لە نیوەی دووەمی ئەم مانگی تەممووزەدا، جارێكی دیکە بازاڕی سووتەمەنی لە هەرێمی کوردستان تووشی شڵەژان بووەوە، لە ئەنجامدا نرخی بەنزین بە خێرایی بەرز بووەوەو بڕی پێویستیش كەمبووەوە، ئەم رووداوە راستەوخۆ كاریگەری لەسەر ژیانی زیاتر لە 6.5 ملیۆن هاووڵاتیی هەرێمی کوردستانی لێکەوتەوە. بەپێی شیکارییە تەکنیکی و زانستییەکانم، لە ئەنجامی كۆكردنەوە و شەنوكەوكردنی داتا بە دەستهاتووەكان، وەكو شارەزایەكی بواری بەڕێوەبردنی نەوت و غازی سرووشتی، گەیشتووم بەو بڕوایەی بەنزین لە هەرێمدا تەنها کاڵایەکی بازرگانیی ئاسایی نییە، بەڵکو بڕبڕەی پشتی جووڵەی ئابووری، کرێی گواستنەوەی گشتی و دیاریکەری سەرەکیی نرخەکانی خۆراک و خزمەتگوزارییەکانە. ئەو تەقینەوە چاوەڕواننەکراوەی لە نرخەکاندا روویدا، نیشاندەری راستەوخۆی شکستێکی پێکهاتەیییە لە داڕشتنی سیاسەتی وزە و بەڕێوەبردنی سەرچاوە ناوخۆییەکاندا، ئەم رووداوە بریتییە لە کورتهێنانێکی گەورەی هاوردەکردن، دابینكردن و بەڕێوەبردن. ئەم راستییە زیاتر خۆی نمایش دەكات، كاتێك دابەشبوونی ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی كوردستان و عێراق دەخرێتە روو، بەپێی ئامارەكانی وەزارەتی پلاندانانی عێراق بۆ تێکڕای دانیشتووانی عێراق، کە لە 26ی تشرینی دووەمی 2025دا گەیشتە 46,118,793 کەس، دانیشتووانی هەرێمی کوردستانیش گەیشتە 6.52 ملیۆن کەس (بەپێی هەمان بەروار: هەولێر 2,517,534 کەس، سلێمانی و هەڵەبجە 2,401,724 کەس و دهۆک 1,599,871 کەس).
بۆ تێگەیشتن لە کرۆكی قەیرانەکە، پێویستە ئاوڕ لە هاوکێشەی ناهاوسەنگی خواست و خستنەڕوو و ئامارەکانی خاوەندارێتی ئۆتۆمبیل بدرێتەوە. بەپێی داتاکانی راپۆرتی (The New Region) لە 4ی تەممووزی 2026دا، زیاتر لە 2,200,000 ئۆتۆمبیل لە سەرانسەری هەرێمدا تۆمارکراون، کە دەکاتە تێکڕای ئۆتۆمبیلێک بۆ هەر 3 کەس، بەشێوەیەک هەولێر نزیکەی 982,000 ئۆتۆمبیل و سلێمانی نزیکەی 721,000 ئۆتۆمبیل و باقییەکەی بۆ دهۆک و ئیدارە سەربەخۆکان دەگەڕێتەوە. لە بەرامبەردا، رێژەی هاوردەکردنی ئۆتۆمبیل ئاستی پێوانەیی تۆماركردووە، بەجۆرێک لە ساڵی 2023دا 122,898 ئۆتۆمبیل و لە ساڵی 2024دا 171,952 ئۆتۆمبیل و لە ساڵی 2025دا 183,885 ئۆتۆمبیل هاوردە کراون، رێژەی هاوردەكردنی ئۆتۆمبیل لە ساڵی 2023 بۆ ساڵی 2025 نزیكەی % 49.62 زیادی كردووە. کاتێک بەراوردی داتاکانی ساڵی2019، 2022 لەگەڵ 2026 دەکەین، بێپلانییەکانی حکومەت روونتر دەردەکەون، لە ساڵی2019 ژمارەی ئۆتۆمبیل لە سێ پارێزگاكەی هەرێمی كوردستان بریتی بووە لە 1,607,065 ئەم ژمارەیە لە 2022دا کە زیاد دەكات بۆ 1,915,000 ئۆتۆمبیل (بەبێ ئەژمارکردنی 19,000 ئۆتۆمبیلی بێ تابلۆ و ئۆتۆمبیلەکانی وەزارەتی پێشمەرگە کە 51% لە هەولێر، 34% لە سلێمانی و 15% لە دهۆک بوون)، بەپێی سەرچاوەكانی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان پێداویستیی رۆژانە 5,000,000 لیتر بەنزین بووە (هەولێر 2,571,409 لیتر، سلێمانی 1,674,609 لیتر و دهۆک 753,981 لیتر). لە کاتێکدا لە هەرێمدا بەتایبەتی 4 پاڵاوگەی فەرمی (کار لە کەلەک/کەورگۆسک، بازیان، لاناز و تاوکێ) هەن، کە کۆی توانای پاڵاوتنیان لە ساڵی 2020دا بریتی بووە لە 256,000 بەرمیل نەوتی خاو لە رۆژێکدا و بەپێی رێژەی دەرچوونی 21.23% دەیانتوانی رۆژانە 8,641,459 لیتر بەنزین بەرهەم بهێنن (کە 2,641,459 لیتر لە تەواوی پێداویستیی ناوخۆ زیاتر دەبوو)، بەڵام راپۆرتی دیلۆیت (Deloitte) لە تەممووزی 2022دا ئاشکرای کردووە، کە حکومەت لە 3 مانگی یەکەمی 2022دا کۆی 2,226,083 بەرمیل نەوتی خاوی داوەتە پاڵاوگەکان (واتە رۆژانە 24,734 بەرمیل کە یەکسانە بە 3,932,747 لیتر نەوتی خاو)، ئەمەش تەنها 834,922 لیتر بەنزینی رۆژانەی لێ بەرهەم دەهات، کەمتر لە یەک لەسەر پێنج و تەنها 17%ی داواکاریی ناوخۆی پڕ دەکردەوە و 83%ی پێداویستییەكانی ئەم جۆرە سووتەمەنییە هاوردە دەکرا. ئەم سیاسەتە هەڵەیە تاوەکو ساڵی 2026 درێژەی کێشا و لەم ساڵەدا خواست بووەتە نزیكەی 6,000,000 لیتر لە رۆژێکدا، بەپێی وتەی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان بەرهەمهێنانی ناوخۆیی تەنها 1,500,000 تا 1,800,000 لیترە (تەنها 25%ی خواست)، کە کورتهێنانی رۆژانەی 4,200,000 تا 4,500,000 لیتری دروستکرد تا بە هاوردەکردن لە ناوەڕاستی عێراق، ئێران و وڵاتانی دیکەوە پڕ بکرێتەوە.
لە روانگەیەکی شیکاریی تەکنیکیییەوە، ناکارامەیی بەڕێوەبردن زیاتر لە هاوکێشەی مامەڵەکردن لەگەڵ پشکی نەوتی خاوی بەغدادا دەردەکەوێت. کاتێک حکومەتی فیدراڵی عێراق رۆژانە 50,000 بەرمیل نەوتی خاو (کە یەکسانە بە 7,950,000 لیتر) تەرخان دەکات، بەهۆی نزمیی پلەی چڕیی نەوتی هەرێمی کوردستان (API)، بەرزیی رێژەی گۆگرد و دواکەوتوویی تەکنەلۆژیای پاڵاوگە ناوخۆییەکان کە تەنها دوو پاڵاوگەی سەرەکی کاری تێدا دەکەن، تەنها 20% تا 30%ی ئەو نەوتە دەگۆڕدرێت بۆ بەنزین، کە دەکاتە 1,800,000 لیتر. ئەگەر هەر ئۆتۆمبیلێک رۆژانە 40 لیتر سەرف بکات، ئەم بڕە بەنزینە تەنها بەشی 45,000 ئۆتۆمبیل دەکات (هەولێر ~18,000، سلێمانی ~16,000 و دهۆک ~10,000) ژمارەكانی دیکەیشی بۆ ئیدارە سەربەخۆكان. ئەمە لە کاتێکدایە کە حکومەتی فیدراڵ رۆژانە زیاتر لە 1,000,000 بەرمیل نەوتی خاو بۆ پاڵاوگەکانی خۆی تەرخان دەکات و پشکی 50,000 بەرمیلی هەرێمی کوردستان تەنها 5%ی ئەو بڕەیە؛ بەپێی رێژەی دانیشتووان، کە هەرێمی کوردستان کە 14%ی عێراقە، دەبوو بەغدا رۆژانە 140,000 بەرمیل نەوت بۆ هەرێمی کوردستان بنێرێت، تا رۆژانە زیاتر لە 5,000,000 لیتر بەنزین بەرهەم بهێنرێت و کێشەکە بە یەکجاری بنبڕ بێت، بەڵام سستیی گفتوگۆ دیپلۆماسی و سیاسییەکان رێگەی لەم مافە دەستوورییە گرتووە.
قەیرانەکە لە رۆژانی 20 تا 25ی تەممووزی 2026 بەهۆی قۆرخکاری و یارییکردن بە نرخەکان گەیشتە لووتکە. پێش بڕیارەکانی حکومەت، لە کاتێکدا تێچووی واقعی و پاڵپشتیکراوی لیتری بەنزینی نۆرماڵ 750 دینار، نۆرماڵی بازرگانی ~850 دینار، موحەسەن (Plus) ~850 تا 900 دینار و سوپەر (Supreme) ~1,000 تا 1,100 دینار بوو، بازرگانان بەنزینی نۆرماڵی بازرگانییان بە 1,220 تا 1,300 دینار، موحەسەنیان بە 1,500 تا 1,650 دینار و سوپەریان بە 1,700 تا 2,000 دینار بە هاووڵاتییان دەفرۆشت. بەپێی لێدوانی رێبین زەنگەنە بەڕێوەبەری گشتیی دیوانی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان بۆ تۆڕی میدیایی رووداو، راستیی تێچووی لیترێک بەنزینی موحەسەن لەسەر خاوەن بەنزینخانەکان نێوان 850 دینار تا کەمتر لە 1,000 دینار بووە، بەڵام قۆرخکاری نرخەکەی گەیاندبووە 1,500 تا 2,000 دینار. لە 21ی تەممووزی 2026 کاتێک حکومەت بنمیچی نرخی دیاریکرد (750 دینار بۆ نۆرماڵی پاڵپشتیکراو، 850 دینار بۆ نۆرماڵی بازرگانی، 1,000 دینار بۆ موحەسەن و 1,200 دینار بۆ سوپەر)، خاوەن بەنزینخانەکان بە بیانووی نەبوونی قازانج دەرگاکانیان داخست و بەنزینیان شاردەوە تا گوشار دروست بکەن، کە ئەمەش بووە هۆی وەستانی شۆفێران لە ریزەکانی زیاتر لە 2 کاتژمێردا.
هۆکارە سەرەکییەکانی تەقینەوەی ئەم قەیرانە فرەڕەهەند و جۆراوجۆرن؛ لەلایەک ئاڵۆزییە جیوپۆلیتیکییەکان و هێرشە درۆنییەکان بۆ سەر کێڵگەی گازی کۆرمۆر و ناوچەکانی دیکە بووە هۆی وەستانی بەشێک لە پاڵاوگە ناوخۆییەکان و گرژییە سەربازییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران و ئاستەنگەکانی تەنگەی هورمز هاوردەکردنی سووتەمەنی و ئۆكتان بوستەریان لە ئێرانەوە کەمکردەوە. لەلایەکی دیکەوە، جێگیربوونی پشکی بەغدا لەسەر 50,000 بەرمیل، نەبوونی ئامباری ستراتیژی (Strategic Reserve) بۆ پڕكردنەوەی پێداویستیی لانی کەم 60 رۆژی کاتی تەنگژەکان و هەروەها قۆرخکاریی بێسنوور و هەناردەكردنی بەنزینی بازرگانی بۆ توركیا كە بازرگانەكان یەك لیتر بەنزین لە هەرێمی كوردستان دەكڕن بە 1,600 دینار قەیرانەکەیان قووڵتر کردەوە. حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 22 و 25ی تەممووزی 2026 لە رێگەی ئەنجوومەنی وەزیران و وەزارەتی سامانە سروشتییەکانەوە کەوتە خۆ و بڕیاری سزادان و دەستبەسەرداگرتنی بەنزینی بەنزینخانە سەرپێچیکارەکانی دا، لەگەڵ کردنەوەی دەروازە سنوورییەکان لە 4ی تەممووزی 2026 بۆ هاوردەکردنی بەنزین بەپێی کوالیتی کۆنتڕۆڵ و دیاریکردنی ستانداردەکانی ئۆکتان (نۆرماڵ 89-92، موحەسەن 92-95 و سوپەر 95-98)، جێبەجێکردنی پڕۆژەی کارتی ئەلیکترۆنیشی راگەیاندووە بۆ رێگریکردن لە قاچاخچییەتی و دابەشکردنی عەدالەتکارانەی بەنزینی 750 دیناری.
لە کۆتاییدا، رێوشوێنە خێراکانی حکومەت تەنها رێگەچارەی کاتین بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە دووبارەبووەوەیە، پێویستە 5 خاڵی ستراتیژی و بنەڕەتی جێبەجێ ببن. یەکەم: خستنەگەڕی گوشاری سیاسیی جیدی لەسەر بەغدا بۆ زیاترکردنی پشکی نەوتی خاو لە 50,000 بەرمیلەوە بۆ 100,000 تا 140,000 بەرمیلی رۆژانە بەپێی رێژەی 14%ی دانیشتووان. دووەم: نۆژەنکردنەوە و پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای پاڵاوگە ناوخۆییەکان تا رێژەی دەرچوونی بەنزین لە نەوتی خاو لە 25%ەوە بۆ 45% بەرز بێتەوە. سێیەم: دروستکردنی خەزانی گەورەی نیشتمانی بۆ راگرتنی لانیکەم 60 رۆژ ئامباری ستراتیژی. چوارەم: بەدیجیتاڵکردنی تەواوی زنجیرەی دابینکردن و بەکارهێنانی سیستەمی شوێنپێهەڵگرتنی ئەلیکترۆنی (GPS) بۆ رێگریکردن لە دەستێوەردانی کۆمپانیا حزبییەکان و بنبڕکردنی قاچاخچییەتی. پێنجەم: سەپاندنی یاسای تووندی دژە مۆنۆپۆڵ و سەندنەوەی مۆڵەت لەو کۆمپانیا و بەنزینخانانەی یاری بە نرخ و کوالیتیی سووتەمەنی و بژێویی خەڵکەوە دەکەن.
