د. موسەننا ئەمین: بڕیارەکەی دادگەی فیدراڵیی عێراق زەمینەیەکی رەخساندووە بۆ رێککەوتن

10 ساڵ دوای تۆمارکردنی سکاڵا لەسەر دۆسیەی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان، ئێستا و لە سەروبەندی گفتوگۆی سیاسیی پێکهێنانی حکومەتی نوێی عێراق، دادگەی فیدراڵیی عێراق بڕیارێکی چاوەڕواننەکراوی دەرکردووە کە لە ماوەی 4 حکومەتی رابردوودا ئەو دۆسیەیە نەهاتووەتە بەرباس، بەڵام ئێستا و لە کاتێکدا لایەنەکان لە گەرمەی گفتوگۆکاندان، پەڕەی کۆنی دادگەکان هەڵدرانەوە و وەکو بەرپرسانی هەرێمی کوردستان دەڵێن، کراوەتە کارتێک بەرامبەر هەرێمی کوردستان.

هەڵدانەوەی دۆسیە دژی هەرێمی کوردستان لەنێو لایەنەکانی عێراق پاش گفتوگۆی نزیکەی دوو مانگی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان، رەوتی سەدر و سوننە لەلایەک و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و لایەنەکانی چوارچێوەی هاوئاهەنگیش لە لایەکی دیکە، یەکەم دەرهاویشتەی بە نەرێنی لە دژی هەرێمی کوردستان دەرکەوت.

لەبارەی بڕیارەکەی دادگەی فیدراڵیی عێراق لەسەر دۆسیەی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان رای جیاوازی هەیە. د. موسەننا ئەمین، پەرلەمانتاری یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان میوانی بوولتەنی کاژێر 12:00 بوو، کە سەنگەر عەبدولڕەحمان پێشکێشی دەکات، ئاماژەی بەوە کرد، "بڕیارەکەی دادگەی فیدراڵی بۆ من چاوەڕوانکراو بوو، ساڵێک بەر لە ئێستا بە شاندی هەرێمی کوردستانم گوت، رۆژێک دێت دادگەی فیدراڵی بڕیار لەبارەی نەوتی هەرێمی کوردستان دەدات، هەرێمی کوردستان ئەو مامەڵەیەی بە نەوت دەیکات دەستووری نییە، ئەوکات بە شاندی هەرێمی کوردستانم گوت، چارەسەرێکی ئەو سیاسەتە بکەن، چونکە دەستووری نییە. ئێستاش ئەنجامەکەی دەرکەوت".

د. موسەننا ئەمین باسی ماددە دەستوورییەکانی دەستووری عێراق دەکات لەسەر ئەو پرسە و دەڵێت، "دەستوور بەو شێوەیە نییە کە حکومەتی هەرێمی کوردستان دەیڵێت؛ ماددەی 111 لە دەستووری عێراق دەڵێت، نەوت لە هەر شوێنێک هەبێت موڵکی هەموو عێراقییەکانە".

لە ماددەی 111ی دەستووری عێراقدا هاتووە، نەوت و گاز موڵکی هەموو گەلی عێراقە لە هەموو هەرێمی کوردستان و پارێزگاکان، هەروەها لە ماددەی 112دا هاتووە حکومەتی فیدراڵی نەوت و گازی دەرهێنراو لە کێڵگەکانی ئێستا بەڕێوەدەبات لەگەڵ حکومەتی هەرێـمەکان و پارێزگاکان، بە جۆرێک کە داهاتەکەی بە شێوەیەکی یەکسان و بەپێی دانیشتووان لە هەموو وڵات دابەشبکرێت، لەگەڵ دیاریکردنی پشکی هەرێمە زیانبەرکەوتووەکان کە لە سەردەمی رژێمی پێشوو لێیان زەوت کرابوو.

سەبارەت بەوەی چۆن دەکرێت بڕیارەکەی دادگەی فیدراڵیی عێراق بگۆڕدرێت یان هەڵبوەشێندرێتەوە، د. موسەننا ئەمین ئاماژەی بەوە کرد، "بڕیارەکانی دادگەی فیدراڵی یەکلاکەرەوەن و مایەی تانەلێدان نین، نە پەرلەمان دەتوانێت ئەمە چاک بکات، نە حکومەتی فیدراڵیش دەتوانێت چاکی بکات، مەگەر دادگە خۆی بڕیارەکە بگۆڕێت. ئەوەی ئێستا دەتوانرێت بکرێت، نەرمی نواندنی حکومەتی فیدراڵییە لە جێبەجێکردنی ئەو یاسایە، نەرمی نواندنی حکومەتی هەرێمی کوردستانە بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ دەرهاویشتەکانی ئەو بڕیارەی دادگەی فیدراڵی".

ئەو پەرلەمانتارەی پەرلەمانی عێراق پێیوایە دوای بڕیارەکەی دادگەی فیدراڵی هەردوو حکومەت ناچارن رێکبکەون. ئەو دەڵێت، "روویەکی ئەو بڕیارەی دادگەی فیدراڵی بەتایبەت بۆ خەڵک بەگشتی شتێکی باشە، چونکە ئێمە هەموو جارێک نەماندەزانی بودجە چی لێبکەین لەسەر ئەوەی نەوت رادەست دەکەیت یان داهاتەکەی رادەست دەکەیت، هەمووی رادەست دەکەیت، رادەستی ناکەیت؟ عێراق وەریدەگرێت، وەریناگرێت؟ بەڵام لەمەودوا دەبێت ئەمانە هەمووی کۆتایی پێبێت".

د. موسەننا ئەمین بە پێویستی دەزانێت بابەتی مووچەی فەرمانبەران ببرێتە دەرەوەی ئەو ململانێیەی لەسەر نەوت هەیە؛ هەروەها دەڵێت، "هەرێمی کوردستان داهاتی هەیە و دەبێت لەو داهاتەی خۆی بەشداری بکات لەگەڵ داهاتی حکومەتی فیدراڵی بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی خۆی، بڕیارەکەی دادگەش وا دەڵێت. با دیوانی چاودێری بێت و لە داهاتەکانی هەرێم بکۆڵێتەوە، ئەگەر هەرێمی کوردستان پێویستی بە 10 ملیار دۆلارە و داهاتەکەشی 8 ملیار دۆلارە، دەبێت حکومەتی فیدراڵی 2 ملیاری بداتێ. ئەگەر داهاتەکەشی 14 ملیارە و پێویستی بە 10 ملیارە دەبێت دووی بداتەوە بە حکومەتی فیدراڵی".

بە بۆچوونی د. موسەننا ئەمین. بڕیارەکەی دادگەی فیدراڵی خاڵی ئەرێنیشی تێدایە و ئەوەی خستەڕوو، "دادگەی فیدراڵی دوای دەرکردنی ئەو بڕیارە، دەروازەیەکی بۆ چارەسەر کردووەتەوە، با بە خراپی سەیری ئەو بڕیارە نەکەین. لە ئەنجامدا ئەوەی ئەو بڕیارە جێبەجێ دەکات، حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستانە. بڕۆن رێکبکەون و ئەو خەڵکە رزگار بکەن. بڕیارەکە زەمینەیەکی بۆ رێککەوتنێکی دەستووری و کۆنکرێتی و درێژخایەن دروستکردووە".

هەرێمی کوردستان لە ماوەی 10 ساڵی رابردوودا کۆمەڵێک گرێبەستی لەگەڵ کۆمپانیا گەورەکانی نەوت و گاز واژۆ کردووە، ئەو بڕیارەی دادگەی فیدراڵیی عێراق "نادەستووریبوونی" کۆی گرێبەستەکان پێناسە دەکات، بەڵام هەرێمی کوردستان بە ئاشکرا گوتوویەتی ئەو بڕیارە جێبەجێ ناکرێت، بە جێبەجێنەکردنیشی هەمان دۆخی ساڵانی رابردوو دووبارە دەبێتەوە، بەڵام بە ناکۆکییەکی قووڵترەوە، بە جۆرێک کە عێراق دان بە کۆی دۆسیەی نەوت و گازدا نانێت.

یەکێک لە سیناریۆکان ئەوەیە کە حکومەتی هەرێمی کوردستان بە سازان لەگەڵ حکومەتی نوێ دەست بە گفتوگۆکان بکاتەوە لەسەر ئەو پرسە و رێککەوتن هەبێت، هەر رێککەوتنێکی داهاتوو لەنێوان بەغدا و هەولێر، بە تایبەت لە حکومەتی داهاتوودا ، دەکرێت ئەو ناکۆکییە هێور بکاتەوە و دووبارە بەغدا و هەولێر لەسەر پرسی نەوت و گاز دابنیشن.

هەرێمی کوردستان دەتوانێت بە بڕیارەکەی دادگەی فیدراڵیی عێراق پابەند نەبێت و بەردەوام بێت لە فرۆشتنی نەوت و گاز بەشێوەی سەربەخۆ.

- گفتوگۆ و سازان لەنێوان هەولێر و بەغدا بەتایبەت لەدوای پێکهێنانی حکومەتی نوێ.

- لۆبیکردن و راکێشانی دەنگی لایەنەکانی نێو پەرلەمان بە پێداگری لەسەر جێبەجێنەکردنی ئەو بڕیارە.

- رازیکردنی کۆمپانیاکانی نەوت کە بڕیارەکە کارناکاتە سەر سیاسەتی هەرێمی کوردستان.

بڕیاری دادگەی فیدراڵیی عێراق کۆی گرێبەستەکانی نەوت لەنێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و ئەو کۆمپانیایانە دەخاتە ژێر "نادەستووریبوون"، ئەو گرێبەستانە لە ساڵانی رابردوودا سەرچاوەیەکی سەرەکیی داهاتی هەرێمی کوردستان و بەرهەمهێنانی نەوت بووە، لەوانەش گرێبەستی رۆسنەفت و چەندین گرێبەستی دیکە.

هەرێمی کوردستان لە سەروبەندی ئەوەدایە گازی سرووشتی بفرۆشێتە ناوچەی دیکەش، لە پێشیاندا عێراق و پاشان تورکیا، لەڕێگەی فراوانکردنی پرۆژەکانی لە گازی سرووشتی، پلانەکان تاوەکو 2025 دانراون، بۆیە ئەو بڕیارەی دادگەی فیدراڵیی عێراق کێشە بۆ ئەو پرسە دروستدەکات، بەڵام دیسان وەکو هەرێمێک و خاوەن سیاسەت سیناریۆی ئەوە هەیە وڵاتان بەردەوامبن لە پەیوەندیی نزیکی ئابووری لەگەڵ هەرێمی کوردستان و بڕیارەکەی عێراق جێبەجێ نەکەن.