بەرایی
راپۆرتەکەی دیوانی چاودێریی دارایی پەردەی لەسەر 530 دۆسیەی جیاوازی سەرپێچیی دارایی هەڵداوە؛ لە ناتەواویی ژمێریاری، یەکنەگرتنەوەی ژمارەکان تا نادیاری لە گرێبەستەکانی کڕین و فرۆشتندا، کە بەهاکەیان لە 500 هەزار دینارەوە دەست پێدەکات تاوەکو 27 تریلیۆن دینار.
بەپێی راپۆرتەکە، زۆرترین تێبینییە داراییەکان بەر وەزارەتی نەوت کەوتوون بە 42 دۆسیە و بە بەهای 27.5 تریلیۆن دینار. لە پلەی دووەمدا وەزارەتی کارەبا دێت بە 20 دۆسیە و بە بەهای 5.7 تریلیۆن دینار، و لە پلەی سێیەمیشدا پارێزگای واست دێت بە 49 دۆسیە و بە بەهای 2.1 تریلیۆن دینار.
راپۆرتە 713 لاپەڕەیییەکەی دیوانی چاودێریی دارایی فیدراڵیی عێراق بۆ ساڵی 2025، چاودێریی زیاتر لە 4 هەزار و 728 دامەزراوەی لە 23 وەزارەت و 15 پارێزگادا کردووە. لە کۆی گشتیی دۆزراوە داراییەکاندا، 530 دۆسیەی سەرپێچی کە زیانی داراییان بەدوای خۆیاندا هێناوە دۆزراونەتەوە، کە کۆی گشتیی بڕەکەیان دەگاتە 39 تریلیۆن دینار (نزیکەی 30 ملیار دۆلار).
لێرەدا بە خستنەڕووی وردەکارییەکانی ناو راپۆرتەکە بۆ وەزارەت، پارێزگا و دامەزراوەکان، تیشک دەخەینە سەر مشتێک لە خەرواری پێشێلکارییە داراییەکانی وەزارەتی نەوت، کە بە تەنیا 70٪ی کۆی گشتیی بەهای ئەو سەرپێچییانە پێکدەهێنێت کە لەلایەن دیوانی چاودێریی داراییەوە لە راپۆرتەکەی ساڵی 2025دا تۆمار کراون.
سەرپێچییە داراییەکان بەپێی وەزارەت، پارێزگا و دامەزراوەکان
سەرپێچی لە زۆربەی وەزارەت، دامەزراوەکان و پارێزگاکانی عێراقدا تۆمار کراوە، بەڵام ئاستی سەرپێچییەکان جیاوازە. لە رووی بڕی پارەی بەفیڕۆچووەوە وەزارەتی نەوت یەکەمە، بەڵام لە رووی ژمارەی تێبینی و سەرپێچییە کارگێڕییەکانەوە وەزارەتی تەندروستی لە پلەی یەکەمدا دێت.
وەزارەتی بەرگری (لاپەڕە 185): ئاماژە بە سەرپێچییەک بە بڕی 84 ملیار دینار (نزیکەی 64 ملیۆن دۆلار) دەکات لە گرێبەستەکانی وەزارەتدا. وەزارەتی بەرگری لە یەک رۆژدا چەند گرێبەستێکی لەگەڵ هەمان کۆمپانیا بە کۆی بەهایی 84.1 ملیار دینار واژۆ کردووە، لە کاتێکدا داهاتی ساڵانەی کۆمپانیاکە لە ساڵی 2023دا تەنیا 34.1 ملیار دینار بووە؛ راپۆرتەکەی دیوانی چاودێری دەڵێت "ئەم جیاوازییە گەورەیە گومانی جددی لەسەر توانای داراییی کۆمپانیاکە دروست دەکات".
وەزارەتی دەرەوە (لاپەڕە 202): دوو دۆسیەی بە بەهای زیاتر لە 244 ملیار دینار لەسەرە. نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکانی عێراق لە دەرەوە بە هەڵە دابەش کراون بۆ گرووپی مووچە (بۆ نموونە هەندێک شار کە لە ناوچەی یۆرۆ نین خراونەتە گرووپی یۆرۆوە)، کە بووەتە هۆی پێدانی مووچەی هەڵەی خزمەتی دەرەوە.
وەزارەتی کارەبا (لاپەڕە 232): پەیوەستە بە پێدانی پارەی کارەبا بە ئێران بە بڕی 2.8 تریلیۆن دینار (2.2 ملیار دۆلار)، کە ئاماژە بە ناڕوونی و گومان لە هەژماری بانکیی بازرگانیی عێراق (TBI) دەکات.
وەزارەتی تەندروستی (لاپەڕە 319): پەیوەستە بە کڕینی دەرمانی شێرپەنجە. گرێبەستێک بۆ دابینکردنی 10,401 باکێت دەرمان بە نرخێک کە 8٪ زیاتر بووە لە نرخی خەملێندراو واژۆ کراوە. لەم گرێبەستە 28 ملیار دینارییەدا، نزیکەی 2.2 ملیار دینار لە نرخی راستەقینە زیاتر دراوە، کە بۆ هەر پاکەتێک کە نرخەکەی 2.7 ملیۆن دینار بووە.
وەزارەتی کشتوکاڵ (لاپەڕە 413): لە کۆی 11 دۆسیە، دیارترینیان نەگەڕاندنەوەی قەرزی کشتوکاڵییە. جووتیارانی پارێزگای زیقار بڕی 4.6 ملیار دینار قەرزارن بۆ ئامێری کشتوکاڵی، کە سەرەڕای تێپەڕبوونی ساڵانێک پێیان دراوە، تا کۆتایی ساڵی 2024 وەرنەگێردراوەتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی یاسای کۆکردنەوەی قەرزی حکومەتە.
وەزارەتی وەرزش و لاوان (لاپەڕە 458): جیاوازیی 14.5 ملیار دینار لە خەرجییەکاندا دۆزراوەتەوە. وەزارەت بڕی 62.1 ملیار دیناری لە وەزارەتی دارایی وەکو یارمهتی بۆ وەرزشکارانی پاڵەوان وەرگرتووە، بەڵام خەرجیی راستەقینە تەنیا 47.6 ملیار دینار بووە و چارەنووسی جیاوازیی بڕە پارەکە روون نەکراوەتەوە.
پارێزگای واسیت (لاپەڕە 535): ناتەبا لە پرۆژەیەکی گەشەپێدانی شارستانیدا لە گەڕەکی زانکۆ دۆزراوەتەوە بە بڕی 26.8 ملیار دینار، لە نێوان راپۆرتی ئەندازیاری نیشتەجێ سەبارەت بە کێشەکانی جێبەجێکردن و ئەوەی لایەنی سوودمەند باسی دەکات.
پارێزگای بابل (لاپەڕە 588): بە 15 دۆسیە و بە بەهای 510 ملیار دینار لە پلەی چوارەمدایە. یەکێک لە دۆسیەکان دروستکردنی پردێکە بێ وەرگرتنی مۆڵەتی دابینکردنی زەوی بۆ رێگەی بەستەرەوەکان. سەردانی مەیدانی تیمی دیوانی چاودێری دارایی دەریخستووە پردەکە هیچ سوودێکی راستەقینەی نییە و لە ناوەڕاستی زەویی کشتوکاڵیدا بە بێ رێگەی پێوەندیدار دروستکراوە و جێهێڵدراوە.
وەزارەتی نەوت؛ 42 دۆسیەی سەروو 27.5 تریلیۆن دیناری
لە کۆی 530 دۆسیەی سەرپێچی لە راپۆرتەکەدا، 42 دۆسیەیان بە بەهای 27.5 تریلیۆن دینار (نزیکەی 21 ملیار دۆلار)، واتە رێژەی 70٪ کۆی بەهای هەموو ئەو دۆسیانەی لە راپۆرتەکەی دیوانی چاودێری دارایی عێراق و لە 32 لاپەڕەی جیاوازدا روون کراونەتەوە پەیوەستن بە وەزارەتی نەوتەوە.
ناڕوونی لە باڵانسی هەژمارەکان (لاپەڕە 270): دیارترین تێبینی ناڕوونییە لە قەبارەی گشتیی هەژماری وەزارەتەکە کە گەیشتووەتە 9.8 تریلیۆن دینار (7.5 ملیار دۆلار) لە باڵانسی هەژماری قەرزارانی گشتیدا، بەرامبەر بە دامەزراوەکانی بەکارهێنەری نەوتی خاو بێ بەڵگەی یاسایی. هەروەها 88٪ی ئەم قەرزانە لە تۆمارەکانی کۆمپانیا دابینکەرەکاندا هیچ پشتڕاستکردنەوەیەکی یاساییان بۆ نەکراوە.
لاوازی لە مەرجی کۆمپانیاکان (لاپەڕە 275): گرێبەستێک بە بەهای 10.6 ملیار دینار دراوە بە کۆمپانیایەک بۆ گواستنەوەی بەرهەمە نەوتییەکان بۆ کۆمپانیای (سۆمۆ). کۆمپانیاکە بەڵگەی توانای دارایی لە بانکێکەوە پێشکەش کردووە سەرەڕای نەبوونی هەژماری بانکیی تایبەت بە خۆی، کە ئەمەش پرسیار لەسەر گونجانی لەگەڵ مەرجەکانی بەشداری دەستنیشان دەکات.
جیاوازی لە پارەدانی ئەلیکترۆنیدا (لاپەڕە 266): جیاوازیی بڕی 1.97 ملیار دینار دۆزراوەتەوە لە نێوان فرۆشتنی بەرهەمە نەوتییەکان بە پارەدانی ئەلیکترۆنی و ئەو بڕەی لەلایەن کۆمپانیای کارتی زیرەکەوە گوێزراوەتەوە، بێ هیچ روونکرنەوەیەک بۆ چارەسەرکردنی ئەم جیاوازییە.
پێدانی بەڵگەنامەی راگەندراوی تەواوبوون (لاپەڕە 264): بەڵگەی تەواوکردنی پڕۆژەیەک دراوە بە کۆمپانیایەک، لە کاتێکدا تۆمارەکانی خودی لیژنەی جێبەجێکردن ئاماژەیان بەوە کردووە کە تەنیا 66٪ی پڕۆژەکە تەواو بووە.
زیانی دادوەری و قەرەبووکردنەوە (لاپەڕە 276): کۆمپانیای نەوتی بەسڕە ناچار بووە بڕی 2.5 ملیۆن دۆلار بداتە کۆمپانیایەکی هۆڵەندی دوای دۆڕاندنی دۆسیەیەکی دادوەری لە دوبەی، سەبارەت بە ناکۆکیی ڕێککەوتنی گونجاندن پەیوەندیدار بە گرێبەستێکی پێشوو.
کۆتایی
لە کۆی 530 دۆسیەی سەرپێچیی تۆمارکراو، 239 دۆسیەیان راستەوخۆ پەیوەستن بە پرۆسەکانی گرێبەستکردن و کڕینەوە، لە کاتێکدا دۆسیەکانی دیکەی وەک سەرپێچیی کارگێڕی، ناڕوونی و جیاوازی لە هەژمارەکاندا پۆلێن کراون، ئەوەی جێگەی سەرنجە تەنیا 3 دۆسیەش بە راشکاوی وەک کەیسی گەندەڵی و رەشوەدان دەستنیشان کراون.
راپۆرتەکەی 2025 تێبینی لەسەر نزیکەی 39.5 تریلیۆن دینار خستووەتە روو، کە ئەمەش نزیکەی 28٪ی تەواوی خەرجییەکانی حکومەتی عێراق لەو ساڵەدا پێکدەهێنێت کە 141 تریلیۆن دینار بووە و هێمایەکی مەترسیدارە لەسەر بەرفراوانیی کەمتەرخەمی و بەفیڕۆدانی دارایی لە دامەزراوەکانی دەوڵەتدا.
لە رووی دابەشبوونی گوژمەی داراییی دۆسیەکانەوە، 254 کەیسیان بڕەکەیان لە خوار 1 ملیار دینارەوەیە، 137 کەیس لە نێوان 1 بۆ 5 ملیار دیناردان، 39 کەیس لە نێوان 5 بۆ 10 ملیار دیناردان، و 99 کەیسی دیکەش گوژمەکەیان لە سەرووی 10 ملیار دینارەوەیە. ئەم راپۆرتەی دیوانی چاودێریی دارایی وردەکاریی دۆسیە بە دۆسیەی ناو وەزارەت و پارێزگاکانی تێدایە و پێویستی بە هەڵوەستە و بەدواداچوونی یاساییی جدی هەیە لەسەر تەواوی لاپەڕەکانی.
رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی، دیاردەی گەندەڵی بە «خراپبەکارهێنانی دەسەڵاتی سپێردراو بە مەبەستی دەستکەوتی تایبەتی» پێناسە دەکات. ئەم دیاردەیە دەبێتە هۆی داخورانی متمانەی گشتی، لاوازکردنی پایەکانی دیموکراسی، ئاستەنگکردنی گەشەی ئابووری و قووڵکردنەوەی جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان، هەژاری، لێکترازانی پێکهاتەی کۆمەڵگە و ئاڵۆزترکردنی قەیرانە ژینگەیییەکان. سەرجەمی ئەم پێناسە و لێکەوتە نەرێنییانە، بە شێوازێکی بەرچاو لە رەوشی ئێستای عێراقدا بەدی دەکرێن.
لەڕاستیدا، ئاشکراکردنی گەندەڵی و کاراکردنی لێپرسینەوەی یاسایی لە سەرپێچیکاران، تەنیا لە رێگەی تێگەیشتنی قووڵ لە میکانیزمەکانی روودانی گەندەڵی و دیاریکردنی ئەو سیستم و پێکهاتانە سەردەگرێت کە رێگەخۆشکەرن بۆی نەوەکو دەرخستنی ملیاران دینار لەبەردەم کامێرا لە دیارنەمانی تریلیۆنان دینار لەکۆتاییدا. لێرەدا تەنیا جەخت لەسەر هەڵسەنگاندنی رەهەندە داراییەکان و ئامارەکانی ناو راپۆرتی دیوانی چاودێریی دارایی بۆ ساڵی 2025 بۆ سەرپێچیی دارایی کراوەتەوە، ئەگینا کۆمەڵێک سەرپێچی و مەترسیی ستراتیژیی درێژخایەنی وەک لەدەستچوونی زەوی و زار بەهۆی ناکۆکییەکانەوە، تەشەنەکردنی حەوزی ماسیی بێمۆڵەت و بەکارهێنانی ئاوی سازگار، کۆنەکردنەوەی رسوومات و پارەی خزمەتگوزارییەکانی کارەبا و مۆڵەتی ساڵانە لەلایەن کەرتی گشتی و تایبەتەوە، پەککەوتنی سیستمە ئیدارییەکان، کەڵەکەبوونی قەرزە حکومییەکان لەسەر هاوڵاتییان و فراوانبوونی دیاردەی بەبیابانبوون، هەموویان پێکەوە هەڕەشەی جدی دروست دەکەن و ئایندەی سیاسی و ئابووریی وڵات بەرەو ئاڕاستەیەکی نادیار دەبەن.
