووسینی گۆشە بۆ ماڵپەڕی (ئەلمۆنیتەر)ی ئەمریکی.
شێخ ساڵح عوبەیدی، گوتەبێژ و باوەڕپێکراوی موقتەدا سەدر، لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەی (نیویۆرک تایمز)ی ئەمریکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئێرانییەکان "بۆ ئێستا" کازمی بە "چارەسەر" دەزانن. لەبارەی سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراقیش گوتی "کازمی مێژووی نییە، بەڵکو لەو جۆرە کەسانەیە کە هەوڵدەدات دژی هیچ کەسێک نەبێت".
تۆماس وۆریک، شارەزای کاروباری رۆژهەڵاتی نێوەڕاست لە سەنتەری رەفیق حەریری لە ئەنجوومەنی ئەتڵانتیکی ئەمریکی، ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە سەرۆکوەزیرانە نوێیەکەی عێراق "پەیوەندییەکی زۆر باشی لەگەڵ مەرجەعییەت راگرتووە" و "نووسینەکانی پێش دەستبەکاربوونی لە حکومەت لە 2016 بەڕوونی ئەوە دەردەخەن کە روانگەی ئەو لەگەڵ روانگەی خۆپیشاندەران یەکدەگرێتەوە، نەک پارتە سیاسییە کەلـلەڕەقەکان"، جەخت لەوەش دەکات کە لە دوای 2003ەوە ئەوە یەکەمجار "گۆڕانی نەوە" لەوە گۆڕەپانی سیاسی عێراقدا روودەدات.
لە ساڵی 2005ەوە یەکێک لە ئەرکە سەرەکی و سەختەکانی هەموو سەرۆکوەزیرەکانی عێراق پاراستنی هاوسەنگیی پەیوەندییەکانی بەغدا بووە لەگەڵ واشنتن و تاران. لە پاش کوژرانی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی هێزەکانی قودسی ئێران و ئەبومەهدی موهەندیس، فەرماندەی کەتایبی حیزبوڵڵای عێراق ئەم ئەرکە سەختتر بووە، بەتایبەتیش کە گرووپە شیعەکانی پەرلەمانی عێراق لە سەرەتای ئەمساڵ داوایان لە حکومەت کردووە هێزەکانی هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتیی دژی داعش لە عێراق دەربکات.
بەشێک لە پاراستنی ئەم هاوسەنگییە پەیوەستە بە توانای مانۆڕی کازمی لە نێوان هێزە شیعەکانی نزیک لە ئێرانەوە، کارتی نفووزی ئێران لە عێراق پێکدەهێنن و لە جومگە سیاسی و ئابوورییەکانی عێراقدا دەستیان دەڕوات.
كازمی 2015: لامەركەزی مەرجی چاكسازی و هەستانەوەی عێراقە
ساڵێک پێش وەرگرتنی پۆستی بەرپرسی هەواڵگریی عێراق، کازمی لە وتارێک بۆ (ئەلمۆنیتەر) پشتگیری لەوە دەکات ئەو هێزانە لە چوارچێوەی پڕۆژە یاسای گاردی نیشتمانیدا بهێنرێنە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتەوە، بۆ ئەوەی "لە ریشە سیاسییەکانیان جیا بکرێنەوە" و رێگە لە "بە سیاسیکردنی ئەو هێزانە بۆ بەرژەوەندی لایەنێکی دیاریکراو" بگیرێت. دەستبردن بۆ پێگەی سیاسی و ئابووری ئەو هێزانە نەک هەر ئێران تووڕە دەکات، بەڵکو کازمی لە پشتگیری ئەو هێزانەش بێبەشدەکات کە یارمەتیدەری بوون بۆ تێپەڕاندنی کابینەکەی.
سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراق دەبێت بیر لە چارەنووسی هێزەکانی هاوپەیمانان لە عێراقیش بکاتەوە، لەوەشدا دەبێ هاوسەنگییەک لەنێوان بەرژەوەندییە ئەمنییەکانی عێراق بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش و خواستی پەرلەمانتارە شیعەکاندا رابگرێت. یەکێک لە ئەگەر بەهێزەکان کەمکردنەوەی هێزەکانی ئەمریکایە.
مایکڵ نایتس، لێکۆڵینڤان و شارەزای کاروباری عێراق لە پەیمانگەی واشنتن، لە لێدوانێکدا بۆ (تایمز)ی ئەمریکی دەڵێت "ئەو (کازمی) دەتوانێ بە جۆرێک لەگەڵ ئەمریکییەکان تووندبێ کە بە هیچ بەربژێرێكی سەر بە ئێران نەکرێت. ئەگەر کازمی بە مایک پۆمپەیۆ بڵێت کە شتێکی دەوێت، ئەوە ئەمریکا ئامادەیە مامەڵە لەگەڵ داواکەیدا بکات". ئەمریکا هەر ئێستا ئاماژەی ئەوەی پیشانداوە کە ئامادەیە هاریکاری سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراق بکات، نموونەی ئەوەش درێژکردنەوەی ماوەی لێخۆشبوونی کڕینی کارەبا و گازی سرووشتییە لە ئێران لە 30 رۆژەوە بۆ 120 رۆژ.
کازمی لەکاتێکدا دەستبەکار دەبێ کە کێشەی بودجە و مووچە لەنێوان بەغدا و هەولێر زیندووبووەتەوە. لە یەک هەفتەی رابردوو شاندی هەرێمی کوردستان دووجار بۆ تاوتوێکردنی ئەو پرسە سەردانی بەغدایان کردووە. سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراق داوای کردووە کۆبوونەوەی شاندی حکومەت لەگەڵ وەزیرانی نەوت و پلاندانی عێراق بکرێتە راسپاردەیەک بۆ ئەمیندارێتی ئەنجوومەنی وەزیران، تاوەکو بڕیاری کۆتایی لەسەر بدرێت.
بەڵام کێشەی مووچە و بودجەی لەنێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە دابەشکردنی دەسەڵات و سەرچاوەکان و سنووری لامەرکەزییەتەوە هەیە لەنێوان حکومەتی ناوەندی و هەرێمی کوردستاندا.
حەیدەر عەبادی، سەرۆکوەزیرانی پێشووتری عێراق، لە 10ی ئابی 2015 پاکێجێکی چاکسازی ئیداری و سیاسی راگەیاند. کازمی لە وتارێکی ئەیلوولی 2015دا لە ماڵپەڕی (ئەلمۆنیتەر) وەک پێشنیازێک بۆ عەبادی دەنووسێت "دەوڵەتی عێراق بەبێ بناخەیەکی لامەرکەزی دروست ناتوانێ هەڵسێتەوە. دابەشکردنەوەی دەسەڵات و هێزەکان لەنێو سیستەمێکی ناتایفی لامەرکەزیدا مەرجی سەرەکییە بۆ هەر پڕۆژەیەکی چاکسازی کە دانرابێ بۆ ئەوەی چاکسازییەکی سەرکەوتوو بکات"، کازمی پێیوایە بناخەی ئەو دابەشکارییە دەبێ جوگرافی و ئابووری بێت، نەک قەومی و تایفی.
