عێراق نەوتی نارد و هەرێمی كوردستان پێشكەوت

رووداو - هەولێر

داهاتی نەوت، رۆژ لە دوای رۆژ رووبەری جیاوازییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا لە بواری ئاوەدانی ئاسایش و خزمەتگوزاری و گەشەپێدانی مرۆیی زیاتر دەكات. ئەوەش وادەكات لە بری سنوورێكی جوگرافی، خۆشگوزەرانی و پێشكەوتن هەرێمی كوردستان لە عێراق جیابكاتەوە.
كاتێك لەدیوی رۆژهەڵاتەوە دێیتە باشووری كوردستان، بە شارۆچكەی پێنجوێندا رەت دەبیت كە خاوەنی 13 جۆر سامانی سروشتی بەنرخی وەك ئاڵتون، ئاسن، گۆگرد، یۆرانیوم، مس، مەنگەنیز، كڕۆم، خەڵووز و چەندانی دیكەیە، بەڵام تاوەكو ئێستا وەبەرهێنانیان تێدا نەكراوە. ئەوە جگە لە بەردی مەڕمەڕی ئەو ناوچەیە كە لەسەر ئاستی جیهان بەناوبانگە و كێبڕكێ لەگەڵ بەردی وڵاتێكی وەك ئیتاڵیا دەكات.

لە بەشە ئەوروپاییەكەی ئیستەنبوڵیش، كاتێك سەردانی ئیمرا ئوڵكەر، یەكێك لە بەرپرسەكانی دەزگای میدیایی "بوگیون"م كرد، پێیگوتم كە هیچ حیزب و حكومەتێك لە توركیا ناتوانێت چاو بنوقێنێ لە ئاست ئەو بۆڕییە نەوتەی هەرێمی كوردستانی دەوڵەمەند بە سامانی سروشتی بە توركیاوە دەبەستێتەوە، تەنانەت نەتەوەپەرستترین حیزبیش لە توركیا لە توانایدا نییە پشت لە كوردستان بكات.

سنووری رۆژهەڵات و رۆژئاوای كوردستان ساڵانێك باروت و جبەخانەی لێوە دەهاتە ژوورێ و دەرگای شەڕی براكوژی بوو، ئێستا دەروازەی ناردنی نەوت و هاتنی دەیان كۆمپانیای گەورەی جیهانییە. جگە لەوەش، نەوت رۆڵێكی گرنگی لە كایەی سیاسەتدا بینیوە و دەرگا باروتاوییەكانی گۆڕی بە دەرگای پڕ كۆنتێنەری ئاوەدانی .

تاوەكو كۆتایی مانگی شوباتی 2014 حكومەتی عێراق 3.5 ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەمهێناوە و لەو بڕەش 2.5 ملیۆن بەرمیلی رەوانەی دەرەوە كراوە. نزیكەی 95%ی داهاتی عێراق پشت بە داهاتی ئەو نەوتە دەبەستێ.

لە 2003 بەدواوە، بودجەی گشتیی عێراق ساڵ لە دوای ساڵ بەشێوەیەكی بەرچاو زیادی كردووە، لەكاتێكدا ساڵی 2003 تەنیا 6.1 ملیار دۆلار بووە، بودجەی خەمڵێنراوی ساڵی 2014 بریتییە لە 150.1 ملیار دۆلار. 

گەورەبوونی قەبارەی بودجەی عێراق لە ژیان و ئاوەدانیی هەرێمی كوردستاندا رەنگیداوەتەوە و لە سێكتەرە سەرەكییەكانی ژیان و خزمەتگوزاریدا، عێراق هێشتا وەك نموونەی وڵاتێكی هەژار حیساب دەكرێت، بەڵام هەرێمی كوردستان لە ریزی ناوچە خۆشگوزەرانەكان دادەنرێت.  
 
هەرێمی كوردستان بە بەراورد بە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی فیدراڵی زۆرترین سوودی لە سامانی سروشتی ئەم وڵاتە بینیوە، ئامارەكانیش ئەوە روون دەكەنەوە كە عێراق چەند توانای بەرهەمهێنانی نەوت زیاد بكات، ئەوەندە كوردستان پێشكەوتووتر دەبێت و ناوچەكانی دیكەی عێراق لە دۆخی خراپی خۆیاندا دەمێننەوە، هەڵبەت ئەوەی وادەكات ئەو دوو ناوچەیە لە رووی پێشكەوتنەوە هێندە جیاوازبن، جگە لە ئیدارەكردنی حكومەت، مەسەلەی دابینكردنی ئاسایشە.
ئەگەر بەمشێوەیەی ئێستای تا 10 ساڵی دیكە نەوتی عێراق بڕوات و كورد بودجەی خۆی لێوەرگرێت، ئەوا لە بری سنووری جوگرافی، ئاستی گەشەسەندنی مرۆیی و ئاوەدانی و ئابووری، سنوورێكی تۆخ لە نێوان هەرێمی كوردستان و عێراقدا دەكێشێ كە بە هیچ حكومەتێك كاڵ نەكرێتەوە.

تاوەكو ساڵی 1991 حكومەتی بەعس 5 قەزا و 26 ناحیە و 2545 گوندی لە پارێزگای سلێمانی وێران كرد، لەو وێرانكارییەدا 114 هەزار و 625 بینا و 682 خوێندنگا و 165 بنكەی تەندروستی و نەخۆشخانەی تەختی زەوی كرد. بەڵام دوای راپەڕین تا ساڵی 2010 پارێزگاكە ئاوەدان كرایەوە بە 16 قەزا، 45 ناحیە، 73 شارەوانی و 2236 گوند. واتە لە ساڵی (1991 تا 2010)، 11 قەزا و 41 ناحیەو 64 شارەوانی و 2218 گوند و 567 گەڕەك زیادیان كرد و لە رووی مرۆییشەوە لە 149124 خێزانەوە زیادی كردووە بۆ 365065 خێزان، واتە 215941 خێزان زیادی كردووە.

ئەوە تەنیا ئاماری پارێزگای سلێمانیە كە ئێستا لە كۆمەڵێك بواری ستراتیژیدا یەكەمینە لەسەر ئاستی عێراق. بەڵام بەشێوەیەكی گشتی، هەرێمی كوردستان لەچوارچێوەی سوود وەرگرتن لە پارەی ئەو نەوتەی عێراق رەوانەی دەرەوەی كردووەو بودجەی پێ ناردووە بۆ كوردستان، هەنگاوێكی زۆر گەورەی لە بواری ئاوەدانی و پێشكەوتندا هەڵێناوە.

كەمكردنەوەی هەژاری

هەژاری، دەردە بەربڵاو و ویژدان پڕوكێنەكەی سەرزەمین، دەردێك كە سەدان و هەزاران ئاین و رێبازی فكری و فەلسەفی تێكۆشاون بۆ نەهێشتنی، ئەم دەردە لە هەرێمی كوردستاندا تاڕادەیەكی زۆر كۆنترۆڵ كراوە. ئامارەكان وا پێشاندەدەن كە هەرێمی كوردستان لە خەباتكردن بۆ رزگاركردنی دانیشتووانەكەی لەژێر هێڵی هەژاری، سەركەوتووتر بووە بە بەراورد بە عێراق. 

لە هەرێمی كوردستان تەنیا 3.8%ی دانیشتووان لەژێر هێڵی هەژاریدا دەژین، بەڵام لە عێراق 22.9%ی خەڵكەكەی دەكەونە ژێر هێڵی هەژاری. 

كەسێك دەكەوێتە ژێر هێڵی هەژاری كە خەرجی مانگانەی بۆ خۆراك و پێداویستییەكانی دیكە لە 105 هەزار دینار كەمتر بێت.

پارێزگا                    رێژەی هەژاری

سلێمانی                    2%

هەولێر                   3.6% 

دهۆك                   5.8%

كەركووك                9.1%

نەجەف                 10.8%

بەغدا                     12%

كەربەلا                 12.4%

بابل                    14.5%

بەسرە                  14.9%

ئەنبار                  15.4%

سەلاحەدین             16.6%

دیالە                   20.5%

واسیت                 26.1%

موسڵ                  34.5%

زیقار                   40.9%

میسان                  42.3%

قادسیە                 44.1%

موسەننا                52.5%

بێكاری لە عێراق زیاترە 

بێكاری دیاردەیەكی ئابوورییە و لەدوای شۆڕشی پیشەسازییەوە سەریهەڵداوە، بێكار كەسێكە توانای كاركردنی هەیە و هەوڵی بۆ دەدات، بەڵام دەستیناكەوێت. لە كۆمەڵگە كشتوكاڵییەكاندا بەهیچ جۆرێك خەڵك بێكار نەبووە. بەڵام ئێستا جیهان بەدەست بێكارییەوە دەناڵێنێ، رێژەی بێكاری لە وڵاتێكی مەزنی وەك ئەمریكا 7.7% و لە بەریتانیا 7.1%ە.

لە هەرێمی كوردستاندا 7.7%ی دانیشتووان بێكارن، بەڵام لە عێراقدا رێژەی بێكاری دەگاتە 11%.

رێژەی بێكاری لە كوردستان و عێراق:

پارێزگا                     رێژەی بێكاری

سلێمانی                 6.6%

هەولێر                   7.6% 

دهۆك                      9%

كەركووك                 4.9%

نەجەف                 11.1%

بەغدا                     15%

كەربەلا                   7.4%

بابل                     8.4%

بەسرە                  14.7%

ئەنبار                  10.7%

سەلاحەدین              8.7%

دیالە                   12.9%

واسیت                    13%

موسڵ                  14.6%

زیقار                     18%

میسان                 15.3%

قادسیە                 13.3%

موسەننا                 9.3%

پشكی تاك لە كۆی داهاتی نیشتمانی

پشكی تاك لە كۆی داهاتی نیشتمانی واتە "سەرجەم ئەو داهاتانەی هاووڵاتیان دەستی دەخەن لە پڕۆژە ناوخۆیی و دەرەكییەكاندا". لەم بوارە گرنگەدا هەرێمی كوردستان بە بەراورد بە عێراق زۆر لە پێشەوەیە.

پشكی هەر هاووڵاتییەكی هەرێمی كوردستان لە داهاتی نیشتمانی 7654 دۆلارە، بەڵام لە عێراق 4485 دۆلارە.

داهات بە دۆلار:

پارێزگا          داهاتی تاك بە دۆلار

سلێمانی                 9346 

هەولێر                   7953

دهۆك                   5663

كەركووك                5194 

نەجەف                  5354

بەغدا                    6365

كەربەلا                  5257

بابل                     4724

بەسرە                   3878

ئەنبار                   4520

سەلاحەدین              5150

دیالە                    4291

واسیت                  4094

موسڵ                   3631

زیقار                    2837

میسان                  4265

قادسیە                 4460

موسەننا                3259

چوونی منداڵ بۆ قوتابخانە

لە تۆماركردنی ناوی منداڵانیشدا لە قوتابخانەی سەرەتایی، دیسان هەرێمی كوردستان لە پێش عێراقەوەیە.

لە هەرێمی كوردستان 95.8%ی منداڵان ناویان لە قوتابخانە تۆمار دەكرێ، بەڵام لە عێراق رێژەی تۆماركردنی ناوی منداڵ لە قوتابخانە 90.4 %ە.

تۆماركردنی ناوی قوتابیان لە كوردستان و عێراق:

پارێزگا                رێژەی تۆماركردن

سلێمانی                 98.2

هەولێر                   94.7

دهۆك                   94.7

پارێزگاكانی عێراق        90.4


تەواوكردنی خوێندنی ناوەندی

تەواوكردنی خوێندنی ناوەندی و بەردەوامبوون لەسەر پرۆسەكە لە هەڕەتی هەرزەكاریدا، بایەخی تایبەتی هەیەو دیسانەوە لەوەشدا هەرێمی كوردستان بەتەواوی پێش عێراق كەوتووە .

بەپێی ئاماری دەزگای ناوەندیی ئاماری عێراق 71.2%ی گەنجەكان لە هەرێمی كوردستان خوێندنی ناوەندی تەواو دەكەن، بەڵام لە عێراقدا تەنیا 48.6%ی گەنجان خوێندنی ناوەندی تەواو دەكەن.

پارێزگا          رێژەی تەواوكردنی خوێندنی ناوەندی

سلێمانی                79.0%

هەولێر                  69.0%

دهۆك                  65.7%

پارێزگاكانی عێراق       48.6%

یەكسانیی كچ و كوڕ لە خێزاندا

سەبارەت بەو كچانەی كەوا دەبینن هەمیشە یەكسانن لەگەڵ براكانیان لەچوارچێوەی خێزاندا لە ئەرك و مافەكانیان لەتەمەنی (10 بۆ 14) ساڵی، هەرێمی كوردستان زۆر لەپێش عێراقە، ئەوەش نیشانەی پێشكەوتوویی دنیابینی و بەیەكسان سەیركردنی كچ و كوڕە.

بەپێی ئامارەكانی دەزگای ئاماری عێراق لە هەرێمی كوردستان 55.8%ی كچان خۆیان بە یەكسان دەبینن لەگەڵ براكانیان، بەڵام لە عێراقدا ئەو رێژەیە كەمترە و دەگاتە 49.3%.

پارێزگا        رێژەی یەكسانیی كچ و كوڕ

سلێمانی       80.9%

هەولێر        49.5%

دهۆك         37.6%

پارێزگاكانی عێراق 49.3

مردنی منداڵ

رێژەی مردنی منداڵی ساوا و منداڵی خوار تەمەنی پێنج ساڵان بایەخێكی تایبەتی هەیە، لەوەشدا دیسانەوە هەرێمی كوردستان بەراورد بە عێراق تەندروستترە بەوەی كەمترین منداڵی لێدەمرێت .

لە هەرێمی كوردستاندا لە هەر هەزار منداڵی شیرەخۆر تەنیا 28 منداڵ دەمرن، بەڵام لە عێراقدا لە هەر هەزار منداڵی شیرەخۆر 32 منداڵ دەمرن.

پارێزگا                     رێژەی مردنی منداڵ لە هەزار

سلێمانی                      24

هەولێر                        27 

دهۆك                         33

پارێزگاكانی عێراق تێكڕا        32

سەبارەت بە مردنی منداڵی تەمەن 5 ساڵانیش، لەوەشدا پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان بە بەراورد بە پارێزگاكانی عێراق زۆر باشترن و لە ریزی ناوچە تەندروست باشەكانن.

لە هەرێمی كوردستاندا لە هەر هەزار منداڵێكی خوار تەمەن 5 ساڵ تەنیا 32 منداڵ دەمرن، بەڵام لە عێراقدا لە هەر هەزار منداڵی لەو تەمەنەدا 37 منداڵ دەمرن.

پارێزگا        مردنی منداڵ لە هەزار 

سلێمانی                    25

هەولێر                      34

دهۆك                      37

پارێزگاكانی عێراق           37

كەرتی پیشەسازی

سیاسەتی بەعس ئەوە بوو تا چەندە بۆی كرابێت، كوردستانی لە كارگە و پیشەسازییە جۆراوجۆرەكان بێبەش كردووە، بەڵام لەدوای رزگاركردنی عێراق، دەرگای ئاوەدانی و پێشكەوتن و دامەزراندنی سەدان كارخانە بەڕووی كوردستاندا كرایەوە و دیسانەوە ئامارەكان پێشكەوتنی هەرێمی كوردستان پیشان دەدەن.

تا ساڵی 1991 تەنیا 6%ی كارگەی پیشەسازی گەورەو مامناوەندیی عێراق لە هەرێمی كوردستاندا هەبوون، بەڵام لە ساڵی 2013 رێژەكە بەرزدەبێتەوە بۆ 41.7% و ئەوەش بەرهەمی سوود وەرگرتنە لە بودجەو داهاتی نەوت و چالاكبوونی كەرتی تایبەت و وەبەرهێنی ناوخۆیی و بیانی لە هەرێمی كوردستاندا.

 كارگەی مامناوەند ئەو كارگانەن كە لە 10 تا 29 كرێكار ئیشی تێدا دەكەن، كارگەی گەورەش لە سەرووی 30 تا هەزاران كرێكار ئیشی تێدا دەكەن. لەسەر ئاستی پیشەسازیی بچووك كە لە 1 تا 9 كرێكار ئیشی تێدا دەكەن.

لەعێراقدا 546 كارگەی گەورە هەن، بەڵام بەهۆی شەڕ و ئەو بارودۆخەی ناوچەی شیعەنشین و سوننەنشینی گرتووەتەوە، تەنیا 294 كارگە كاردەكەن، واتە 54.6%ی كارگەكانیان لەكار كەوتوون. بەپێچەوانەشەوە لە هەرێمی كوردستاندا سەرەڕای دامەزراندنی دەیان كارگەی گەورە و ستراتیجی نوێ، هەندێك لە كارگە لەكاركەوتووەكانی سەردەمی بەعسیش چاككرانەوە.

لەم ئامارەوە دەردەكەوێت هەرێمی كوردستان بە سوود وەرگرتن لە داهاتی نەوت، پێشكەوتنێكی گەورەی بەخۆوە بینیوە بەراورد بە عێراق. ئەگەر نەوتی كوردستان لەژێر كۆنترۆڵی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا بچێتە دەرەوە، ئەوا لە 10 ساڵی داهاتوودا ئەم هەرێمە وەك چۆن ئێستا ناوچەیەكی خۆشگوزەران و ئارامە، ئەوكات لێرەوە بەشی زۆری پێداویستییە پیشەسازییەكانی عێراق دابین دەكرێت.


بودجەی عێراق لە 11 ساڵی رابردوودا

ساڵ بودجە بە ملیار
2003 6.1
2004 19.9
2005 24.4  
2006 34
2007 41.1
2008 72.2
2009 58.6 
2010 72.4
2011 82.6
2012 100
2013 118.4
2014 150.1