داهاتووی ئاو؛ وڵاتە زیرەکەکان چۆن مامەڵە لەگەڵ هەموو دڵۆپێکدا دەکەن

رووداو دیجیتاڵ

دابینکردنی ئاوێکی پاک، یەکێکە لە سەختترین و پڕتێچووترین ئاڵنگارییەکانی بەردەم حکومەتە مۆدێرنەکان. لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان و درێژبوونەوەی ماوەی وشکەساڵییەکان بەهۆی گۆڕانی کەشوهەواوە، رێگە نەریتییەکانی بەڕێوەبردنی ئاو لە شکستهێناندان. هەندێک وڵات هەوڵدەدەن بە دروستکردنی بەنداو کێشەکە چارەسەر بکەن، لە کاتێکدا هەندێکی دیکە تەنیا بیری قووڵتر و قووڵتر لێدەدەن. بەڵام ستانداردی زێڕینی جیهانیی بێ رکابەر بۆ بەڕێوەبردنی ئاو، وڵاتێکی دوورگەیی بچووک و چڕە لە دانیشتووان؛ ئەویش سەنگاپوورە.

50 ساڵ لەمەوبەر، سەنگاپوور نزیک بوو لەوەی هیچ ئاوێکی شیرینی سرووشتیی خۆی نەبێت. ئەوان بە تەواوی پشتیان بە کڕینی ئاو لە دراوسێ گەورەکەیان، مالیزیا، دەبەست. بە تێگەیشتن لەوەی ئەم پشتبەستنە لاوازییەکی گەورەی ئاسایشی نەتەوەییە، سەنگاپوور بڕیارێکی مێژوویی دا: بە ئەندازیاری، رێگەی خۆیان بەرەو خۆبژێویی ئاو دەکەنەوە. ئەوان سیستمێکی بلیمەتانەیان دروست کرد لەسەر بنەمای تەکنەلۆژیا بوو و ناویان نا "چوار بەلوعە نیشتمانییەکە."

چۆن ئەم سیستمەیان دروست کرد؟ چۆن نزیکەی هەموو دڵۆپە ئاوێک لە وڵاتەکەدا دووبارە بەکاردەهێننەوە و چۆن وڵاتانی دیکە دەتوانن لە سەرکەوتنەکەیانەوە فێر بن؟

لە زۆرێک لە وڵاتاندا، بەڕێوەبردنی ئاو کابوسە. فەرمانگەیەکی حکومی بەرپرسە لە پاراستنی رووبارەکان، ئاژانسێکی جیاوازی شارەوانی ئاوی خواردنەوە بۆ ماڵان رادەکێشێت و کۆمپانیایەکی دیکەی جیاواز ئاوەڕۆ پیسەکە خاوێن دەکاتەوە. چونکە پێکەوە قسە ناکەن، پارە و کات بەفیڕۆ دەدەن و ئاو لەدەست دەچێت.

وەک لە راپۆرتێکی ساڵی 2020 کە لە (International Journal of Water Resources Development) بڵاوکراوەتەوە، سەنگاپوور ئەم دەردە کوشندەیەی بە پێدانی هەموو دەسەڵات و بەرپرسیارێتییەکە بە تەنیا یەک ئاژانسی حکومی چارەسەر کرد، ئەویش دەستەی خزمەتگوزارییە گشتییەکانە (PUB).

ئەو ئاژانسە تەواوی سوڕی ئاو کۆنترۆڵ دەکات. ئەوان لە هەموو دڵۆپە ئاوێک بەرپرسن لەو ساتەوەی وەک باران لە ئاسمانەوە دەکەوێتە خوارەوە، تاوەکو ئەو ساتەی لە بەلوعەی ماڵێکەوە دێتە دەرەوە، تاوەکو ئەو ساتەی بەکاردەهێنرێت، پاک دەکرێتەوە و دووبارە بەکاردەهێنرێتەوە. چونکە یەک ئاژانس تەواوی وێنەکە دەبینێت و دەتوانن بۆ دەیان ساڵی داهاتوو پلان دابنێن.

ستراتیژیی چوار بەلوعە نیشتمانییەکە

بۆ ئەوەی بە تەواوی دڵنیا بنەوە کە هەرگیز ئاویان لێنابڕێت، جا هەرچییەک بەسەر کەشوهەوا یان سیاسەتی جیهانیدا بێت، سەنگاپوور بڕیاریدا، ناتوانن تەنیا پشت بە یەک سەرچاوە ببەستن. ئەوان چوار سەرچاوەی تەواو جیاوازی ئاویان دروست کرد و ناویان ناوە چوار بەلوعە نیشتمانییەکە. ئاژانسی (PUB) لە ساڵی 2025 راپۆرتێکی گشتگیری بەناوی (ئاوی ئێمە، داهاتووی ئێمە) بڵاوکردەوە و داتای ئەو چوار بەلوعەیەی شیکردەوە.

بەلوعەی 1: گلدانەوەی باران (حەوزی ناوخۆیی)

سەنگاپوور دوورگەیەکی زۆر بچووکە، بە تەواوی بە باڵەخانە بەرزەکان، رێگەوبان و کۆنکرێت داپۆشراوە. لە شارێکی ئاساییدا، باران لە کۆنکرێتەکە دەدات، دەچێتە نێو ئاوەڕۆکانەوە و لەنێو زەریای سوێردا ون دەبێت. سەنگاپوور بڕیاریدا تەواوی شارە کۆنکرێتییەکەیان بۆ ئیسفەنجێکی زەبەلاح بگۆڕن.

ئەمڕۆ، 67٪ـی تەواوی رووبەری زەویی وڵاتەکە بە تایبەتی بۆ گرتنەوەی ئاوی باران دیزاین کراوە. ئەوان تۆڕێکی گەورەیان لە زێرابی پاک، جۆگە و رووبار دروست کردووە. کاتێک باران لە سەربانێک، شەقامێک یان پارکێک دەبارێت، ئاوەکە راستەوخۆ لە رێگەی ئەم زێرابە تایبەتانەوە دەچێتە نێو 17 دەریاچەی گەورەی ئاوی شیرینەوە (کۆگە) کە لە سەرانسەری شارەکەدا دروستکراون. بەناوبانگترینیان بەنداوی (مارینا)یە، بەنداوێکی زەبەلاح کە رێک لە ناوەڕاستی شاردا دروستکراوە و ئاوی شیرینی رووبارەکە لەناوەوە گلدەداتەوە.

بەلوعەی 2: دووبارە بەکارهێنانەوەی ئاوی بەکارهاتوو (NEWater)

ئەمە بەناوبانگترین دەستکەوتی تەکنەلۆژیی سەنگاپوورە. ئەوان ئاوی بەکارهاتووی پیس (ئاوەڕۆی توالێتەکان، خۆشۆردن، جلشۆرەکان و کارگەکان) وەردەگرن و ئەوەندە بە وردی پاکی دەکەنەوە کە دەبێتە ئاوی خواردنەوەی زۆر پاک. ئەوان ناوی ئەم ئاوە دووبارە بەکارهێنراوەیان ناوە NEWater (نیوۆتەر).

چۆن ئاوەڕۆ بۆ ئاوی خواردنەوە پاک دەکەنەوە؟ 

 قۆناخی یەکەم

پاڵاوتنی ورد (Microfiltration)، ئاوە پیسەکە بەنێو بۆرییەکاندا پاڵدەنرێت کە کونی مایکرۆسکۆپییان هەیە. ئەم کونانە ئەوەندە وردن کە هەموو پیسییە رەقەکان، بەکتریاکان و تەنۆلکە گەورەکان رادەگرن.

قۆناخی دووەم

ئۆسمۆسیسى پێچەوانە یان سیستمی (RO) (Reverse Osmosis)، ئەمە قۆناخی جادووییە. ئاوەکە بە گوشارێکی بەرزەوە بەنێو پەردەی تایبەتدا پاڵدەنرێت. کونەکانی ئەم پەردەیە ئەوەندە بچووکن کە تەنیا گەردیلە پاکەکانی ئاو (H2O) دەتوانن پێیدا تێپەڕن. بە تەواوی رێگری لە هەموو ماددە کیمیاییەکان، کانزا قورسەکان، خوێیەکان و ڤایرۆسەکان دەکات.

قۆناخی سێیەم 
 
پاککردنەوەی تیشکی سەروو وەنەوشەیی (UV Disinfection)، تەنیا بۆ ئەوەی بە تەواوی سەلامەت بێت، ئاوەکە دەخەنە بەر تیشکی UVـی دەستکرد، وەک خۆر بەڵام زۆر بەهێزتر. ئەم تیشکە دی ئێن ئەی هەر زیندەوەرێک کە رەنگە بە هەر شێوەیەک رزگاری بووبێت تێکدەشکێنێت و دڵنیایی دەدات کە ئاوەکە 100٪ پاکە و شیاوی خواردنەوەیە.

بەرهەمی کۆتایی لە راستیدا لە ئاوی ئاسایی بەلوعە پاکتر و پوختترە. چونکە ئەوەندە پاکە، زۆربەی ئەم ئاوە راستەوخۆ بۆ کارگە تەکنەلۆژیا بەرزەکان دەنێردرێت (وەک ئەوانەی چیپی کۆمپیوتەر دروست دەکەن) کە پێویستیان بە ئاوی بێگەرد هەیە. بەڵام لە وەرزی وشکەساڵیدا، ئەم ئاوە پاکە دەکرێتە نێو کۆگەکانی خواردنەوەی شارەکەشەوە. ئەمڕۆ،NEWater  دەتوانێ 40٪ـی تەواوی پێداویستییەکانی ئاوی وڵاتەکە دابین بکات و پلانیان هەیە لە داهاتوودا ئەو رێژەیە بۆ 55٪ بەرز بکەنەوە.

بەلوعەی 3: دەرکردنی خوێ لە ئاوی زەریا (Desalination)

چونکە سەنگاپوور دوورگەیە، ئاوی زەریا لە هەر چوار دەوری هەیە. سەنگاپوور رێک دەکەوێتە نێوان خاڵی پێکگەیشتنی هەردوو زەریای هیندی و هێمن. 

دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە پێنج وێستگەی گەورەی تەکنەلۆژیای بەرزی شیرینکردنی ئاویان لەسەر کەناراوەکان دروست کردووە. ئەم کارگانە ئاوی دەریا رادەکێشن و سیستمی (RO) بەکاردەهێنن بۆ لابردنی خوێیەکە، کە دەیکاتە ئاوی خواردنەوەی شیرین.

سوودی گەورەی ئەم 'بەلوعە' ئەوەیە کە بە تەواوی لەبەرامبەر گۆڕانی کەشوهەوادا پارێزراوە. تەنانەت ئەگەر وشکەساڵییەکی گەورەش هەبێت و بۆ ماوەی ساڵێک باران نەبارێت، زەریا وشک نابێ و ئەوە دڵنیاییەکی تەواو دابین دەکات. 

لایەنی خراپی سەرەکیی ئەوەیە کە کوڵاندن یان پاڵاوتنی ئاوی زەریا پێویستی بە بڕێکی زۆری کارەبا هەیە، کە دەیکاتە گرانترین بەلوعە بۆ کارپێکردن. بەڵام، زانایانی سەنگاپوور بەردەوام فلتەری نوێ و کەم وزەتر دروست دەکەن بۆ ئەوەی هەرزانتری بکەن.

بەلوعەی 4: کڕینی ئاو لە مالیزیا (ئاوی هاوردەکراو)

پێش ئەوەی تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکەیان دروست بکەن، سەنگاپوور لە ساڵی 1962ـدا گرێبەستێکی واژۆ کرد کە رێگەیان پێدەدات ئاوی شیرین لە رووبارێکی مالیزیاوە بە بۆری بهێنن. بەڵام، ئەم گرێبەستە رێکەوتێکی کۆتاییهاتنی دیاریکراوی هەیە کە ساڵی 2061ـە. تەواوی هۆکاری ئەوەی سەنگاپوور ملیارەها دۆلاری بۆ دروستکردنی بەلوعەکانی 1، 2 و 3 خەرج کردووە، ئەوەیە کە کاتێک ساڵی 2061 دێت، پێویستیان بە نوێکردنەوەی گرێبەستەکە نابێت و بە تەواوی خۆبژێو دەبن.

رێگەگرتن لە دزەکردن

بەرهەمهێنانی ئاو تەنیا نیوەی شەڕەکەیە. نیوەکەی دی ئەوەیە، رێگری لە شکانی بۆرییەکانی ژێرزەوی بکەی و نەهێڵی ئاوەکە دزە بکات، بۆ ئەوەی خەڵک لە بەلوعەی ماڵەکانیانەوە سوودی لێوەرگرن.

لە زۆرێک لە شارە گەورەکاندا (وەک لەندەن یان بەشێک لە ئەمریکا)، نزیکەی 25٪ یان 30٪ـی هەموو ئەو ئاوە پاکەی بەرهەمی دەهێنن، بەهۆی دزەکردنی ژێر زەوییەوە لەدەست دەچێت چونکە بۆرییەکان کۆن و شکاون.

سەنگاپوور رقی لە بەفیڕۆدانی ئاوە، بۆیە تەکنەلۆژیای زیرەک بۆ دۆزینەوەی دزەکردن بەکاردەهێنن. ئامێری هەستەوەری دەنگی (سێنسەر) بە بۆرییە ژێر زەوییەکانیانەوە دەبەستن. ئەم هەستەوەرانە گوێ لە دەنگی رەوتی ئاو دەگرن. ئەگەر بۆرییەک بشکێت، فیکەیەکی تایبەت لێدەدات. کۆمپیوتەرەکە گوێی لێدەبێت، شوێن و شەقامی ورد دیاری دەکرێ، ئەندازیاران هەڵیدەکۆڵن و دەستبەجێ چاکی دەکەنەوە. بەهۆی ئەم سیستمە بەرزە، سەنگاپوور تەنیا نزیکەی 5٪ـی ئاوەکەی بەهۆی دزەکردنەوە لەدەست دەدات، کە یەکێک لە نزمترین رێژەکان لە جیهاندا.

گۆڕینی رەفتاری مرۆڤ: پێوەری زیرەک و نرخ

ئەرکێکی دیکەی حکومەتی ئەو وڵاتە ئەوەیە، دڵنیابێتەوە لەوەی خەڵک رێز لە بەهای ئاو دەگرن. 

لە سەنگاپوور، ئاو هەرزان نییە. ئەوان سیستمێک بەکاردەهێنن کە پێی دەگوترێت "باجی پاراستنی ئاو". هەرچەندە خێزانێک ئاوی زیاتر بەکاربهێنێت، هەموو دڵۆپێک گرانتر دەبێت. ئەمە خەڵک ناچار دەکات ئاگاداری ماوەی درێژی حەمامکردن یان بەجێهێشتنی بەلوعەی کراوە بن.

بۆ یارمەتیدانی هاووڵاتییان، حکومەت خەریکی دانانی "پێوەری زیرەکی ئاو"ـە لە سەدان هەزار ماڵدا. خێزانەکان دەتوانن ئەپێک لەسەر مۆبایلە زیرەکەکانیان بکەنەوە و بە وردی ببینن ئەو رۆژە چەند لیتر ئاویان بەکارهێناوە. ئەپە زیرەکەکە تەنانەت ئاگادارییەک بۆ تەلەفۆنی بەکارهێنەر دەنێرێت ئەگەر دزەکردنێکی هێواش و شاراوە لەنێو ماڵەکەیدا بدۆزێتەوە (وەک توالێتێک یان ئاوی دەستشۆر)، بەمەش پارەی خاوەن ماڵەکە پاشەکەوت دەکات و ئاوی وڵاتەکەش پاشەکەوت دەکات.

دەرەنجام: گۆڕینی لاوازییەک بۆ بازرگانییەکی جیهانی

چیرۆکی سەنگاپوور وانەیەکی نایابە لە مانەوە و داهێنان. ئەوان وەک دوورگەیەکی بچووک و بێ ئاو دەستیانپێکرد و ئەو لاوازییە گەورەیەیان گۆڕی بۆ هێزێکی سەرسوڕهێنەر. ئەمڕۆ، سەنگاپوور بە "ناوەندێکی جیهانیی ئاو" دادەنرێت. ئەو زانا، ئەندازیار و کۆمپانیایانەی کە سیستمی ئاوی سەنگاپووریان دروست کردووە، ئێستا بە جیهاندا دەگەڕێن و شارەزایی، تەکنەلۆژیا و فلتەرەکانیان بە وڵاتانی دیکە دەفرۆشن کە رووبەڕووی کەمئاوی بوونەتەوە.

وانەکە بۆ تەواوی جیهان روونە: بە یەک ئاژانسی حکومیی یەکگرتوو، پلاندانانی درێژخایەن، پەروەردەی گشتی و وەبەرهێنان لە تەکنەلۆژیای دووبارە بەکارهێنانەوە، هەر وڵاتێک دەتوانێت داهاتووی ئاوی خۆی مسۆگەر بکات.