ژنە نووسەر و رۆماننووسی ئەمریكی پێرڵ سیدێنستریكەر بەك، ساڵی 1892 لە شاری هیڵسبۆرۆ لە ویلایەتی ڤێرجینیای ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەدایك بووە. تەمەنی پێنج مانگ بووە ئەوكاتەی لەگەڵ دایك و باوكی كە موژدەبەری ئاینی بوون، بە مەبەستی بڵاوكردنەوەی ئاینی مەسیحی، ڕوویان لە چین كردووە. بەك منداڵیی خۆی لەوێ ژیاوە و هەر لەوێ چووەتە بەر خوێندن و فێری زمانی چینی بووە. پاشان بۆ تەواوكردنی خوێندنی باڵا، گەڕاوەتەوە ئەمریكا و ساڵی 1941 بەكالۆریۆسی ئەدەبیاتی ئینگلیزی لە كۆلێژی ڕاندۆڵف ماكۆنی كچان لە ڤێرجینیا وەرگرتووە، بۆ ماوەی ساڵێك لە هەمان كۆلێژ وەك مامۆستای فەلسەفە وانەی گوتووەتەوە، ساڵی 1973 لە ئەمریكا كۆچی دوایی كردووە.
*****
فزوڵی فێربوون!
دایك و باوكی پێرڵ بەك خوێندەوار بوونە، بۆیە زوو كچەكەیان ناردووەتە بەر خوێندن و زۆر باشیش فێری زمانی چینی بووە. هەرچی زمانی ئینگلیزییشە، لەسەر دەستی دایكی لە ماڵەوە و رۆژانە ئاشنای بووە.
ئەو بەو پەروەردە كۆمەڵایەتی و ئاكارییە چینییە گۆش كراوە كە وا لە منداڵ دەكات هەست بە دڵنیایی ڕۆحی و دەروونی و ئاسایشی ناوەوەی خۆی بكات. لەگەڵ ئەم پەروەردەیەدا، ئاشنای ڕۆشنبیری و كەلەپووری ڕۆحیی هیندی بووە، هاوكات شتگەلێكی گرنگ لە مێژوو و كولتووری چینی فێر بووە، وەك فەلسەفەی كۆنفۆشیۆس و حیكمەتی چینی، بەتایبەتی ئەو حیكمەتەی كە پەیوەستە بە ڕێسا و بنەڕەتی ژیانی مرۆڤ.
ئەوەی لەبارەی بەكەوە دەگوترێ، هەر لە منداڵییەوە هۆگری خوێندنەوەی چیرۆك و ئەفسانە بووە. بەوپێیەش كە لە نزیكەوە ئاشنای سرووشت و ژینگەی كۆمەڵایەتی و كولتووری و دابونەریتی چینییەكان بووە، زۆر سەرسامی دابونەریت و مێژووی گەل و وڵاتەكە بووە و لەو بارەیەوە دەڵێ: "زۆر فزولی بووم، دەمەویست لە نزیكەوە ئاشنای خەڵكەكە بم، وردەكاریی ژیانیان، پەیوەندییەكانیان، دابونەریتیان. بە ماوەیەكی كەم فێری زمانەكەیان بووم، ئەفسانەكانی - تاو -ی و بوزی و خوداوەندەكانی چینیم ناسین، تا ئەو ئاستەی وەك ئەوەی یەكێك بم لەوان، ئاوا بووم".
*****
چین، كانیی داهێنان!
بەك كە یەكەم ژنە نووسەر و ڕۆماننووسی ئەمریكییە خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی وەرگرتووە، رۆمانی (بایەكانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا - 1928)، نۆبەرەی كارە ئەدەبییەكانی بووە. ئەو ماوەیەی لە چین ژیاوە، جگە لە وەرگێڕانی كتێبی (هەموو پیاوەكان بران)، هەشت ڕۆمانی دیكەیشی نووسیون. ئەو كە هەر لە تەمەنی گەنجییەوە دەستی داوەتە نووسین و جگە لە ڕۆمانی (خاكی باش، یان شیرین - 1931)، خاوەنی خەرمانێكی دەوڵەمەندی ڕۆمانە: (كوڕەكان، ماڵی دابەشبوو، تۆوی دراگۆن، شوێنی ژنان، شەپۆلی گەورە، نامەیەك لە پەكینەوە، مردن لە قەڵا، هاوسەری یەكەم، تراژیدیای دایكێك، شانۆگەرییەكان، جیهانیی من، ئەو كوڕەی گەورە نەبوو، دڵی شاناز، خۆشەویستیی تاقانە، ئاسمانی چین و....)، ژیانی كۆمەڵگای چینی سرووش و سەرچاوەی زۆربەی نووسینەكانی بووە. ناسین و ئاشنایەتیی قووڵیشی بە كۆمەڵگای چینی، وای كرد كە رۆمانەكانی بكاتە پردی بەیەكدی ئاشناكردنی چین و ئەمریكا و پڕكردنەوەی بۆشایی جیاوازییە فیكری و كولتوورییەكانی نێوان هەر دوو ژینگەكە، هەر بۆیەشە نازناوی (ژنە نووسەرە چینییەكە)ی بەسەردا بڕاوە و تا ئێستاش لە جیهاندا وەك نووسەری جوانترین ڕۆمانەكان دەربارەی ژیانی چین دەناسرێ.
*****
نۆبڵ و ناڕەزایی!
بەك لە ساڵی 1936 دا بووەتە ئەندامی پەیمانگای نەتەوەیی بۆ هونەرەكان و ئەدەب لە ئەمریكا، بەر لە خەڵاتی نۆبڵ، چەندین خەڵاتی تری لەپای نووسینە ئەدەبییەكانی و لێكۆڵینەوەكانی لەسەر پەیوەندییەكانی چین و ڕۆژئاوا وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتەكانی (پۆلیتزەر - 1931) و (مەدالیای دین هویڵز بۆ ڕۆمانی سەركەوتوو - 1935) و (مەدالیای ئەمریكی بۆ هونەرەكان و ئەدەب – 1965).
بەهۆی ڕۆمانی (خاكی باش) بووە یەكێك لە دیارترین و ناسراوترین ژنەكانی سەدەی بیستەم و وەك یەكەم ژنە نووسەری ئەمریكی و لەپای بەرهەمەكانی، ساڵی 1938 خەڵاتی نۆبڵی وەرگرت.
لە ڕۆژی یەكەمی بڵاوبوونەوەی ڕۆمانەكەدا، سەدان هەزار دانەی لێ فرۆشرا و وەك حاڵەتێكی چاوەڕواننەكراویش، ساڵی 2004 هاتەوە ریزبەندی پڕفرۆشترین كتێبەكانی ساڵ. ئەو رۆمانە كە وەرگێڕدراوەتە سەر سی و پێنج زمانی جیهانی، ساڵی 1932 كراوەتە شانۆگەری و تەنیا لە ماوەی ئەو ساڵەدا، 56 جار نمایش كراوە. رۆمانەكە ساڵی 1937 كراوەتە فیلمی سینەمایی و پێنج خەڵاتی ئۆسكاری بەدەستهێناوە، لەوانە خەڵاتی باشترین ئەكتەر بۆ (لویز ڕینیز) لە ڕۆڵی ئۆلان و خەڵاتی باشترین وێنەگری سینەمایی.
رۆمانەكە ساڵی 2004 دووبارە بووەوە جێی سەرنجی خەڵك، كاتێ لە بەرنامە بەناوبانگەكەی (ئۆپرا وێنفری) خرایە بەرباس و وەك ئەندامی یانەی ئۆپرا بۆ كتێب دەستنیشان كرا. وێڕای ئەم ناوبانگ و سەركەوتنەی ڕۆمانەكە و كارەكانی دیكەی بەك، كەچی ئەو كاتەی هەواڵی بەخشینی نۆبڵ بەو ژنە ڕۆماننووسە بڵاوبووەوە، زۆر لە ئەدیبان و نووسەرانی ئەمریكی دژی بڕیارەكە وەستانەوە و دەستیان دایە هەڵمەتێك لە دژی نووسەرەكە و بانگەشەی ئەوەیان كرد كەوا هیچ ژنێك لە ئەمریكا نییە، شایستەی ئەو خەڵاتە بێت.
*****
بەریەككەوتن و بەرگری!
رۆمانی بای رۆژهەڵات و بای رۆژئاوا كە نۆبەرەی كارەكانیەتی، بەردی بناغەی پڕۆژەكانی ئەو ژنە رۆماننووسە بەڕەچەڵەك ئەمریكی و بە پەروەردە و پاشخان چینییەیە بۆ نزیككردنەوەی ئەو دوو جەمسەرەی دونیا، لە ئاستە كولتووری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەكەیدا لە یەكتر. لە ڕۆمانەكەدا چین ڕۆژهەڵات و ئەمریكاش ڕۆژئاوایە، شانۆی ڕووداوەكانی ڕۆمانەكە، سەرزەمینی چین و ڕۆژئاوای ئەمریكایە، كاراكتەرەكانیش بە هەمان شێوە. سەرەڕای ئاستی بەرزی گێڕانەوە، خاڵێكی سەرنجڕاكێشی ڕۆمانەكە كە پەیوەندی بە وریایی نووسەرەكەوە هەیە لە هەڵبژاردنی ڕێگەچارەی پەیوەندییەكانی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، ئەوەیە كە هەردوو دیوی جوگرافی و كولتووریی ناو ڕۆمانەكە لە چوارچێوەی پێشكەوتنی ژیان لە چین بەرهەم دەهێنرێنەوە. بە مانایەكی تر، جوانی و كەمەندكێشیی ئەم دوو جەمسەرە جیۆكولتوورییە و خودی ڕۆمانەكەش خۆی، لە میانی پێشكەوتنی ژیان و كۆمەڵگای چینی دەردەكەوێ، بەوەی سەرەڕای كاریگەری ڕۆشنبیریی ڕۆژئاوایی و بەتایبەتی ئەمریكی بۆ سەر ئەم وڵاتە، كەچی پابەندیی كۆمەڵگا بە بنەما ڕۆحییەكانی و دەستگرتن بە بەها كولتوورییەكانی بە جۆرێكە، لە باری ڕۆحیدا نەیتوانیوە شوناسی ڕەسەنی كۆمەڵگا و كولتوورەكە كاڵ بكاتەوە.
*****
خاك، وەك رەگەزی مانەوە
جووتیارێكی هەژار، گرێدراوی زەویەكەیەتی و خۆشیدەوێ، جووتیارێك لەپێناوی زەویەكەیدا خۆی لە سەرقاڵكردن و ماندووبوون بە ژیان و خۆشگوزەرانی دەبوێرێ و تا مردن بۆ پارچە زەوییەكەی دڵسۆز دەبێ. ئەمە كرۆكی رۆمانی (خاكی باش)ـە، بەڵام لە ئاستێكی باڵای گێڕانەوە و بە زمانێكی ئەفسووناوی و قووڵ لەڕووی فیكری و مێژوویی.
بەك كە باوەڕێكی زۆری بە چینی جووتیارانی چین هەبوو، ئەوانەی 85٪ی كۆمەڵگاكەیان پێكدەهێنا، ئەو ڕۆمانەیشی بۆ خۆشەویستی و پەیوەندیی قووڵ و ڕۆحیی نێوان مرۆڤ و خاك تەرخان كردووە. ڕووداوەكانی ڕۆمانەكە بۆ سەدەی نۆزدە دەگەڕێنەوە، ئەو كاتەی چین بە بارودۆخێكی سیاسیی تایبەت و گەشەسەندنی كۆمەڵایەتی و فیكریدا ڕەت دەبوو. ئەو دەمانە نووسەر بۆ خۆیشی لەو وڵاتە دەژیا و لەبارەی پاڵنەرەكانی نووسینی ڕۆمانەكەوە دەڵێ: "ئەو سەردەمەی تیایدا لەدایكبووم و گەورە بووم، هاوكات ئەو بەهرانەی وایان كرد ببمە نووسەر، هانیان دام بە قووڵی و كراوەیی بژیم. ئەم شێوە ژیانەش نەك هەر لە چوارچێوەی ماڵ و خێزانەكەمدا، بەڵكو لەسەر ئاستی كۆمەڵگا، بە مانای ڕۆچوونە ناو وردەكاریی ژیانی گەلان". ئەوە بۆیە بەشێك لە ڕەخنەگرانی ئەدەبی لەبارەی بایەخی ئەو ڕۆمانەوە گوتوویانە: "ئەم ڕۆمانە بە تەنیا گەورەترین ڕۆمان نییە كە باسی ژیانی چینییەكانی كردووە، بەڵكو باشترین ڕۆمانێكیشە كە پێویستە نەوەكان پێی ئاشنا ببن".
*****
دایك وەك سیمبولی بەخشندەیی و قوربانیدان
رۆمانی (تراژیدیای دایكێك)، وا لە خوێنەر دەكات نەك هەر هەست بكات بەشێكە لە ڕووداوەكان، بەڵكو هەست دەكات كاراكتەرەكان كەسی زێدە ناسراو و نزیكی ئەون و لەگەڵیدا، لە دەوروبەری دەژێن. لەو ڕۆمانەدا كە پڕە لە وێنەی ویژدانی و هەستی قووڵی مرۆیی و نموونەی كاراكتەر و كەسایەتیی جیاواز، سەرەڕای ئەوەی نووسەر لەبارەی ژینگەیەكی كولتووری و كۆمەڵایەتیی دیاریكراوەوە دەدوێ، بەڵام بەو گەمە زمانەوانییە جوانەی لە تەوزیفكردنەوەی ململانێ و خاڵە جیاواز و ناكۆكەكانی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی پەیڕەوی دەكات، بەو هونەرەی لەباری نزیككردنەوەی خاڵە هاوبەشەكانی مرۆڤ و كۆمەڵگای مرۆڤایەتی هەیەتی (سەرەڕای تایبەتمەندی و جیاوازیی شوێنكات)، بەو هەڵچوون و داچوونە سۆزئامێزانەی وێنایان دەكات، زۆر لێهاتووانە توانیویەتی وا بكات، كاتێ مرۆڤ ڕۆمانەكە دەخوێنێتەوە، خۆی و چیرۆكەكانی، خۆی و برینەكانی، خۆی و ڕووداو و كەسە نزیكەكانی دەوروبەری خۆی، لەناودا بدۆزێتەوە.
لە ڕۆمانەكەدا و لە میانی وێناكردنێكی وردی كەسایەتیی دایك، باس لە ژیانی گوندیی چین دەكات، دایكێكی میهرەبان و لەخۆبووردوو كە هاوشانی هاوسەرەكەی لە كێڵگەدا كار دەكات، كۆتایی ڕۆژیش بۆ چاوێریكردنی هاوسەرە جووتیارەكەی و منداڵەكانی تەرخان دەكات. بەك چ وەك مێیینە، چ وەك دایك، شارەزا و لێزانتر لە دەروونناسێك، پەردە لەسەر هەستە شاراوەكان هەڵدەداتەوە و توانایەكی لە ڕاددەبەدەر لە شرۆڤەكردنی سروشتی ژن و هەڵچوونەكانی نیشان دەدات. ئەو لە قووڵاییەكانەوە، لە ناخەوە ئەو هەڵچوون و هەست و سۆزانە، وەك خۆیان، وەك ئەوەی لە خودی ژندا هەن و زۆرجار بۆ خاتری خۆشەویست و ئازیزەكانی دەیانشارێتەوە، دەتەقێنێتەوە.
لەگەڵ ئەوەی بەهرەیەكی سەیری لە تەكنیكی گێڕانەوە، تەوزیفكردنەوەی ڕووداوەكاندا هەیە و لەناو ڕۆمانەكانیدا وا لە كەسایەتی دەكات، وەك ئەوەی بوونێكی زیندووی هەبێت و ڕاستەوخۆ لەگەڵ خوێنەر بكەوێتە قسە، كەچی لەم ڕۆمانەیدا بە گێڕانەوەیەكی ساكار، بەڵام بە شێوازێكی سەرنجڕاكێش، دیمەنی ڕەنجەڕۆیی جووتیارە هەژارەكانی كۆمەڵگای ئەوكاتی چینمان بۆ وێنا دەكات، كە سەرەڕای كاری بەردەوام و ڕۆژانەیان لەناو كێڵگەكانیان، كەچی بە هۆی زۆریی ئەو باجەی بەسەریاندا سەپێنراوە، جگە لە بڕێكی كەم بۆ ژیانێكی مەمرەومەژی، دەسكەوت و داهاتێكی ئەوتۆیان لە بەرهەمەكانیان بۆ نامێنێتەوە.
پێداچوونەوە: حەکیم داود
پێداچوونەوە: حەکیم داود
