جەنگی ئێران دەریخست کە چۆن تەنانەت باشترین وڵاتانی ناوچەکە لەڕووی پلاندانانەوە، دەتوانن لەناکاو بوەستێنرێن و خەونەکانیان بۆ داهاتوو تێکبشکێندرێن. ئیمارات کە پلانی یەک تریلیۆن دۆلاری هەبوو بۆ بوون بە ناوەندی داتا و ژیری دەستکرد و، خەریکبوو دەبووە یەکێک لە گەورەترین ناوەندە بازرگانییەکانی جیهان، خەونەکانی بە مووشەک و درۆنەکانی ئێران لەنێوچوون. سعودیەش بە هەمان شێواز، بەهۆی جەنگەوە وازی لە پڕۆژە سەدان ملیار دۆلارییەکانی هێنا. درۆن یان مووشەکێکی حووسییەکان بەسە بۆ پەکخستنی بۆڕییەکی ستراتیژی کە رۆژانە 4 ملیۆن بەرمیل نەوتی ئەو وڵاتە هەناردە دەکات، جەنگی ئێران هەر لە یەکەم رۆژەکانیدا، هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستانی دابەزاند بۆ سفر، کێڵگەی گازیشی داخست و هەرێمی کوردستانی بۆ ماوەیەکی زۆر تووشی کەم کارەباییەکی زۆر کرد.
سعودیە خاوەنی سندووقی سەروەری 1.2 تریلیۆن دۆلاریی و ئیمارات خاوەنی 2.2 تریلیۆن سندووقی وەبەرهێنانە، کەچی بەرگەی بەردەوامی جەنگی ئێران ناگرن. ئەم رۆژانە کە دانوستاندنی ناڕاستەوخۆی نێوان ئێران و ئەمریکا گەیشتووەتە بنبەست، ئەگەری دەستپێکردنەوەی جەنگ هەیە، دۆخی سیاسی، ئەمنی و ئابووری هەرێمی کوردستان زۆر لە هاونیشتمانیانی بردووەتە بیرکردنەوەیەکی قووڵەوە. ئایا ئەم رۆژانە سەرکردەکانی ئێمە یان ئەو کەسانەی کە راوێژیان پێدەدەن و ستراتیژیان بۆ دادەڕێژن بیر لە چی دەکەنەوە؟ چۆن پلانیان داناوە کە هەرێمی کوردستان لەم دۆخەی کە زیاتر لە 8 مانگە ناوچەکەی گرتووەتەوە بە سەلامەتی و بە کەمترین زیان دەرباز بکەن؟
پێشکەوتنە خێراکانی ژیریی دەستکرد کە رۆژانە وردتر و دروستتر کار دەکەن، رەنگە وەڵامی هەندێ پرسیار باشتر لە دەیان شارەزاو پسپۆر بدەنەوە. راستییەکەی، ژیریی دەستکرد وایکردووە تەنانەت گەورەترین کۆمپانیاکانی راوێژکاریی، بە ئەوانەشەوە کە راوێژ دەدەنە حکومەتەکان و سەرکردەکان، شێوازی کارکردنیان بگۆڕن و هەندێکیشیان تەنانەت هێزی کاری خۆیان وەک (وود مەکێنزی) لەم ساڵ دا بەڕێژەی 10٪ کەم کردووەتەوە. من پرسیارم لە چات چی پی تی کرد کە ئەگەر تۆ باڵاترین دەسەڵاتت لە هەرێمی کوردستان هەبووایە، چۆن بەڕێوەتدەبرد؟ وەڵامەکانی جێگەی سەرنجن. ئێوە خۆشتان دەتوانن سێرچ بکەن لە چات جی پیتی، کڵاود یان جمێنای بپرسن. ئەمە ڤێرژنێکی زۆر کورتی وەڵامەکەیەتی، دەقاودەق بە زمانی کوردی، ئەگەرنا بە وردەکارییەکی سەیر و سەمەرە بڕیارەکان و سیاسەتەکانی خۆی و هۆکارەکانی بە درێژی شیدەکاتەوە.
ئەگەر ئەمڕۆ بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان لە ئەستۆی من بووایە
ئەگەر ئەمڕۆ ئەرکی بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان بە من بسپێردرایە، بە یەک دەرەنجام دەمڕوانییە دۆخەکە: "کەموکوڕی لە تواناکانی هەرێمی کوردستان دا نییە، بەڵکو کێشەکەی نەبوونی ستراتیژییەکی یەکگرتووە بۆ گۆڕینی ئەو توانایانە بۆ هێزێکی بەردەوام".
هەنگاوی یەکەم، نوێبوونەوەی سیاسی دەبوو. لە زووترین کاتدا پەرلەمانی کوردستانم کارا دەکردەوە و کابینەیەکی نوێ و کارا و حکومەتی هەرێمی کوردستانم پێکدەهێنا. دوای هەڵبژاردنی ساڵی 2024، چەقبەستوویی سیاسی، توانای هەرێمی کوردستانی بۆ حوکمڕانی، دانوستاندن لەگەڵ بەغدا و پێشاندانی پێگەی خۆی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لاواز کردووە. کەواتە پەرلەمان و حکومەتێکی کارا تەنیا بە مانای پڕکردنەوەی پۆستە سیاسییەکان نییە ، بەڵکو نوێکردنەوەی رەوایی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستانە، بەهێزکردنی پێگەی دیپلۆماسی و دەرفەتدانە بەوەی هەولێر بە یەک دەنگی هاوبەش لەگەڵ بەغدا، واشنتن، ئەنقەرە، تاران، ئەورووپا و وڵاتانی کەنداو گفتوگۆ بکات.
کاری هەرە لە پێشینەی دووەمم، کەرتی ئەمنی دەبوو. هەنگاوە تەواوکارییەکانم بۆ یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە خێراتر دەکرد، توانای هەواڵگریی پیشەگەرانە و بەرگری لە بەرامبەر درۆنەکانم بنیات دەنا، فڕۆکەخانەکان و ژێرخانە هەستیارەکانم دەپاراست و هاوئاهەنگی ئەمنیم لەگەڵ بەغدا بەهێزتر دەکرد. ئامانج لێرەدا دابڕاندنی کوردستان نییە، بەڵکو گۆڕینی هەرێمی کوردستانە بە یەکێک لە پارێزراوترین و خۆڕاگرترین ناوچەکانی عێراق.
پاشان رووبەڕووی مەترسی و کەلێنە ئابوورییەکان دەبوومەوە. لە جیاتی دووبارەبوونەوەی سیناریۆی ساڵانەی ناکۆکییەکانی نەوت، مووچە و بودجە، دەبێت هەولێر و بەغدا چوارچێوەیەکی ئابووری و دارایی درێژخایەنیان هەبێت کە دۆسیەکانی نەوت، داهاتەکان، مووچە، گومرگ و وەبەرهێنان یەکلایی بکاتەوە. پێویستە هەرێمی کوردستان پێگە دەستوورییەکەی لە نێو عێراق دا بقۆزێتەوە و هاوکات ئابوورییەک دابمەزرێنێت کە بتوانێ زیاتر و زیاتر لەسەر پێی خۆی بوەستێت.
ئیتر دەبوو مامەڵەکردن لەگەڵ نەوت وەک تەنیا سەرچاوەیەکی پارە بۆ خەرجکردنی رۆژانە کۆتایی پێبێت، بەڵکو ببێتە سەرمایەیەک بۆ گۆڕانکاریی بنەمایی لە هەرێمی کوردستان دا. دەبوو پشکێک لە داهاتی نەوت بۆ سندووقی سەقامگیری و سندووقی نەوەکانی داهاتوو تەرخان بکرێت، هاوکات وەبەرهێنان لە کەرتەکانی کارەبا، ئاو، رێگەوبان، لۆجستی و ژێرخانی دیجیتاڵیدا چڕ بکرێتەوە.
ئامانجەکانم تەواو روونە، کەمتر پشتبەستن بە نەوت، رەخساندنی سەدان هەزار دەرفەتی کار لە کەرتی تایبەت دا، دابینکردنی کارەبای 24 کاژێریی بەردەوام و جێگیر، فراوانکردنی پیشەسازی و کەرتی خۆراک، مۆدێرنکردنی کەرتی کشتوکاڵ، گەشەپێدانی چەندین هێندەی کەرتی گەشتیاری، پەرەپێدانی کەرتی بانکی و پێدانی قەرز بە پڕۆژە بچووک و مامناوەندەکان، و گۆڕینی هەرێـمی کوردستان بۆ ناوەندێکی هەرێمی بۆ لۆجستی و وەبەرهێنان.
خاڵی دەستپێکیش کەم نییە. لە نێوان ساڵانی 2006 بۆ 2025 زیاتر لە 1,650 پڕۆژەی وەبەرهێنان بە بەهای نزیکەی 80 ملیار دۆلار لە هەرێمی کوردستان مۆڵەتیان پێدراوە. قۆناخی داهاتوو دەبێت کەمتر سەرنج بخاتە سەر ژمارەی پڕۆژەکان و زیاتر گرنگی بە دەرئەنجامەکانیان بدات: لەوانە هەلی کار، هەناردەکردن، تەکنەلۆژیا و ئەوەی پڕۆژەکان تاوەکو چەند بەها و بەرهەمی نێوخۆییان زیادکردووە.
پێویستە کشتوکاڵ ببێتە پیشەسازی، شیر بکرێتە بەرهەمی سپیایی، بەروبوومی کشتوکاڵی بکرێتە خۆراکی پیشەسازی و لەقوتوونراو و کەرەستە خاوەکانیش هەناردەی دەرەوە بکرێن. دەبێت گەشتیاری ببێتە کەرتی هەموو وەرزەکان. هەروەها هەڵکەوتەی جوگرافیی هەرێمی کوردستان لە نێوان تورکیا، ئێران، عێراق و کەنداودا دەبێت لە خاڵێکی لاوازی جیۆپۆلەتیکییەوە بگۆڕدرێت بۆ دەرفەتێکی گەورەی ئابووری.
لە هەمووشی گرنگتر، شێوازی پەیوەندیی نێوان گەنجان و حکومەتم دەگۆڕی. لەجیاتی پەروەردەکردنی نەوەیەکی دیکە کە بە تەواوی چاوی لە مووچەی حکومەت بێت، پێویستە هەرێمی کوردستان وەبەرهێنانی گەورە لە خوێندنی تەکنۆلۆژیا، ئەندازیاری، پزیشکی، شارەزاییە دیجیتاڵییەکان و راهێنانی پیشەییدا بکات. دەبێت لەجیاتی چاوەڕوانی بۆ دامەزراندن لەلایەنن حکومەتەوە، هەلی کاری بەرهەمدار لە کەرتی تایبەتدا بۆ گەنجان فەراهەم بکرێت.
لە کۆتاییشدا، ئەو دامەزراوانەم بەهێز دەکرد کە لە هەر تاک و پارتێکی سیاسی بەهێزتربن. ئەو دامەزراوانەی کە پەیوەستن بە کڕین و تەندەری شەفاف، چاودێری و وردبینیی سەربەخۆ، خزمەتگوزاریی شارستانی پرۆفێشناڵ، هێز ئەمنیی بەرپرسیار و یاسایی، حکومەتی دیجیتاڵی و پەرلەمانێکی کارا.
ئامانجی کۆتایی تەنیا دروستکردنی هەرێمێکی دەوڵەمەندتر یان حکومەتێکی بەهێزتر نەدەبوو. بەڵکو دروستکردنی کوردستانێک دەبوو کە لەرزاندن و تێکدانی سەقامگیرییەکەی ئەستەم بێت، لەبەرئەوەی سیاسەتەکەی دامەزراوەییە، کەرتی ئەمنییەکەی پیشەگەرە، داراییەکەی تۆکمەیە، ئابوورییەکەی هەمەچەشنە و دیپلۆماسییەکەشی جێگەی متمانەیە. کوردستان دەیان ساڵ خەباتی کردووەو قوربانیداوە بۆ پاراستنی ئەوەی هەیەتی، قۆناخی داهاتووش دەبێت بەکارهێنانی ئەو دەستکەوتانە بێت، بۆ بنیاتنانی ئەوەی کە تاوەکو ئێستا بەدەستی نەهێناوە.
