بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوتی ئێران، عێراق و هەرێمی کوردستان لە سێبەری جەنگدا

بەردەوامیی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران بووەتە هەڕەشەیەکی جیددی بۆ سەر ژێرخانی نەوت و گاز، رێڕەوەکانی گواستنەوە و وەبەرهێنانی بیانی؛ هاوکات بازاڕی جیهانیی وزە و ئاسایشی دابینکردنی خستووەتە ژێر گوشارێکی زۆرەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردەی نەوتی ئێران بەراورد بە عێراق و هەرێمی کوردستان بەرزتر ماوەتەوە و کەمتر تووشی پەککەوتن بووە.

بەپێی داتاکانی دامەزراوەی کپلەر (Kpler)، لە نێوان ئادار بۆ تەممووزی 2026، بەرهەمهێنانی عێراق و هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی بەرچاو و بە رێژەی 66% تا 46% بەراورد بە هەمان مانگەکانی ساڵی 2025 کەمیکردووە. لە بەرامبەردا، کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی ئێران لە هەمان ماوەدا لە نێوان 4% تا 39%دا بووە.

لە رووی بەرهەمهێنانەوە: لە حوزەیرانی 2026دا ئێران رۆژانە 2 ملیۆن و 610 هەزار بەرمیل نەوتی بەرهەمهێناوە. لە بەرامبەردا، عێراق و هەرێمی کوردستان پێکەوە رۆژانە 1 ملیۆن و 604 هەزار بەرمیلیان بەرهەمهێناوە (ئێران نزیکەی 1 ملیۆن بەرمیل زیاتر بووە). هۆکارە سەرەکییەکانی ئەم پەککەوتنەی عێراق و هەرێمی کوردستان بریتی بوون لە: بەردەوامیی راوەستانی کاری کۆمپانیا بیانییەکان لە کێڵگەکانی هەرێمی کوردستان بەهۆی مەترسییە ئەمنییەکان. داخران یان ئاستەنگی دەرچەکانی هەناردەکردن لە باشووری عێراق و مەترسیی تێپەڕبوونی کەشتییەکان لە تەنگەی هورمز.

لە رووی هەناردەکردنەوە: لە حوزەیرانی 2026دا، هەناردەی رۆژانەی ئێران 766 هەزار بەرمیل بووە، لەکاتێکدا هەناردەی عێراق و هەرێمی کوردستان 700 هەزار بەرمیل بووە. لە بازاڕی چیندا—کە کڕیاری سەرەکیی هەردوولایە—بڕی نەوتی نێردراوی ئێران دوو هێندەی بڕەکەی عێراق و هەرێمی کوردستان بووە.

وردەکاریی بەرهەمهێنانی مانگانە (تاوەکو تەممووزی 2026)

ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانەی ئێران لە مانگەکانی ئەم ساڵدا جیاواز بووە؛ بەشێوەیەک لە ماوەی جەنگەکەدا رۆژانە زیاتر نەوتی بەرهەمهێناوە بەراورد بە ماوەی ئاگربەستە ناجێگیرەکەی 8ی نیسانی 2026 تا سەرەتای ئەم مانگە.

بەرزترین دابەزینی ئێران بۆ بەرهەمهێنانی نەوت: لە مانگی ئایاردا (39%-) و مانگی حوزەیراندا (36%-) تۆمارکراوە بەراورد بە ساڵی رابردوو. تێکڕای بەرهەمهێنانی رۆژانەی نەوت لە ئێران: تا 20ی ئەم مانگە (تەممووزی 2026)، ئێران رۆژانە 3.28 ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەمهێناوە (19% کەمتر لە ساڵی رابردوو، ئەمەش لەکاتێکدایە لە تەممووزی 2025دا، دوای جەنگە 12 رۆژەکە، بەرهەمهێنانی لە سەرووی 4 ملیۆن بەرمیلەوە بوو.

لە بەرامبەردا ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت لە عێراق و هەرێمی کوردستان: لە کانوونی دووەم و شوباتی 2026، بەهۆی دەستپێکردنەوەی بەرهەمهێنان لە کێڵگەکانی هەرێمی کوردستان و هەناردەکردن بە بۆری بۆ تورکیا، بەرهەمهێنان بەرێژەی 6٪ بۆ 8٪  گەشەی کرد و گەیشتە 4.2  ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا. بەڵام لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران کە بە جەنگی 40 رۆژە ناسراوە، بەرهەمهێنانی نەوت کەمیکرد و  لە مانگەکانی نیسان و ئایاردا بەرهەمهێنان بەرێژەی 66%- دابەزی و لە 4 ملیۆنەوە بووە 1.3 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا.

بەپێی داتاکان، بەشداریی هەرێمی کوردستان لە کۆی بەرهەمهێنان و هەناردەی نەوتی عێراقدا چەندین گۆڕانکاری بەخۆیەوە بینیوە؛ بەجۆرێک ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانە پێش جەنگ لە سەرووی 270 هەزار بەرمیلدا بووە. بەڵام لە سەرەتای مانگی ئادارەوە، دوای راگرتنی بەرهەمهێنان لە کێڵگەکانی تاوکی، پێشخابوور، شێخان، سەرسەنگ و ئەترووش، ئاستی بەرهەمهێنان دابەزی بۆ خوار 70 هەزار بەرمیل. دواتر لە سەرەتای مانگی تەممووزدا، کۆمپانیا بیانییەکان جارێکی دیکە دەستیان بەکارکردن کردەوە و ئاستی بەرهەمهێنان گەیشتەوە ئاستی پێش جەنگ، بەڵام لە دوو هەفتەی رابردوودا کۆمپانیاکانی (HKN) و (Gulf Keystone) جارێکی دیکە بەرهەمهێنانیان راگرتەوە و لە ئێستادا ئاستی بەرهەمهێنان لە سەرووی 100 هەزار بەرمیلی رۆژانەیە.

شایەنی باسە لە 20 رۆژی یەکەمی تەممووزی 2026دا، بەرهەمهێنانی نەوت لە عێراق و هەرێمی کوردستان گەیشتەوە 2.14 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا (نزیکەی نیو ملیۆن بەرمیل زیاتر لە مانگی حوزەیران)، کە ئەوەش نیشانەی ئاسانکاری و تێپەڕبوونی زیاتری کەشتییە نەوتییەکانی عێراق لە تەنگەی هورمزدا، بەڵام لە رۆژانی رابردوودا جارێکی دیکە ژمارەی ئەو کەشتیانەی بە تەنگەی هورمز نەوت دەگوازانەوە کەمیکرد.



وردەکاریی هەناردەکردنی مانگانە (تاوەکو تەممووزی 2026)

هەناردەکردنی نەوتی رۆژانە لە ئێرانەوە تا نیسانی 2026 ئاسایی بوو، بەڵام لە ئایاردا (لە ماوەی ئاگربەستەکەدا) دابەزی بۆ 271 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا، واتە بەرێژەی   84%-  کەمبووەوە . دواتر لە مانگی حوزەیراندا بەرزبووەوە بۆ 766 هەزار بەرمیل (کە سەرووی 90%ی بۆ چین بوو)، و لە 20 رۆژی یەکەمی ئەم مانگەدا (تەممووز 2026) گەیشتەوە سەروو 1.3  ملیۆن بەرمیل کە تەواوی بەرەو چین روانە کراوە.

لەرووی هەناردەکردنی نەوتەوە، عێراق و هەرێمی کوردستان لە مانگی حوزەیرانی 2026دا هەناردەکردن 700 هەزار بەرمیل بووە، واتە رێژەی 79%- کەمتر لە ساڵی پێشوو . نزمترین ئاستی هەناردەکردنی لە ئایاری 2026دا بوو کە بەرێژەی 92.3٪ - دابەزی.

لە لایەکی دیکەوە، بەپێی داتاکانی ( کۆمپانیای بە بازاڕکردنی نەوتی عێراق ) سۆمۆ سەبارەت بە هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان لە سەرەتای ئەمساڵەوە، لە مانگی کانوونی دووەمدا (مانگی یەک) کۆی هەناردەکردنی رۆژانە 208 هەزار بەرمیل بووە، لە شوباتدا (مانگی دوو) بۆ 198 هەزار بەرمیل دابەزیوە، لە ئاداردا (مانگی سێ) گەیشتووەتە 41 هەزار بەرمیل، لە نیساندا (مانگی چوار) بۆ 11 هەزار بەرمیل کەمبووەتەوە، و لە ئایاریشدا (مانگی پێنج) هەناردەکردن تەنیا 15 هەزار بەرمیلی رۆژانە بووە. شایەنی باسە، داتاکانی دوو مانگی رابردوو لە دوای دەستبەکاربوونی حکومەتی نوێوە هێشتا لەلایەن سۆمۆ و وەزارەتی داراییەوە بەفەرمی بڵاونەکراونەتەوە.

لە سەرەتای تەممووزدا گۆڕانکاریی نوێ  لە هەناردەکردن نەوت بەدی هات و بەرزبووە و ئاستی هەناردەکردن گەیشتە سەروو 1.2 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا. هەروەها، عێراق دەستی کرد بە نۆژەنکردنەوەی بۆریی کەرکووک - جەیهان و واژۆکردنی گرێبەستێک بۆ گواستنەوەی 700 تا 750 هەزار بەرمیل نەوتی بەسرە بۆ کەرکووک، تا لەو رێگەیەوە بەشیک لە کورتهێنانی هەناردەکردن پڕبکاتەوە کە بەهۆی ناسەقامگیری بەردەوامی تەنگەی هورمزەوە کیشە بۆ هەناردەکردنی نەوتەکەی درووست دەبێت.



بەراوردی نیوەی یەکەمی 2026 بە نیوەی یەکەمی 2025

بەراوردکردنی تێکڕای نیوەی یەکەمی ساڵی 2026 لەگەڵ هەمان ماوەی ساڵی 2025، جیاوازییەکی بەرچاو لە ئاستی هەناردە و بەرهەمهێناندا دەردەخات: هەناردەی نەوتی ئێران: 20%- کەمیکردووە؛ لە شەش مانگی یەکەمی 2025دا رۆژانە 1.67 ملیۆن بەرمیل بووە، بەڵام لە نیوەی یەکەمی 2026دا دابەزیوە بۆ 1.33  ملیۆن بەرمیل، واتە رۆژانە 341 هەزار بەرمیل کەمتر هەناردەی بازاڕەکان کراوە.

هەروەها، هەناردەی نەوتی عێراق و هەرێمی کوردستان لە نیوەی یەکەمی 2025دا رۆژانە نزیکەی 3.3 ملیۆن بەرمیل بووە، بەڵام لە نیوەی یەکەمی 2026دا (بە هەژمارکردنی پشکی هەرێمی کوردستانیشەوە) دابەزیوە بۆ 1.49  ملیۆن بەرمیل، کە ئەوەش کەمبوونەوەیە بە رێژەی 55%- (یان 1.8  ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا.

کۆی بەرهەمهێنانی نەوت لە ئێران بەشێوەیەکە کە  بەر لە جەنگ رۆژانە 4.1  ملیۆن بەرمیل بووە، بەڵام لە نیوەی یەکەمی 2026دا بە تێکڕا دابەزیوە بۆ 3.48  ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا؛ واتە بە رێژەی 15%-  نزیکەی 613 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا  کەمیکردووە.

کۆی بەرهەمهێنانی عێراق و هەرێمی کوردستان  لە نیوەی یەکەمی 2025دا رۆژانە 3.96 ملیۆن بەرمیل بووە، بەڵام لە نیوەی یەکەمی 2026دا دابەزیوە بۆ 2.38  ملیۆن بەرمیل؛ واتە رێژەی 39٪ یان 1.57 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا کەمیکردووە.

لەراستیدا، کەمبوونەوەی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت لە عێراق و هەرێمی کوردستان بەراورد بە ئێران، دەگەڕێتەوە بۆ هەڕەشە ئەمنییەکان لەسەر کۆمپانیا بیانییەکان، ئاستەنگەکانی تەنگەی هورمز، و نەبوونی هیچ بەدیلێکی ستراتیژی بۆ هەناردەکردنی نەوتی باشووری عێراق لە دەرەوەی بەندەری بەسرە.



هۆکارەکانی پشت ئەم جیاوازییەی پیشەسازیی نەوتی ئێران لە عێراق و هەرێمی کوردستان

یەکەم؛ لەرووی بەڕێوەبردنەوە (National Control): کەرتی نەوت و گازی ئێران بە تەواوی نیشتمانییە و پشت بە کۆمپانیای بیانی نابەستێت (بەهۆی سزاکانی ئەمریکا و ئەوروپاوە). تەواوی کێڵگەکان لەلایەن کۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی ئێران (NIOC) بەڕێوەدەبرێن. ئەمەش وا دەکات لە کاتی مەترسییە ئەمنییەکاندا کارکردن رانەگرێت و کارمەندەکانی نەکشێنەوە. بەپێچەوانەوە، کەرتی نەوتی هەرێمی کوردستان و بەشێکی کێڵگەکانی باشووری عێراق وابەستەی کۆمپانیا بیانی و نێودەوڵەتییەکانن (IOCs)، کە لە کاتی ئاڵۆزییە ئەمنییەکاندا بە خێرایی کارەکانیان رادەگرن یان کارمەندەکانیان دەکشێننەوە.

دووەم؛ سەربەخۆیی رێڕەوەکانی هەناردەکردن: ئێران بە وەبەرهێنان لە پرۆژەی بۆریی "گۆڕە - جاسک" (Goreh-Jask) دەتوانێت بەشێک لە نەوتەکەی لە دەرەوەی تەنگەی هورمز (لە دەریای عومان) باربکات. هەروەها بەهۆی باڵادەستیی سەربازیی خۆی لە تەنگەی هورمز، کەشتییە نەوتییەکانی بە مەترسییەکی کەمتری ئەمنی تێدەپەڕن بەراورد بە کەشتییە نێودەوڵەتییەکانی هەڵگری نەوتی عێراق.

سێیەم؛ تۆڕی داپۆشراوی هەناردەکردن (Shadow Fleet): ئێران خاوەنی تۆڕێکی بەرفراوانی کەشتیوانیی داپۆشراو و سیستمی دارایی ئاڵۆزە کە لە سەردەمی سزاکاندا دروستی کردوون و بەردەوامی پێدەدات. ئەم ئەزموونە وای کردووە لە کاتی جەنگدا بە ئاسانی کەشتییەکان ئاڵوگۆڕ بکات، بەبێ ئەوەی پشت بە کوژاندنەوەی ئامێرەکانی ناسینەوە (AIS) یان بیمەی کۆمپانیا رۆژئاواییەکان ببەستێت بۆ گواستنەوەی نەوت بۆ دەرەوە.

چوارەم؛ بازاڕی جێگیر و مسۆگەر: زیاتر لە 90%ی نەوتی هەناردەکراوی ئێران بۆ پاڵاوگە سەربەخۆکانی چین (Teapot Refineries) دەڕوات.  بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان ئەم پاڵاوگانە سیستمێکی دارایی تایبەت بەکاردێنن کە وابەستەی دۆلاری ئەمریکی یان سیستمی دارایی رۆژئاوا نییە، ئەمەش داواکارییەکی بەردەوام و مسۆگەر بۆ نەوتی ئێران فەراهەم دەکات.

کۆتایی

داتاکانی نیوەی یەکەمی ساڵی 2026 دەریدەخەن کە کاریگەریی ململانێ و ئاڵۆزییە ئەمنییەکانی جەنگ لەسەر کەرتی نەوتی عێراق و هەرێمی کوردستان بەراورد بە ئێران زۆر قورستر بووە. تاران بەهۆی ژێرخانی جۆراوجۆر، هەناردەی راستەوخۆ بۆ چین و کۆنترۆڵکردنی گەرووی هورمز، توانیویەتی ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردە تا رادەیەک جێگیر رابگرێت.لە بەرامبەردا، پشتبەستنی تەواوی باشووری عێراق بە تەنگەی هورمز و وەستانی کاری کۆمپانیا بیانییەکان لە هەرێمی کورستان، زیانی دارایی قورسی لێکەوتووەتەوە؛ بەپێی داتاکانی وەزارەتی دارایی عێراق، بڕی کورتهێنان لە پێنج مانگی یەکەمی ئەمساڵدا گەیشتووەتە نزیکەی 13 تریلیۆن دینار (نزیکەی 10 ملیار دۆلار).

لەکۆتاییدا، ئەم جەنگە زیانی گەورەی بە کەرتی وزەی عێراق و هەرێمی کوردستان گەیاند و بەردەوامیشی هەیە، بەڵام بڕیارەکانی ئەمدواییەی بەغدا بۆ درێژەدان بە هەناردەی نەوت لە رێگەی نۆژەنکردنەوەی بۆریی کەرکووک - جەیهان و رەوانەکردنی نەوتی بەسرە بەرەو کەرکوک و بیجی بە تانکەر—لەگەڵ لێکتێگەیشتنەکان بۆ بۆرییەکانی بەسرە-بانیاس و بەسرە-عەقەبە—هەنگاوی ستراتیژین بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە تەنگەی هورمز و رزگارکردنی وڵاتەکە لە خنکانی ئابووری لە سێبەری جەنگە بەردەوامەکانی ئەم ناوچەیەدا.