مستەفا نزار، وەزیری بازرگانیی عێراق، کە بەشێکە لە شاندی حکومەتی عێراق لە واشنتن، لە هەڤپەیڤینێکدا لەگەڵ تۆڕی میدیایی رووداو لە واشنتن، باسی ئەنجامی کۆبوونەوەکانیان لەگەڵ بەرپرسانی ئەمریکی و گرێبەستە نوێیەکان لە بوارەکانی نەوت و کارەبادا دەکات.
وەزیری بازرگانیی عێراق رایگەیاند، تاوەکو ئێستا 4 ملیۆن و 700 هەزار تۆن گەنمیان لە جووتیارانی عێراق و هەرێمی کوردستان وەرگرتووە و بەڵێنیش دەدات کە "پشتیوان بە خودا دوای گەڕانەوەمان لە واشنتن" دەست بە خەرجکردنی شایستە داراییەکانی جووتیاران بکرێت.
دەقی هەڤپەیڤین:
رووداو: دەمەوێت باسی ئەوەم بۆ بکەیت، ئامادەبوونی وەزارەتی بازرگانی لەم شاندە بۆ چییە و ئێوە لەو کۆبوونەوانەی تاوەکو ئێستا کردووتانە باسی چیتان کردووە؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: زۆر سوپاس بۆ رەخساندنی ئەم دەرفەتە لە کەناڵە بەڕێزەکەتان، کەناڵی رووداو، لە راستیدا وەزارەتی بازرگانی بەشێک بوو لەو شاندە فەرمییەی دوێنێ لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا کۆبووەوە، ئاشکرایە هەموو چالاکییەکانی وەزارەتەکانی دیکە و نیشاندەرە ئابوورییەکان پەیوەستن بە وەزارەتی بازرگانییەوە، لە رێگەی قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە نێوان عێراق و ئەمریکا لە ماوەی ساڵانی رابردوودا. بۆیە رۆڵی وەزارەتی بازرگانی فرە رەهەندە و دەچێتە ناو زۆر وردەکاری لەم بوارەدا، ئێمە لەسەر ئاستی وەزارەتی بازرگانی چەندین پرسی گرنگمان هەیە، گرنگترینیان پرسی چوونە ناوەوەی عێراقە بۆ رێکخراوی بازرگانیی جیهانی و گرنگییەکەی لە زیادکردنی قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە نێوان عێراق و وڵاتانی جیهان.
رووداو: دکتۆر، ئێوە لە کۆبوونەوەکەی کۆشکی سپی لە ئۆڤاڵ ئۆفیس لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ بەشدار بوون، و دۆناڵد ترەمپ حەزی لە بازرگانی و پارەیە، پێمان بڵێ لە پشتی ئەو کۆبوونەوانەی لەبەردەم چاوی میدیاکان کرا، دۆناڵد ترەمپ چۆن باسی پرسی بازرگانی و ئابووری کرد لەگەڵ عێراق؟ بڕیارە چ رێککەوتنێک بکەن لەگەڵ حکومەتی ئەمریکا لەو ماوەیەی کە لێرەن؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: لە راستیدا کۆبوونەوەکەی ناو کۆشکی سپی، کۆبوونەوەیەکی ئەرێنی بوو، سەرۆک دۆناڵد ترەمپ زۆر پێشوازی لەم سەردانە کرد، و کاتێکی زیاتریشی خایاند لەوەی لە پرۆتۆکۆڵدا دیاریکرابوو، ئەمەش نیشانەی سەرکەوتنی کۆبوونەوەکە و پێشوازیی ئەمریکایە بۆ شاندە عێراقییەکە و سەرۆکوەزیران، بێگومان وەکو لە دەزگەکانی راگەیاندنیش دەرکەوت، لە سەرووی ئەم پرسانەوە پرسی نەوت و وەبەرهێنانی نەوتی بوو لە عێراق، و ئەو گرێبەستانەی بڕیارە لە دوو رۆژی داهاتوودا واژۆ بکرێن لە نێوان وەزارەتی نەوت و کۆمپانیا نەوتییەکانی ئەمریکا. جگە لەوەش، گرێبەستەکان لەگەڵ وەزارەتی کارەبا، کە پرسی وزە بەشێکی گرنگە و پەیوەندی بە هاووڵاتیی عێراقییەوە هەیە بزانێت ئەنجامی ئەم سەردانە چی دەبێت. بێگومان باس لە رێگەکانی زیادکردنی هەناردەی نەوت و تەنیا پشت نەبەستن بە تەنگەی هورمز کرا، بەتایبەت لەم بارودۆخە سەختەی ئێستا بۆ زیادکردنی تواناکانی هەناردەکردن بۆ عێراق و رەنگدانەوەی ئەمە لەسەر باری ئابووریی عێراق. بۆیە ئەم گرێبەستانە لە کەرتی نەوتدا دەبنە چارەسەر لە داهاتوودا بۆ زیادکردنی هەناردەی نەوت و گەیشتن بە ژمارەیەکی گەورەتر لەوەی کە لە بارودۆخی ئاساییدا هەبووە.
رووداو: بڕیارە لە چوارچێوەی سەردانەکەتان کۆمەڵێک گرێبەست لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان بکەن بۆ هاوکاریکردنی جووتیارانی عێراق لە رووی ئاودێری و هەروەها لە بوارەکانی دیکە کە هاوکاریی جووتیارانی عێراق بکرێت، کۆبوونەوەیەکی گەورەش دەکرێت لە ژووری بازرگانیی ئەمریکا لە چەند رۆژی داهاتوودا، هەرێمی کوردستان لە کوێی ئەو هاوکارییانەیە ئەمریکا پێشکێش بە حکومەتی عێراقی دەکات بەتایبەتی لە رووی بازرگانییەوە؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: پرسیارێکی زۆر گرنگە، وەکو چۆن سەرۆکوەزیران وەڵامی دایەوە، هەرێمی کوردستان بەشێکی دانەبڕاوە لە عێراق و وەکو ئەندامێکی یەک جەستە وایە،ئەگەر سەیری رۆژانی رابردوو بکەن، من خۆم چووم و وەرزی بەبازارکردنی گەنمم لە هەرێمی کوردستان کردەوە، پشتیوان بە خودا لە کۆتایی وەرزی بەبازاڕکردنداین. من وەرزی بەبازاڕکردنم لە هەولێری پایتەختی هەرێم و لە پارێزگای دهۆکیش کردەوە. بۆیە بێگومان کاتێک باس لە گەشەپێدان دەکەین، باس لە هەموو عێراق دەکەین لە باکوورەوە تاوەکو باشوور و لە رۆژهەڵاتەوە تاوەکو رۆژئاوا، جیاوازی نییە لە نێوان جووتیار لە هەرێم و جووتیار لە بەسرە. پاڵپشتییەکە بۆ هەمووان دەبێت و کاتێک باس لە گەشەپێدان دەکەین، گەشەپێدان لە هەموو شوێنەکانی عێراق دەبێت و جیاوازی لای ئێمە نییە لە نێوان هاووڵاتی لە هەرێم یان هاووڵاتی لە پارێزگاکانی دیکە.
رووداو: مادام جیاوازی نییە لە نێوان هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان و عێراق، جووتیارانی هەرێمی کوردستان و عێراق، ئەمساڵ چەند بەرهەمی گەنمی کوردستانتان وەرگرتووە و چەندی عێراقتان وەرگرتووە بە کۆی گشتی؟ ئایا پێداویستیی ناوخۆ پڕ دەکاتەوە یان زیاتر لەوەی کە هەیە؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: دوایین زانیاری ئەم بەیانییە پێم گەیشت، گەیشتووینەتە 4 ملیۆن و 700 هەزار تۆن گەنم لە هەموو پارێزگاکانی عێراق، بە هەرێمی کوردستانیشەوە. هێشتا وەرزی بەبازارکردن بەردەوامە لە پارێزگاکانی باکوور، چ لە هەرێم بێت یان لە کەرکووک و پارێزگای نەینەوا.
رووداو: زانیاری هەبوو ژمارەیەک وڵاتی دراوسێ داوایان کردووە ئەگەر گەنم زیادە لە عێراق ئەوان وەری بگرن، ئایا شتێکی لەم شێوەیە هەیە و کام وڵات زیاتر خواستی خۆی نیشانداوە کە گەنمی جووتیارانی عێراق و هەرێمی کوردستان وەربگرێت ئەگەر لە پێداویستیی ناوخۆ زیاتر بێت؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: من لە راستیدا دوای ئەوەی وەرزی بەبازارکردن کۆتایی دێت و بڕی پێویست بۆ دابینکردنی ئاردی گەلی عێراق دیاری دەکەین، دەرگەی هەناردەکردن بۆ هەر لایەن و وڵاتێک دەکەینەوە بیەوێت گەنمی عێراقی بکڕێت. هەروەها بیرۆکەیەک هەیە بۆ پێشکەشکردنی پاڵپشتی بۆ هەناردەکارانی گەنم، بۆ ئەوەی ئەمە ببێتە دەرگایەک بۆ پاڵپشتیی جووتیاران.
رووداو: ئەی بەنیازن کەی پارەی ئەو گەنمەیان بۆ بنێرن؟ بەتایبەتی ئەوانەی هەرێمی کوردستان، کە گەنمەکە وەردەگرن راستەوخۆ پارەیان پێ دەدەن یان دواتر پارەیان پێ دەدەن؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: دوای گەڕانەوەمان لە واشنتن پشتیوان، من قسەم لەگەڵ وەزیری دارایی کردووە و بە رێنمایی سەرۆکوەزیران، ئەم مەلەفە گرنگییەکی زۆری پێ دەدرێت لەلایەن سەرۆکوەزیران و بە سەرپەرشتی و بەدواداچوونی ئێمە، بڕە پارەیەک پشتیوان بە خودا دوای گەڕانەوەمان لە واشنتن بۆ بەغدا بۆ هەموو پارێزگاکانی عێراق خەرج دەکرێت. لەوێ رێککەوتن کراوە و رێنمایی دراوە لەلایەن سەرۆکوەزیرانەوە بڕە پارەیەکی مانگانە بۆ جووتیاران تەرخان بکرێت بۆ کۆتاییهێنان بە پرسی شایستە داراییەکانی جووتیاران. بۆیە با دڵنیابن، ئێمە بە وردی بەدواداچوون بۆ ئەم پرسە دەکەین، چونکە جووتیار رەگەزێکی سەرەکییە لە ئاسایشی خۆراکدا.
رووداو: کەواتە هەر بچنەوە، جووتیارانی هەرێمی کوردستان چاوەڕێی پارە بکەن؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: پشتیوان بە خودا بۆ هەموو پارێزگاکان، میکانیزمێک هەیە بەسەر هەموواندا دابەشی دەکەین. جیاوازی نییە لە نێوان پارێزگاکانی هەرێم و پارێزگاکانی دیکە، چونکە ئێمە گەنممان لە هەمووان وەرگرتووە و قەرزاری هەمووانین، بۆیە پارە بە هەمووان دەدەین.
رووداو: زۆر باشە، ئەمە زۆر باشە.
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: بەڵێ بێگومان، من بەڵێن دەدەم.
رووداو: ئێوە چ هاوکارییەکی دیکە پێشکەش بە جووتیاران دەکەن؟ واتە لە عێراق، لە کوردستان، عێراق ئێستا پشتی بەستووە بە نەوت زیاتر، دەیەوێت ئابووریی خۆی هەمەچەشن بکات، ئەو قەیرانەی لە ناوچەکە روودەدات کێشەی زۆر بۆ عێراق دروست دەکات. ئێوە چۆن وا دەکەن جووتیاران زیاتر هان بدرێن بەرهەمی کشتوکاڵیان هەبێ ، زیاتر لە پێداویستیی ناوخۆ بۆ وڵاتانی دیکەش بنێرن؟ پلانی ئێوە چییە و چ هاوکارییەکیان پێشکەش دەکەن؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: پرسیارێکی گرنگە. لە راستیدا دیدگای ئێمە لە پرسی ئاسایشی خۆراکدا چەند تەوەرێکی هاوتەریب لەخۆ دەگرێت، یەکەمیان زیادکردنی توانای کۆگەکانی وەزارەتی بازرگانی لە رێگەی دروستکردنی سایلۆ و کۆگای نوێ، من لە سەرەتای وەرزی بەبازارکردندا شوێنێکم لە پارێزگای نەینەوا کردەوە کە لە 46 بەنکەر پێکهاتبوو، ئەمە توانای کۆگە بۆ بەرهەمی گەنم لەم پارێزگایە زیاد کرد. بۆیە لە ناو دیدگەی ئێمەدا دروستکردنی شوێنی زیاتری کۆگەکردن هەیە بۆ کۆگەکردنی گەنم بە شێوەیەکی نموونەیی. ئەمە لە لایەک، لە لایەکی دیکەوە دوێنێ یەکێک لە کۆبوونەوەکان لەگەڵ یەکێک لە کۆمپانیا پسپۆڕەکان بوو لە بواری ئاودێریدا، بیرۆکەیەک هەیە لە ژێر لێکۆڵینەوەدایە ئامێری ئاودێری بدەینە جووتیاران لەو ناوچانەی لە رووبارەوە دوورن یان ئەو ناوچانەی بارانیان کەمە، و شێوازی ئاودێری لە رێگەی ئەم ئامرازە مۆدێرنانەوە بێت، و لێکۆڵینەوە بکرێت چۆن حکومەت پاڵپشتی ئەم کارە بکات. بۆیە کۆمەڵێک بیرۆکە هەن پێشکەشیان دەکەین، جگە لە بڕیارەکانمان لە هەفتەکانی رابردوودا کە لەلایەن ئەنجوومەنی وزاری بۆ کارووباری ئابووری پەسند کران، دەرگەی هاوردەکردنی پەیینە کیمیاییەکانمان کردەوە بۆ ئەوەی بەشدار بین لە دابەزاندنی نرخی پەیین لە بازاڕە ناوخۆییەکاندا و دروستکردنی کێبڕکێ لە نێوان بازرگاناندا، ئەمەش لە کۆتاییدا لە بەرژەوەندیی جووتیار دەبێت و تێچووی پەیین کەم دەکاتەوە. ئەمە کۆمەڵێک رێکارە هەوڵ دەدەین جێبەجێیان بکەین، و پێش هەموو ئەمانەش گرنگیدانە بە شایستە داراییەکانی جووتیاران و گەیشتنی پێیان، و هیواخوازین باری ئابووری لە داهاتوودا باشتر بێت بۆ ئەوەی شایستەکانی ٢025 و 2026یش بدەین.
رووداو: بازرگانی عێراقی لە ئەمریکاوە بەرهەمیان هەیە، واتە هەندێکیان لە ئەمریکان عێراقیی ئەمریکین، کوردی ئەمریکین و هەندێکیان خواستیان هەیە بێن لە ئەمریکاوە وەبەرهێنان بکەن. ئێوە لەم سەردانەتان باسی ئەم پرسەتان کردووە؟ و چۆن هاوکاریی ئەو کەسانە دەبن دەیانەوێت لە ئەمریکاوە وەبەرهێنان بکەن، حکومەتی ئەمریکاش کارئاسانییان بۆ بکات و وەبەرهێنانەکە سوودی هەم بۆ عێراق بێت هەم بۆ ئەمریکاش بێت؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: بێگومان، راگەیاندنی دامەزراندنی ئەنجوومەنی کارسازانی عێراقی-ئەمریکی یەکێکە لەو رێکارانەی دەیکەین بۆ بەهێزکردنی سەرمایەدارانی عێراقی بۆ چالاکییە بازرگانی و وەبەرهێنانەکانیان لە ئەمریکا، و لە بەرامبەریشدا سەرمایەدار و کەرتی تایبەتی ئەمریکی چالاکییە ئابووری و وەبەرهێنانەکانیان لە عێراق بکەن. ئومێدێکی زۆرمان لەسەر ئەنجوومەنی کارسازان هەڵچنیوە کە ئەزموونی سەرکەوتووی هەبێت و ئێمە وەکو لایەنی عێراقی پاڵپشت دەبین و کار دەکەین بۆ نەهێشتنی هەموو ئاستەنگەکان و سادەکردنەوەی رێکارە کارگێڕی و یاساییە ناپێویستەکان، بۆ ئەوەی رێکارەکان ئاسان بن و رەزامەندییەکان بە خێرایی تەواو ببن. لە وەزارەتی بازرگانیش کار دەکەین بۆ بەئەلیکترۆنیکردنی هەموو رێکارەکان و پێویستمان بە مامەڵەی کاخەز نەبێت.
رووداو: دکتۆر دوایین پرسیار، ئێوە دەڵێن کوردستان بەشێکە لە جەستەی عێراق، بەڵام لە هەمان کاتدا دەزانن کوردستان هەرێمێکی فیدراڵییە لە دەستوور چەسپێنراوە. پرسیارەکەم بە دوو شێوەیە، پەیوەندیتان لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستان و وەزارەتی کشتوکاڵ و وەزارەتی بازرگانی چۆنە؟ ئەمە یەک، دوو لەگەڵ ئەوەی ئیش بۆ کوردستان دەکەن، مافە دەستوورییەکانی کوردستانیش پارێزراوە؟ وەک پارێزگا مامەڵەی لەگەڵ ناکەن، وەکو هەرێم مامەڵەی لەگەڵ دەکەن؟
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: تۆ هاتیتە سەر پسپۆڕیی وردی من، من پسپۆڕیم لە یاسادایە و پسپۆڕیی وردیشم لە فیدراڵیزمدایە. دەستووری عێراق هەرێمی کوردستانی وەکو هەرێمێکی سەربەخۆ بە هەموو دەسەڵاتەکانییەوە ناساندووە، سیستمی کارگێڕی لە عێراق سیستەمێکی فیدراڵیی ناناوەندییە. بۆیە دەسەڵاتی هەرێمەکان و پارێزگاکان هەیە، و دەسەڵاتی هاوبەش و دەسەڵاتی تایبەت بە حکومەتی فیدراڵیش هەیە. رەنگە هەندێک کێشە دروست بوون بەهۆی ناڕوونیی هەندێک دەقی دەستوورییەوە بێت کە بووەتە هۆی کێشەی یاسایی. من دەڵێم گفتوگۆی بەردەوام و دیداری بەردەوام لەگەڵ پسپۆڕانی حکومەتی هەرێم و نوێنەرانی هەرێم هەیە، من لە پەیوەندیی بەردەوامدام لەگەڵ برایان لە وەزارەتی بازرگانیی هەرێم و وەزارەتە پەیوەندیدارەکانی دیکە، و پشتیوان بە خودا لە داهاتوودا کۆبوونەوەمان لە بەغدا دەبێت بۆ دەستنیشانکردنی ئاستەنگ و کێشەکان و پێشکەشکردنی چارەسەرەکان. سەرۆکوەزیران لە کۆبوونەوەکانی دواییدا باسی لەوە کردووە دەیەوێت هەموو کێشە هەڵپەسێردراوەکانی نێوان بەغدا و هەولێر چارەسەر بکات و بڕوای بە دواخستنی کێشەکان نییە، چونکە دواخستن کێشەکان ئاڵۆزتر دەکات. تێگەیشتن و ئاراستەیەک هەیە بۆ ئەوەی هەموو کێشەکان چارەسەر بکرێن بە شێوەیەک کە رێز لە تایبەتمەندیی هەرێم و دەسەڵاتە دەستوورییەکانی بگیرێت. لە ماوەی رابردووشدا کۆبوونەوەیەک لە ئەنجوومەنی وزاریی بۆ کارووباری ئابووری هەبوو و برایان لە هەرێمی کوردستانەوە بەشدارییان تێدا کرد، وەکو وەزیری دارایی و کەسایەتییە حکومییەکانی هەرێم، و لەسەر کۆمەڵێک رێکار رێککەوتین، لەوانە یەکخستنی لێخۆشبوونە گومرگییەکان و داهاتەکان و هاوئاهەنگی لەگەڵ وەزارەتی دارایی، چارەسەر هەیە و ئاراستەی وەزیرە فیدراڵییەکان بەرەو کۆتاییهێنانە بەم کێشانە بە شێوەیەک زیان بە لایەنەکان نەگەیەنێت. حکومەتی فیدراڵی چاودێری هەمووان دەکات و بە هەمان چاو سەیری هەرێمی کوردستان و بەسرە و ئەنبار و مووسڵ دەکات. نییەتێکی ڕاستگۆیانە هەیە بۆ کۆتاییهێنان بە هەموو ئەم کێشانە.
رووداو: ئەمە جێی دەستخۆشییە کە ئێوە وەک وەزیر تایبەتمەندیی هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی فیدراڵی دەپارێزن بەڵام جیاوازیش ناکەن لە نێوان هەرێمی کوردستان و شوێنەکانی دیکەی عێراق.
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: بێگومان رێکخستنی پەیوەندییەکان لەلایەن دەستوور و یاسا فیدراڵییەکانەوە دەکرێت، رەنگە هەندێک بۆشایی یاسایی هەبن پێویستیان بە چارەسەر بێت چ بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران یان هاوئاهەنگیی نێوان هەردوو حکومەت، بەڵام من جەخت دەکەمەوە زمانی گفتوگۆ دەتوانێت هەموو کێشەکان چارەسەر بکات مادام نییەتێکی ڕاستگۆیانە هەبێت. دەبێت هەر لایەنێک رێز لە ئەرک و مافەکانی لایەنەکەی دیکە بگرێت و بەم شێوەیە کارەکان بە ئاراستەیەکی ئەرێنیدا دەڕۆن.
رووداو: زۆر سوپاس جەنابی وەزیر دکتۆر مستەفا نزار لەگەڵمان بوویت.
مستەفا نزار وەزیری بازرگانیی عێراق: زۆر سوپاس.
رووداو: زۆر سوپاس بۆ ئێوەش کە بینەرمان بوون.
