لە نێو حەوت هونەری سەرەكیدا، بێگومان دوای سەما (هەڵپەڕكێ)، ئەدەبیات و لەنێو ئەدەبیاتدا بێگومان شیعر ریشەدارترین هونەرە كە لە كوردستان بە تایبەتی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی هەیە. هۆكاری ئەم ریشەداربوونە بەشێكی دەگەڕێتەوە سەر شێوازی ژیانی خەڵك و جوگرافیای كوردستان و شەڕە یەك لە دوای یەكەكان كە هەموو ئەمانە وایان دەكرد مرۆڤی كورد نەتوانێت هێندە سەقامگیر بێت فریای هونەرەكانی وەكوو مۆسیقا و بیناسازی و پەیكەرتاشی و...هتد بكەوێت و ئەگەر ئەزموونێكیشی هەبووبێ، لەلایەن دراوسێكانییەوە دزراوە و كورد نەیتوانیوە خاوەندارێتی لێبكاتەوە. نموونەی هەرە بەرچاوی ئەمە لە بەشی هەرە زۆری مۆسیقای كوردیدا دەبینین كە لەلایەن تورك و عەرەب و فارسەوە زەوت كراوە و جیهان بە هەموو ناوێك دەیناسێ جگە لە كوردی.
بەڵام باسی شیعر هێندەك جیاوازە. شیعر هونەرێكە كە كەمترین پێداویستی پێویستە. قەڵەمێك و لەتە كاغەزێك. دەرد و رەنج و كوێرەوەری و ئەوین و دەشت و دەر و دیمەنی جوانی كوردستانیش كە هەمیشە بووە و هەمیشە هەیە. بەم پێشزەمینەوە، پێموایە ئەگەر جەنگە ماڵوێرانكەرەكان نەبوونایە و كورد ئاوا كۆیلە و بندەست نەبووایە و ئاسەوارەكانی بە تاڵانی نەبرایە، ئێستا خاوەنی هەزاران ئاسەوار و دیوان و دەستنووسی مێژینەی ئەدەبی دەبوو.
ئەم هەستی شیعردۆستییە هەتا ئەم سەردەمەش لەگەڵ كورد هاتووە و بە زیادبوونی بواری بڵاوكردنەوە و چاپ و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان ئەم خاڵە پۆزتیڤەی كۆمەڵگای كوردی بووە بە چالنجێكی مەترسیدار بۆ ئەدەب (ئەگەر ناوی نەنێین مەرگەسات). هەزاران شاعیر! وەكوو كارگ هەڵتۆقیون و زۆربەیان تەنیا شتێك كە بۆ شاعیربوون هەیانە ''حەز''ە. پەرش و بڵاوی و ئاڵۆزییەك كە لەم دیاردەیە ساز دەبێت، تەنیا ئێخەی زمان، ئەدەب و شیعری نەگرتووە، بەڵكوو بەنێو تانوپۆی كۆمەڵگاشدا رۆچووە و ئاستی سەلیقە و زەوقی كۆمەڵانی بەردەنگی رۆژ لە دوای رۆژ هێناوەتە خوارەوە. بەشێوەیەك كە تەنانەت زۆرێك لە شاعیرە باشەكانیش بۆئەوەی لە كاروان وەدوا نەكەون، بۆخۆیان بوونەتە شۆڕەسواری ئەو بوارە نالەبارە.
لەم نێوانەدا ئەگەر بمانەوێ گەشبینانە سەیری ئەم دیاردە بكەین، دەتوانین دڵخۆشی خۆمان بدەینەوە كە ئیتر شیعر (مەبەست لە شیعری باش و پتەو و سەركەوتووە) بەردەنگی زۆر و بۆری نییە. بەڵكوو بووە بە خاوەنی بەردەنگی تایبەتی خۆی. بەردەنگێك كە رەنگە بۆ یەك شاعیر تەنیا بریتی بێت لە یەك یان دوو كەس! و هێشتا هەن ئەو شاعیرانەی كە ئەو كەمە بەو زۆرە ناگۆڕنەوە. بەڵام لە نەبوونی ناوەندێكی كارای ئاكادیمیكدا، رۆژ لە دوای رۆژ دەبینین ئەم شاعیرانە تەریك دەكەون و تەنیا دەبێ بەو هیوایە بەردەوام بن كە لە دوای مەرگیان دەدۆزرێنەوە. لە ئاكامدا وای لێدێت كە لە دنیای ئەدەبدا ئێمە ئیتر قسەیەكمان بۆ گوتن نییە.
لە بەرامبەردا، لەگەڵ پرسی پێوەندی بەرەوڕووین. پێوەندی نێوان شاعیر و بەردەنگ. ئەگەر باوەڕمان وا بێت كە شاعیر دەبێ بتوانێ لە لایەن رێژەیەكی بەرچاوی خەڵكەوە بخوێندرێتەوە، لەبەر ئەوەی كە ئەو شاعیرە لە نێو ئەو خەڵكە هەستاوە، واتە بە چاوێكی پەیامبەرانە سەیری شاعیر بكەین، دەبێ ئەم پرسیارە لە شاعیرانی (مەبەست شاعیر بە مانای وشە شاعیری پێگەیشتوو و كامڵە) سەردەم بپرسین كە بۆ نەتانتوانیوە لەگەڵ خەڵكی خۆتاندا پردێكی پێوەندی ساز بكەن؟ ئەو كۆدانە چین كە ئێوە بۆتان نەدۆزراونەتەوە هەتا لەلایەن خەڵكەوە بخوێنرێنەوە؟ چ دابڕانێك هەیە لە نێوان تۆی شاعیر و خەڵكێك كە دەیانتوانی بەردەنگت بن؟
هاتنی یەك لە دوای یەكی شێوازە ئەدەبییەكان و شەڕی مۆدێرنیزم و كلاسیزم و سوننەت بەرداشێكی باش بوو بۆ هاڕینی ئەزموونە خۆجێییەكان. شاڵاوی بیرۆكە ئەدەبییەكانی رۆژئاوا روویكردە ئەم ناوچەیە و ئێمە مەتەرێزەكانمان هێندە كۆن بوون كە هێزێكی ئەوتۆیان نەمابوو بۆ بەرەنگاری. (بۆیە بەرەنگاری پێویستە كە تۆ بتوانی شتێك بدەیت و شتێك وەربگریت، یان ئەگەر شتێك وەردەگری لە مەوقفی لاوازییەوە نەبێ) نالییەكان و مەحوییەكان ئەوەندەیان بۆ كردین كە توانییان سوارە و هێمن و پەشێو و شێركۆمان بۆ ساز بكەن (كە ئەوانیش زۆر جاران بوونی بەردەنگەكانیان قەرزداری رەوتی مێژوویی و دۆخی تایبەتی سەردەمن نەك پتەوبوون و نوێبوونی رێبازیان). بەڵام خێرایی و بارستی هاتنی بیرۆكە ئەدەبییەكان و هروژمی وەرگێڕانی ئەدەبیاتی رۆژئاوا و بوون بە رۆژەڤی ئەم بابەتانە لە وڵاتانی دەوروپشتی كوردستان (بە تایبەت وڵاتانی داگیركەری كوردستان) بووە هۆی ئەوەی لە كوردستان لە نێوان شاعیری سەردەم كە خوێندنەوەیەكی سەردەمییانەی لە شیعر هەبوو و كۆمەڵانی خەڵك كە هێشتا خوێندنەوە كۆنەكەشی لە چوارچێوەی شیعر خوێندنەوەی دایەگەورە و باوەگەورە بەولاوەتر نەچووە و لە سیستەمێكی سەقەتدا فێری زمانی خۆی بووە (ئەگەر بووبێ)، پردەكانی پێوەندی بڕووخێن. ئەم شتە لە وڵاتانی دیكەشدا روویدا، بەڵام لە كوردستان كارەساتبارتر بوو. بە حوكمی ئەوەی كە هەتا ئێستاش جگە لە باشووری كوردستان (ئەویش بێ كێشە نییە) لە پارچەكانی دیكە خوێندنی فەرمی بە زمانی كوردی نییە، بۆیە ئەم دیاردەیە دەچێتە بواری نەزانینی زمانیشەوە و ئەركی شاعیران دوو هێندە گرانتر دەبێت و مەودای نێوان شاعیری زمانزان و كۆمەڵگایەك كە رۆژ لە دوای رۆژ لە رێگای ئاسمیلاسیۆنی زمانییەوە لە زمانەكەی خۆی دوور دەكەوێتەوە، زیاتر دەبێت. كاتێك كە یەكێك لە فاكتەرەكانی شیعری سەركەوتوو كاركردن لەسەر زمانە و تۆ وەكوو شاعیر لەگەڵ كۆمەڵگایەكدا رووبەڕووی، كە تەنانەت زمانە ئاساییەكەی خۆشی بە باشی نازانێت، ئاشكرایە كە دەبێ چاوەڕێی ئەم دۆخە بكەی.
كێشە یان قەیرانی بەردەنگ و نەبوون یان نەمان و لاوازبوونی پردی پێوەندیی نێوان شاعیر و خەڵك و بە بەردەنگكردنی ئەوان لەلایەن شاعیرەوە، پرسێكی یەك رەهەندیی نییە. دەكرێ لە چەندین رەهەندی جیاوازەوە كە هەمووشیان پێویستن، سەیری ئەم دۆزە بكرێت.
بەڕاستی كێشە لەلایەن شاعیرەوەیە یان بەردەنگ یان ...؟
