لە مێژووی پەرەسەندنی سیستەمی سیاسی و بەدەستووریبوونی ماف و ئازادییەكان و پەیوەندیی نێوان هاووڵاتی و دەسەڵاتی سیاسی و رێكخستنی دەسەڵاتەكاندا، پەیوەندیی نێوان سەرۆك وەك دەسەڵاتی تەنفیزی و پەرلەمان وەك دەسەڵاتی یاسادانان، پەیوەندییەك بووە كە پرۆسەی بەدەستووریكردنەكەی ئاسان نەبووە و تووشی دژواری و كەندوكۆسپ بووە و بیروڕای جیاوازی لەسەر هەبووە. هەندێ جار ئەم جیاوازیانە بە رێگا دەستووریەكەی یەكلانەكراونەتە و هەردوو لایەنی سەرەكی، واتا (دەسەڵاتی یاسادانان) و (دەسەڵاتی جێبەجێكردن - كە زیاتر سەرۆكی وڵات نوێنەرایەتی كردووە) پێگە و هێز و سەڵاحیەت و دەستڕۆیشتوویی خۆی بەكارهێناوە بۆ بەلاداخستنی ململانێیەكە. لەمێژوودا چەند نموونەیەكی زەق و بەرجەستەمان هەن كە بەكورتی ئاماژەیان پێدەدەین:
یەكەم : لەساڵی 1648 سیاسەتمەداری ناسراوی ئینگلیز (ئۆلیڤەر كرۆموێڵ ) لە پەرلەمانەوە سەركردایەتی شۆڕشی كرد و جاڕی سیستەمی كۆماریی دا، كەچی هەر خۆی كە بە پشتیوانیی پەرلەمان هاتە سەر حوكم، لە ساڵی 1653 پەرلەمانی داخست و لەسەر دەرگاكەی نووسی: ئەم خانووە بۆكرێ!
پاساوی كرۆموێڵ بۆ داخستنی پەرلەمان ئەوە بوو كە وڵات لەكاتی شەڕدایە و رووبەڕووبوونەوەی مەترسییە دەرەكیەكان پێویستی بەوە هەیە پێگەی سەرۆك بەهێز بێت و پەرلەمان بەشێوەیەكی لیبراڵیانەی ئەوتۆ كار دەكات كە وڵات بەرەو پەشێوی و گەل بەرەو پەرتەوازەیی دەبات.
دووەم: دەوڵەتمەداری مەزنی ئەڵمانی بەڕەچەڵەك بروسی، بسمارك (1815-1898) كە بە راوێژكاری ئاسنینی ئەڵمانی ناسراوە و بەردی بناغەی رایخی دووەمی ئەڵمانیای لەساڵی 1870 دانا و یەكێتیی ئەڵمانیای لەسەر بنەمای سۆسیالیزم لەخەونەوە كردە واقیع، لەساڵی 1863 كە سەرۆك وەزیران بوو، لەسەرینی كێشەی پەسەندنەكردنی بودجەی سەربازیی حكومەت لەلایەن پەرلەمانەوە، بە پشتیوانیی پاشا (ویلهاڵمی یەكەم) پەرلەمانی هەڵوەشاندەوە و دەرگای پەرلەمانی قوفڵا دا.
پاساوەكانی پاشا و سەرۆك وەزیران ئەوە بوو كە وڵات مەترسیی جەنگی دەرەكیی لەسەرە و پێویستی بە بونیاتنانی سوپایەكی بەهێز هەیە، بەڵام پەرلەمان بودجە پەسەند ناكات و ناهێڵێ حكومەت سوپای بەهێزی هەبێت.
سێیەم: سەرۆكی فەرەنسا شارڵ دیگۆڵا (1890-1970) كە بە باوكی رۆحیی كۆماری پێنجەمی فەڕەنسا ناسراوە و قارەمانی جەنگی سەربەخۆیی فەڕەنسا بوو لەدژی نازیەكانی ئەڵمانیا، كە جەنگی دووەمی جیهانی تەواو بوو، بەدیاریكراوی لە ساڵی 1946 كە دەستووری تازە بڕیاری دا سەرۆك لەلایەن پەلەمانەوە هەڵبژێردرێ، ئەو دەستی لەكار كێشایەوە و رازی نەبوو پەرلەمان سەرۆك هەڵبژێرێ و پێیوابوو هەڵبژاردنی سەرۆك لەلایەن پەرلەمانەوە ململانێی حیزبی توند دەكات و سەرئەنجام گەل دابەش و دەوڵەت لاواز دەكات. ئەو دەیگوت سنوورداركردنی دەسەڵاتەكانی سەرۆك و حكومەت بۆ وڵات باش نییە، ساڵی 1958 كە فەرەنسا بەدەست قەیرانی جەزایرەوە گیری خواردبوو، داوای لێكرا و رازی كرا بەوەی بێتەوە ناو ژیانی سیاسی و حكومەتێكی تازەی دامەزراند و سەركردایەتی قەیرانی جەزایری كرد و دەستووری 1958ی ئامادە كرد و گەل پەسەندی كرد، دواتر لە 1962 هەموار كرایەوە و لەوكاتەوە سەرۆك لەلایەن گەلەوە هەڵدەبژێردرێ و كۆماری پێنجەمی فەڕەنسا لەوكاتەوە تائێستاش بەردەوامە و هەموو سەرۆكەكانی لەلایەن گەلەوە هەڵبژێردراون.
چوارەم: سەرۆكی رووسیا بۆریس یەڵسن (1931-2007) كە ساڵانی (1991-1999) بەهەڵبژاردن سەرۆكی وڵات بوو، لە ئۆكتۆبەری ساڵی 1993 هێزی سەربازی لەدژی پەرلەمان بەكارهێنا و پەرلەمانی تۆپباران كرد و زۆربەی پەرلەمانتارانی گرت، ئەمە دوای ئەوە هات كە پەرلەمان دەنگی بەكاندیدی پۆستی سەرۆك وەزیران (ئیگۆر غایدار) نەدا و رێگای گرت لە هەندێ گۆڕانكاریی سیاسی و ئابووری كە سەرۆك بەتەمابوو لە رووسیای دوای یەكێتی سۆڤیەتی هەڵوەشاوەدا بیكات.
پەرلەمان لەوەش زیاتر رۆیشت و سەرۆك یەڵسنی لاداو (ئەلێكساندەر رۆتسكۆ)ی كرد بە سەرۆك، لەبەرامبەردا یەڵسن هێزی سەربازی بەكارهێنا و كۆشكی پەرلەمانی گرت. شایانی باسە لەساڵی 1996دا سەرۆك یەڵسن دووبارە بەدەنگی گەل بووەوە بە سەرۆك كۆمار. لەم بارەوە دەستوورناس (میخایل كراسنۆف) كە یەكێك بوو لە دانەرانی دەستووری ساڵی 1993ی رووسیای فیدراڵا، پێیوایە كە ئەوەی یەڵسن كردی پێویست بوو، چونكە نەدەبوو پەرلەمان لەبەردەم سەرۆك بوەستێ، بەتایبەتی كە وڵات لە قۆناغێكی راگوزرەری چارەنووسسازدا بوو.
مەبەستی ئێمە لە هێنانەوەی ئەم نموونانە ئەوە نییە قەناعەتمان بەوە هەبێت كە هەڵوەشانەوە و داخستنی دەرگای پەرلەمان و تۆپبارانكردن و بەكارهێنانی هێزی سەربازی لە دژی، شەرعی و رەوایە، بەڵكو مەبەستمانە لەخوێندنەوەی ئەم نموونانەوە كێشەی دەستووریی وڵاتانی مەزنی دیموكراسی شرۆڤە بكەین و لە ئەزموونی ئەوان وانە و پەند فێر بین و لەچارەسەری كێشەی دەستووریی وڵاتی خۆماندا سوودیان لێ وەربگرین. لە خوێندنەوەی ئەو نموونانەوە بە كۆمەڵێك دەرئەنجام دەگەین كە بەهەند وەرگرتنیان بۆ ئێستا و ئایندەی هەرێمی كوردستان زۆر جێگای بایەخن و رەچاوكردنیان سوود بە بەرژەوەندیی گەل و نیشتیمان دەگەیەنێت، دەرئەنجامەكان بەم شێوەیە دەخەینە روو:
1-ئەو نموونانە ئەوەمان بۆدەردەخەن كە تێكگیرانی دەسەڵاتی جێبەجێكردن و پەرلەمان، یان بە دەربڕینێكی دی ململانێی نێوان سەرۆك و پەرلەمان ئەو كاتانە نێگەتیڤیانە یەكلاكراوەتەوە و كار بە هەڵوەشاندنەوە و داخستنی پەرلەمان گەیشتووە كە پەرلەمان رەچاوی هاوسەنگیی نێوان هەردوو دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردنی نەكردووە و ویستوویەتی هەیمەنەی خۆی بەسەر دەسەڵاتی جێبەجێكردندا بسەپێنێ، واتا هاوسەنگیی هێزی نێوان دەسەڵاتەكان تێكدراوە.
2-بونیاتنانی دەوڵەت و سەركردایەتیكردنی قەیرانەكان و رووبەڕووبوونەوەی كێشە ناوخۆیی و دەرەكیەكان بە تایبەتیش لە حاڵەتی جەنگدا پێویستی بەوە هەیە سەرۆكێكی دەستڕۆیشتوو و خاوەن دەسەڵات بەپێی دەستوور و یاسا هەبێت، تا وەك كاپتنی رێپێدراو بۆ سەركردایەتیی كەشتیەكە وڵات بەناو زریان و شەپۆلەكانی دەریادا بەرەو كەناری ئارامی بەرێت. ئەم جۆرە سەركردایەتییە بە پەرلەمان نەكراوە و ناكرێت و سروشتی پەرلەمان وایە كە لەسەركردایەتیكردنی كێشە و قەیرانەكاندا دەبێت ئاسانكاری بكا و پشتیوانی بنوێنێ بۆ دەسەڵاتی جێبەجێكردن نەك بە پێچەوانەوە.
3-ئەو نموونانە ئەوەمان پێدەڵێن كە كاتێك پەرلەمان خۆی دەبێتە بەشێك لە كێشەكان و ئاڵۆزتریان دەكات و شێوازی كاركردنی دەبێتە مایەی دابەشبوونی سیاسیانە و كۆمەڵایەتیانەی گەل و پەشێوی سەرهەڵدەدات، دەبێت سنوورێك بۆ كاری میسالیانەی پەرلەمان و بازدانی بەسەر واقیعدا دابنرێت، بەڵام ئەم ئیجرائاتانە دەبێت كاتی بن و نابێ پەرلەمان بەتەواوی و هەمیشەیی پەكبخرێ. كاتێك كرۆموێڵ و بسمارك و دیگۆڵا و یەڵسن وایان كرد، بێ شك دەستوور و یاسای وڵاتیان چەماندەوە و بۆ ماوەیەك كێشەی ناوخۆی وڵاتیان قووڵتر كردەوە، بەڵام لەڕووی سیاسەتی دوورمەودا و ستراتیژەوە توانییان دەوڵەتەكانیان بەهێزتر و مەزنتر بكەن و سەرئەنجام سیستەمی سیاسیی خۆیان بەشێوەیەك بەدەستووری بكەن كە ببێتە مایەی زیاتر چەسپاندنی دیموكراسی و باشتر پیادەكردنی فیدراڵی.
