مەترسییەکانی تێپەڕبوونی کەشتییەکان بە تەنگەی هورمز دا پێدەنێتە شەشەمین هەفتەوە بەهۆی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، بڕی ئەو نەوتەی لە مانگێک دا لەم تەنگەیەوە بۆ جیهان دەگوازرایەوە لە 440 ملیۆن بەرمیلەوە کەمبووەتەوە بۆ 53 ملیۆن بەرمیل، بەڵام هێشتا ئەو شۆکەی جیهان چاوەڕوانی دەکرد بۆ بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دروست نەبووە و رێکۆردە مێژووییەکانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی بەهۆی رووداوە جیۆسیاسییەکانەوە تێنەپەڕاندووە.
بەپێی داتاکان بۆ نرخی نەوت لە ماوەی 164 ساڵ دا (1861 - 2025) نرخی نەوت 12 شۆکی سەرەکی بەرزبوونەوە و نزمبوونەوەی نرخی بەخۆوە بینیوە کە نیوەیان بەهۆی رووداوە جیۆسیاسییەکان بووە، سێ جاریش بەهۆی کەمبوونی خواست بووە بۆ نەوت، دوو جاریش بەهۆی گۆڕانکاری بووە لە سیاسەتی خستنەڕوو و یەک جاریش بەهۆی زۆر خستنەڕووی نەوتەوە بووە.
پێش ئەم جەنگە نرخی نەوت پێشبینیدەکرا دابەزێت بۆ 60 دۆلار بۆ بەرمیلێک، کە بەر لە جەنگ بە 63 بۆ 65 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرا، بەڵام لە 1ی ئاداری 2026ەوە نرخەکان لەسەروو 100 دۆلارەوەن و، ئێستا نرخی بەرمیلێک نەوتی برێنت 109 دۆلارە. چاوەڕێدەکرێت نرخی نەوت بەم بەرزییە بمێنێتەوە ئەگەر جەنگ سبەی راوەستێت و زیاتریش روو لەبەرزبوونەوە بکات ئەگەر درێژە بکیشێت.
خواستی جیهان بۆ نەوت لە مانگەکانی پێش ئەم جەنگەدا 104.7 ملیۆن بەرمیل بووە، بەڵام بڕی ئەو نەوتەی رۆژانە دەخرایەڕوو بە تێکڕا 106.9 ملیۆن بەرمیل بوو، واتە بۆ ماوەی دوو مانگ رۆژانە 2.2 ملیۆن بەرمیل خستنەڕوو زیاتر بووە لە خواست.
لە کۆی ئەو 104 ملیۆن بەرمیل نەوتەی رۆژانە لەجیهان دا بەکاردەهێنرا، نزیکەی 20٪ یان 20 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە تەنگەی هورمزەوە لەلایەن بەرهەمهێنەرانی نەتەوە دەگەیشتە بەکارهێنەرانی لە جیهان دا. بەهۆی داخستن و مەترسی بۆ تێپەڕبوونی کەشتییەکان لەم تەنگەیەوە لەلایەن ئێرانەوە، ژمارەی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لە یەک رۆژدا لە 130 کەشتییەوە کەم بووە بۆ 4-5 کەشتی و، ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە ئەمەی بە گەورەترین کەمبوونەوەی زنجیرەی دابینکردنی نەوت دیاریکردووە، بەڵام هێشتا شۆکی زنجیرەی دابینکردن نەگۆڕاوە بۆ شۆکی نرخ و رێکۆردەکانی پێشووی خۆی وەک گەمارۆی وڵاتانی عەرەبی لەسەر نەوت بۆ ئەمریکا 1973 و رۆژئاوا و، شۆڕشی گەلانی ئێران لە ساڵی 1979 تێنەپەڕاندووە.
گەورە شۆکەکانی نرخی نەوت تاوەکو ئێستا
لەو ساڵەی نرخی نەوت تۆمارکراوە لە جیهان دا، بەرزی و نزمی زۆر گەورە روویداوە و جیاوازییەکان زۆر گەورە بوونە بۆ نرخی بەرمیلێک نەوت، بۆ نموونە ئەم شۆکەی ئێستا ناگاتە یەک لەسەر چواری شۆکی گەمارۆی وڵاتانی عەرەبی لەسەر ئەمریکا لەڕووی نەوتەوە بۆ نرخی بەرمیلێک نەوت.
ساڵی 1973 بۆ 1974 وڵاتانی عەرەبی گەمارۆیان خستە سەر ئەمریکا و وڵاتانی رۆژئاوا و چیدیکە نەوتیان پێ نەفرۆشتن، نرخی نەوت لە 23 دۆلارەوە گەیشتە 74 دۆلار، واتە نرخەکە بە رێژەی 222٪ زیادیکرد.
چەند ساڵێک دواتر و لە کاتی شۆڕشی گەلانی ئێران لە 1978 بۆ 1980 جارێکی دیکە رووداوە جیۆسیاسییەکان وایانکرد نرخی نەوت لە 67 دۆلارەوە بگاتە 140 دۆلار، واتە بە رێژەی 109٪ بەرزببێتەوە. جەنگی کەنداو لە ساڵی 1990 دا نرخی نەوتی لە 37 دۆلارەوە بەرزکردەوە بۆ 57 دۆلار، واتە بە رێژەی 54٪ .
لەم ساڵانەی دواییشدا شۆکەکانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بەهۆی زیادبوونی خواستی چین بۆ نەوت لە 2007-2008 دا وایکرد نرخی نەوت لە 110 دۆلارەوە بگاتە 142 دۆلار، واتە بە رێژەی 29٪ بەرزببێتەوە.
رووداوەکانی "بەهاری عەرەبی" نرخی نەوتی لە 114 دۆلارەوە بەرزکردەوە بۆ 155 دۆلار، واتە بە رێژەی 36٪ و جەنگی رووسیا بۆ سەر ئۆکراینا نرخی نەوتی لە 82 دۆلارەوە بۆ 109 دۆلار گۆڕی، واتە بەرزبووەوە بە رێژەی 33٪.
جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران لە بەرەبەیانی 28ی شوبات 2026 دا چووە پاڵ ئەو رووداوە جیۆسیاسیانەی جارێکی دیکە شۆکی لە نرخی نەوتی خاو لە جیهان دا دروستکرد و نرخی نەوتی لە 68 دۆلارەوە گەیاندە 95.6 دۆلار، واتە بە رێژەی 40.5٪ بەرزی کردەوە.
ئێستاش لە کاتی ئەم نووسینەدا، نرخی بەرمیلێک نەوت بە 109 دۆلار مامەڵەی پێوە دەکرێت و ئاراستەی نرخی نەوت لە رۆژانی داهاتوو و سیناریۆکانی ئەم ساڵ و ساڵی داهاتوو بەندە بە درێژەپیدانی جەنگ و گۆڕانکارییەکان لە رۆژانی داهاتوودا.
هۆکارەکانی روونەدانی شۆکی گەورەی نرخی نەوت لەم جەنگەدا
لە قۆناخە جیاوازەکانی رووبەڕووبوونەوەی ئەمریکا وئیسرائیل لەگەڵ ئێران دا بەردەوام باس لە مەترسییەکانی داخستنی تەنگەی هورمز و کەمبوونەوەی نەوت و بەرزبوونەوەی نرخەکان لە جیهان دەکرا، بەڵام ئێستا کە جەنگەکە پێدەنێتە شەشەمین هەفتەیەوە و ئەو شۆکەی چاوەڕواندەکرا رووبدات، هێشتا رووینەداوە.
ئایا لە رۆژانی داهاتوودا روودەدات؟ هۆکاری سەرەکی پشت روونەدانی ئەو نرخەی ئێران بە داخستنی تەنگەی هورمز دەیخواست و جیهان چاوەڕیدەکرد رووینەدا، لەبەر سێ هۆکاری سەرەکییە:
1. ئەو بڕەی کەمیکردووە 20 ملیۆن بەرمیل نییە ، بەڵکو نیوەیەتی.
2. ئەو کەشتیانەی نەوتیان گواستووەتەوە بۆ وڵاتانی جیهان و لە تەنگەکەوە تێپەڕیون تازە گەشتوونەتە وڵاتانی بەکارهێنەر و لە رێگەی گەڕانەوەدان.
3. بەهۆی جۆری گرێبەستەکانەوە کە بۆ ماوەی یەک بۆ دوو مانگ بووە، واتە هێشتا بەرهەمهێنەر و بەکارهێنەر نەچوونەتە قۆناخی دانوستاندنەوە بۆ گرێبەستی نوێ و ئەوە لە کۆتایی نیسان و ئایاردا دەکرێت.
بڕی ئەو نەوت و بەرهەمە نەوتییەکان کە لە تەنگەی هورمزەوە دەگەیشتە بازاڕەکانی جیهان بە تێکڕا رۆژانە 20 ملیۆن بەرمیل نەوت بووە، بەڵام ئەو بڕەی لە جیهان کەمبووەتەوە و لەم ماوەیەدا نەیتوانیوە لەو تەنگەیەوە بەدستیبێنێت 10.6 ملیۆن بەرمیل نەوتە ، بەم شێوەیەی خوارەوە:
• سعودیە لە رێگەی بۆڕییەوە بۆ دەریای سوور: 3.6 ملیۆن بەرمیل.
• وڵاتانی بەکارهێنەری نەوت لە رێگەی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەوە: 2 ملیۆن بەرمیل.
• لابردنی سزاکان لەلایەن ئەمریکاوە لەسەر نەوتی رووسیا و ئێران: 1 ملیۆن بەرمیل.
• ئیمارات و عێراق لە رێگەی گۆڕینی رێڕۆی گواستنەوەی نەوت بە تانکەر و بۆڕی: 1.1 ملیۆن بەرمیل.
• ئەو کەشتییانەی توانیویانە تەنگەکە تێپەڕێنن: 1.7 ملیۆن بەرمیل رۆژانە (کۆی گشتی لەم مانگەدا 53 ملیۆن بەرمیل بووە).
سیناریۆ جیاوازەکان بۆ نرخی نەوت لە 2026 و ساڵی داهاتوودا
سیناریۆکانی رۆژانی داهاتووی نرخی نەوت زۆرن ، بەهۆی ئەو نادڵنیاییەی ئەم جەنگە لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و جیهان دا دروستیکردووە و، هەموو لێکدانەوەکانی ناوەندەکانی وزە گرەو لەسەر ماوەی جەنگەکە دەکەن، وەک بنەمای نرخی بەرمیلێک نەوت لە 2026دا.
ئاژانسی S&P Global لە دوو سیناریۆدا چاوەڕێدەکات نرخی بەرمیلێک نەوتی برێنت بە تێکڕا ئەم ساڵ 80 دۆلاربێت و لە ساڵی داهاتوودا بگەڕێتەوە بۆ 65 دۆلار. لە سیناریۆی دووەم دا و لەژێر سێبەری نادڵنیاییەکاندا چاوەڕێدەکات نرخی بەرمیلێک نەوت بە تێکڕا لە 2026دا بۆ 136 دۆلار و لە 2027دا 100 دۆلاربێت.
بەرەبەیانی 4ی نیسان 2026 فەرمانگەی زانیاری وزەی ئەمریکا (EIA) چاوەرێدەکات نرخی نەوت لەسەروو 95 دۆلارەوەبێت و بۆ دوو مانگی داهاتوو و، دواتر لە چارێکی سێیەمی ئەم ساڵ دا ببێتە 80 دۆلار. بەتێکڕاش نرخی بەرمیلێک نەوت ئەم ساڵ 70 دۆلاربێت و لە 2027دا بگەڕێتەوە بۆ نرخەکانی پێش جەنگ و بە 64 دۆلار بێت. وەکو دامەزراوەکە ئاماژەی بۆ کردووە، ئەم نرخانە پەیوەستن بە ماوەی جەنگی ئێران لە 2026 دا و کاتی گەڕانەوەی ژێرخانی وزەی بە ئامانجکراو لەم جەنگەدا.
پەیمانگەی ئۆکسفۆرد بۆ لێکۆڵینەوەی وزە (OIES) لە دوایین راپۆرتی ئاسۆی کورتخایەنی نەوت دا ئاماژەی بەوەکردووە بەتێکڕا نرخی نەوت لە نیسانی ئەم ساڵ دا دەگاتە 116 دۆلار و لە چارێکی سێیەمی ئەم ساڵ دا 100 دۆلار دەبێت و لەکۆتایی ساڵ دا دەگەڕێتەوە بۆ 80 دۆلار. پێشبینی دەکات لە 2027دا لەنێوان 75-85 دۆلار بێت.
لەکۆتاییدا، لە ماوەی 165 ساڵەی نرخی نەوت دا هەڵبەز و دابەزی گەورە روویداوە و جیهان ئاراستەی جیاوازی بۆ خۆگونجان دۆزیوەتەوە چ بەرزبووبێتەوە یاخود نزم بووبێتەوە، بەڵام ئایا نرخی بەرمیلێک نەوت دەگاتە 200 دۆلار بەهۆی ئەم جەنگەوە، ئەوە پەیوەستە بە ماوەی جەنگ و لێدوانە جیاوازەکان و داڕشتنەوەی پەیوەندییەکان لەدوای جەنگ.
هەروەها، ئەم ساڵ نرخی نەوت ناگەڕێتەوە بۆ ئاستی بەر لە جەنگ و مانەوەی لەو نرخەی ئێستا کە سەروو 100 دۆلارە و بە 109 دۆلار مامەڵەی پێوە دەکرێت کاریگەری گەورەی دەبێت لەسەر ئابووری جیهان و بەرزبوونەوەی نرخی خۆراک و ژمارەی ئەوانەی برسی و هەژار دەبن، هەروەها گەشەی ئابووری جیهان و داهاتی تاک بەرێژەی کەمبوونەوەی نەوت و گاز لە جیهان روودەدات، چونکە هێشتا ئەو وزەیەی رۆژانە لە جیهان بەکاردەهێنرێت بە رێژەی 54٪ بۆ 59٪ پشت بە نەوت و گاز دەبەستێت.
.png&w=3840&q=75)
