لە دوو ئیدارەییەوە بۆ کۆنفیدراڵی حیزبی؛ دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت وەک پاڵنەرێک بۆ چەسپاندنی دوو زۆنی

نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، لە ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠٢٣ لە میانەی گفتوگۆیەکدا لە دیداری مێری وتی: "دوو ئیدارەیی واتە سفر ئیدارەیی".دوای دوو ساڵ بەسەر هەڵبژاردنە گشتییەکانی هەرێمی کوردستان، ئێستا ئەم دوو ئیدارەییە زۆر بە زەقتر دەبینرێت. بەڵام، پرسیاری سەرەکی لێرەدا ئەوەیە، ئایا سەرکردایەتیی سیاسی لە هەردوو حزبی دەسەڵاتدار دوو ئیدارەیی بە سفر ئیدارەیی دەبینن، یان بە پێچەوانەوە بە فۆڕمێکی بێ سەرئێشەتری دەزانن و گەیشتوونەتە ئەو باوەڕەی لەوانەیە گونجاوتر بێت هەر لایەنە و لە ناوچەی دەسەڵاتداری خۆی ئیدارەی حوکمڕانی حیزبی بدات!

 لە ڕاستیدا ئەم ڕوانگەیە زۆر هەڵەیە؛ ڕەنگە ئەگەر هەرێمی کوردستان پێگەیەکی دەوڵەتی و دەستووریی بەهێزی هەبووایە ئەم فرە ئیدارەییە تا ڕادەیەک کێشەیەکی گەورە نەبووایە، بەڵام بۆ هەرێمێک کە بەدوای چەسپاندنی ناسنامەیەکی نەتەوەیی و خاوەن پرسێکی گەورەترە لە سنوری جوگرافیای هەرێمی کوردستان لە ناوچەیەکی هەستیاردا، ئەوە بێگومان یەک-هەرێمی و تۆکمەیی دامەزراوەیی ستوونی سەرەکیی مانەوەی قەوارەی هەرێمی کوردستانە.

ئەوەی دەمەوێت لەم نووسینەدا جەختی لەسەر بکەمەوە ئەوەیە کە دواکەوتنی درێژخایەنی پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەت—کە دوو ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە—خەریکە لە قەیرانێکی سیاسیی کاتییەوە دەگۆڕدرێت بۆ فۆڕمێکی سیاسیی نەخشێنراو لەسەر ئەو بنەمایەی کە هەر یەکە لەو دوو لایەنە سەرەکییە دەکرێت بەو شێوەیە بەردەوام بن لە حوکمڕانیکردن لە ناوچەکەی خۆیاندا.

ڕەنگە ئەمە بۆ کادیرانی ناو حکومەتی هەردوو لایەنیش خراپ نەبێت، چونکە بەردەوامن لەسەر دەسەڵاتی ئیداری، دارایی و پێگەی سیاسی خۆیان. بۆ پەرلەمانیش، لە ڕوانگەیەکی تەسکی بەرژەوەندیی شەخسییەوە نوێنەرانی گشت لایەنەکان بەردەوامن لە وەرگرتنی شایستە سیاسی، دارایی و ئیمتیازەکانیان بێ ئەوەی کەس چاوی لەسەریان بێت، هەڵبژاردنێکی تریش لە بەرژەوەندییاندا نییە، تەنانەت بەشێک لە نوێنەرانی حزبەکانی دەرەوەی یەکێتی و پارتیش جار جار ئۆفەری گەورەیان بۆ دێت و بەهای کورسییەکەیان لەم دۆخەدا زۆرترە تا لە کاتی کارابوونی پەرلەماندا. بەڵام ئەوەی کەس پەرۆشی نییە ئەوەیە کە ئەم فۆڕمە لە حوکمڕانی بە هێواشی سەردەکێشێت بۆ چەسپاندنی واقیعێکی سیاسی، ئابووری و یاسایی بۆ "دوو زۆنی" (ناوچەی سەوز و زەرد)، کە ئەم هاوکێشەیە -بەمەبەست بێت یان بێمەبەست- شەرعییەتی دامەزراوە سیاسی و یاساییەکانی هەرێم هەڵدەتەکێنێت و پێگەی سیاسی و ئابوورییەکەی لە تەواوی ئاستەکاندا بەرەو لاوازیی بەردەوام دەبات.

ڕەهەندە سەرەکییەکانی گۆڕانی قەیرانی حوکمڕانی لە نێوان پارتە سیاسییەکاندا بۆ فۆڕمی دوو زۆنی، لە چەند لایەکەوە گورزی جەرگبڕ لە بەرژەوەندییەکانی هەرێمی کوردستان دەدەن. پەککەوتنی ناوەندی بڕیاری سیاسی وایکردووە هەردوو حیزبی دەسەڵاتدار بگەڕێنەوە سەر شێوازێکی حوکمڕانیی جیاواز لە زۆنەکانی خۆیان. جیاکردنەوەی ناڕاستەوخۆی داهاتی ناوخۆ، ڕادەستکردنی ناوەندە ئەمنییەکان بە بڕیاری حیزبی و بەڕێوەبردنی سەربەخۆی دەروازە سنوورییەکان وایکردووە خەڵک حیزب بە گرنگتر لە حکومەت بزانێت و دامەزراوە حزبییەکان شوێنی دامەزراوە حکومییەکان بگرنەوە، کە دواجار شەرعییەت بە ئیدارەدانی سەربەخۆی حیزبەکان لە هەولێر و سلێمانی دەبەخشێت.

لەلایەکی ترەوە، ئەم دۆخە ئەو سەرمایە نیشتمانییە لەباردەبات کە لە ڕێگەی شەڕی داعش و پاڵپشتیی نێودەوڵەتییەوە بەدەستهاتووە، بەتایبەت لە ئاستی پەککەوتنی پڕۆژەی یەکخستنەوەی هێزە چەکدارەکاندا. هێزەکانی پێشمەرگە ئەگەرچی لە فۆڕمی فەرماندەییی دەڤەری یەک و دەڤەری دوودا خراونەتە سەر وەزارەتی پێشمەرگە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەمە تەنیا ڕووکەشێکی لاوازە و لە ساتی هەر فەرمانێکی حیزبیدا هێزێکی یەکگرتوو بە ناوی پێشمەرگەوە نابینرێت. ئەمەش دەسەڵاتی سەربەخۆی فەرماندەییە حیزبییەکان بەسەر جوگرافیای جیاوازدا بەهێزتر دەکات و بنەمای دروستبوونی سوپایەکی نیشتمانی لەبار دەبات.

لێکەوتە ناوخۆییەکانی چەسپاندنی فۆڕمی "دوو زۆنی"

بەردەوامیی ئەم فۆڕمە لە حوکمڕانی دەرئەنجام و لێکەوتەی مەترسیداری دەبێت کە تەواو پێچەوانەی تێڕوانینی لایەنە دەسەڵاتدارەکان دەشکێتەوە. لە ئاستی یەکەمدا، ئەم دۆخە بێئومێدییەکی قووڵ لای هاووڵاتییان دروست دەکات کاتێک دەبینن سندوقەکانی دەنگدان و پرۆسەی دیموکراتی ناتوانن ببنە هۆی دروستبوونی حکومەتێکی سەرتاسەری، ڕێژەی بەشداری لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوودا زیاتر دادەبەزێنێت نەک بە پێچەوانەوە. لە ئاستی دووەمیشدا، دابەشبوونی زۆنەکان نابێتە هۆی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی زیاتر لە زۆنەکانی خۆیان، بەڵکو زەمینەسازی بۆ نایەکسانی لە جێبەجێکردنی پڕۆژەکان، ڕێکخستنی داهات و ئاستی شەفافییەت لە نێوان پارێزگا جیاوازەکاندا دەکات؛ ئەمەش ناڕەزایەتیی جەماوەری لە ئایندەدا بەرفراوانتر دەکات و وا دەکات خەڵک متمانەیان بە حکومەت نەمێنێت و و ڕووبکەنە دامەزراوە حیزبییەکان.

لێکەوتە دەرەکییەکان و مەترسییە هەرێمییەکان

هەرچەندە رای باوی نوخبەی سیاسی ئەوەیە کە پێگەی هەرێمی کوردستان تازە چەسپاوە و ئەستەمە بەرەو دۆخێکی جیاوازتر بڕوات، بەڵام لە ڕاستیدا لە دۆخی قەیراناوی و نادڵنیایی عێراق و ناوچەکەدا، مەترسیی بونیادی هەمیشە لەسەر هەرێمی کوردستان هەڕەشەیە، بەتایبەت کاتێک هەر چوار وڵاتی دراوسێ هیچ ناکۆکییەکیان لەسەر نەمانی قەوارەی هەرێمی کوردستان نییە لە هەر دەرفەتێکی گونجاودا. لەم دۆخەی ئێستاشدا دوو بژاردەی مەترسیدار هەن کە دەکرێت لە هەر کاتێکدا دژی هەرێمی کوردستان بەکاربهێنرێن:
یەکەم، قۆستنەوەی دۆخەکە لەلایەن بەغداوە؛ کە ئەگەرچی ئێستا پەیوەندییەکان باشن لە نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا، بەڵام لە کاتی سەرهەڵدانی هەر ناکۆکییەکدا، حکومەتی فیدراڵ و دادگای فیدراڵی لە بەغدا ئەم لێکترازانە ناوخۆییەی هەرێمی کوردستان بەکاردێنن بۆ ڕاکێشانی زیاتری دەسەڵاتەکان بۆ ناوەند. سەپاندنی بڕیارە دارایی و دەستوورییەکان بەسەر هەرێمێکدا کە ناوەندێکی بڕیاردانی یەکگرتووی نییە و هەمیشە لایەنێکی ئامادەیە بچێتە بن باڵی بەغدا لە دژی لایەنی بەرامبەر، کە وا دەکات تەسلیمبوونی هەرێمی کوردستان بە بەغدا گونجاوتر ببێت لە سازشکردنی ناوخۆیی.

دووەم، ساردبوونەوەی هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکان؛ وڵاتانی ڕۆژئاوا و هاوپەیمانان (بەتایبەت واشنتن) بێزار بوون لە نەمانی ئیرادەی سیاسی بۆ حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستاندا. ئەم پارچەبوونی دەسەڵاتە وا دەکات کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە چاوی قەوارەیەکی ناسەقامگیر و کاتی سەیری کوردستان بکات، کە ئەنجامەکەی کەمبوونەوەی پشتیوانییە دیپلۆماسی و ئەمنییەکان دەبێت، بەتایبەت لە دوای کشانەوەی ئەمریکا و نەمانی چەتری پاراستنی ئاسمان.

لەم دیدگابینییەوە دەتوانم بە دڵنیاییەوە بڵێم، دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت لە ململانێیەکی ئاسایی دەسەڵات دەرچووە و خەریکە دەبێتە مەترسییەکی گەورە لەسەر ئایندی مانەوەی پێگەی هەرێمی کوردستان. چەسپاندنی دوو زۆنی -ئینجا ئەمە بە پلانێکی نەخشێنراو بێت یان بە هۆی عینادیی سیاسییەوە بێت- سەرەنجام قەوارەی دەستووریی هەرێمی کوردستان لە هەرێمێکی فیدراڵی یەکگرتووەوە بەرەو "کۆنفیدراڵییەتێکی حیزبیی لاواز" دەبات، کە تێیدا هەردوو زۆن و هەردوو حیزبی سەرەکی لە ناوخۆدا بێهێز و لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکەشدا بێکاریگەر دەردەکەون، بە جۆرێک کە زیاتر وەک حوکمی دوو حیزب و چەند کەسێک سەیری پێگەی هەرێمی کوردستان دەکرێت، نەک وەک هەرێمێکی دەستووری و دامەزراوەیی فیدراڵ لە عێراقدا.