گێڕانەوەی پۆست مۆدێرن چ وەكوو كورتە چیرۆك و چ وەكوو رۆمان، لە زۆربەی فاكتەرە گشتییەكانی چیرۆكدا، لەگەڵ گێڕانەوەی كلاسیك و مۆدێرن جیاوازیی بەرچاوی هەیە. لەم كورتە باسەدا هەوڵ دەدەم تایبەتمەندییەكانی (كەسایەتی) و (رووداو) لە گێڕانەوەی پۆست مۆدێرندا بخەمە بەر باس.
ئەگەرچی بۆ ئەم باسانە زۆر بە پێویستی دەزانم پێش دەستپێك، سەرەتا باسێكی گشتی لەسەر كلاسیزم و مۆدێرنیزم و پۆست مۆدێرنیزم و هۆكارەكانی بەدیهاتن و بۆچییەتی پێویستییان بۆ خوێنەر شی بكەمەوە، بەڵام لەبەرئەوەی كە وتارەكە درێژ نەبێتەوە، ئەم كارە ناتوانم بكەم و دەبێ هیوادار بم كە خوێنەری خوازیار خۆی وەدووی ئەم باسە سەرەتاییانە بكەوێ.
كەسایەتی لە گێڕانەوەی پۆست مۆدێرندا:
هەركام لە كەسایەتییەكانی رۆمانێكی پۆست مۆدێرن دەتوانێ هەموو ئەم تایبەتمەندییانەی تێدا هەبێ كە لە خوارەوە باس دەكرێن، یان تەنیا هێندێكیانی تێدا بێت.
1- كەسایەتی لە رۆمانی پۆست مۆدێرندا بزۆزە و جێی متمانە نییە. زۆرجار خاوەن شوناسێكی لەرزۆك و خەیاڵین و لەوانەیە وەها كەسێك لە جیهانی ناسراوی ئێمەدا بوونی نەبێ. دەتوانین بڵێین كەسایەتییەك كە لە رۆمانی پۆست مۆدێرندا دێتە بەر باس، كەسایەتییەكە لەنێو خەونەكانەوە هاتووەتە دەرەوە. دەتوانێ خەونێكی خۆش بێت یان مۆتەكە. بەڵام كردار و هەڵسوكەوت و روانینی بۆ دنیا و هزرینی، پێكهاتەیەكە لە راستی و خەیاڵ. بۆ نموونە ''رمیدیوسی ژیكەڵە'' لە رۆمانی ''سەد ساڵ تەنیایی'' گابریەل گارسیا ماركیزدا وەها كەسایەتییەكە.
2- لە گێڕانەوەی پۆست مۆدێرندا رەوتی گشتی لە سازكردنی كەسایەتی و پێوەندییان بە رووداوەكانەوە تووشی بێ بنەماییەكی دژە ریال دەبێتەوە. بۆچی لەجیاتی دژە ریال ناڵێم ناڕیال؟ لەبەرئەوەی كە نووسەر ئەم كارە بە قەستی و بۆ بەرەنگاری لەگەڵ ریالیزم دەكات نەك ئەوەی كە تەنیا ویستبێتی ریال نەبێ. بۆ نموونە دەكرێ كەسایەتی نێو چیرۆكەكەمان بمرێت، بەڵام هەروا وەكوو كەسێكی زیندوو لە نێو رۆمانەكەدا هەبێ و تەنانەت بەشێك لە چیرۆكەكەیش یان هەمووی بگێڕێتەوە.
3- یەكێك لە دیارترین تایبەتمەندییەكانی كەسایەتیی نێو ئەم چەشنە چیرۆكانە نامسۆگەر بوون و چەند رەهەندی بوونیانە و بەگشتی تووشی قەیرانی شوناسن. هەڵبەت مەبەست لەم شوناسە شوناسی بەشەری نییە، بەڵكوو بە مانای ئەملاییبوون یان ئەولاییبوونە. واتە كەسایەتی نێو ئەو شێوە چیرۆكانە زۆر جار تووشی دوودڵی و دڵەڕاوكێن لەنێوان چەند جەمسەریی شێوازی ژیان.
شێوازێك لە قەیرانی شوناسێك كە جیهانی بووەتەوە. منێك یان ئەوێك كە بەردەوام لە نێوان خۆی راستەقینە و خۆیەك كە بە راستەقینەتری دەزانێت و خۆیەك كە پیشانی دەدات، سەرگەردانە. هەموو ئەمانە لە رێگای زمانەوەیە كە دەرفەتی هاتنە بوونیان لەنێو رۆمانێكی پۆست مۆدێرندا بۆ دەڕەخسێ. واتە ئەم ''خۆ''یانە لە سازوكارێكی زمانیدا لێكدەئاڵێن و هەموو رەهەندەكانی كەسایەتییەك ساز دەكەنەوە.
4- لەوانەیە ئەو كاتانەی كە خوێنەر سەیری كەسایەتییەك دەكات، رابردووەكەی ببینێت. لەگەڵ ئەوەشدا كە لەنێو چوارچێوەی زەمانیدا هیچ زانیارییەكی دیاریكراو لەو كەسایەتییە بەدەستەوە نەدرابێت.
5- كەسایەتی بەگشتی لە رۆمانی پۆست مۆدێرندا لە باری دەرونناسانەوە شیزۆفرینیكن، كەواتە یەكەم: كەم قسەن. دووەم: لەوانەیە قسەكانیان بێسەروبەر بێت و سێیەم: لە قسەكردندا رستەی نابەجێ لە جێگای نابەجێدا بەكاردەهێنن و كۆی ئەمە مەبەستێكی لە پشتە كە لە درێژەی ئەو خاڵانەیە لەسەرەوە باس كرا.
رووداو لە گێڕانەوەی پۆست مۆدێرندا:
لە چیرۆكی پۆست مۆدێرندا رووداوەكان بە شێوەی پارچە پارچە و جیا لە یەك دەچنرێن و زۆر جار لە نێوان رووداو و گفتوگۆكانی نێو چیرۆكەكەدا پێوەندییەكی ئاشكرا بوونی نییە. لەگەڵ رووداوە ریالەكان رووداوی خەیاڵی و نا ریالیش دێنە ئاراوە و لەوانەیە تەنانەت لە باری بارستەیشەوە لە رووداوە ریالەكان قورستر بن. بە تایبەت لە چیرۆكە زانستی – خەیاڵییە پۆست مۆدێرنەكاندا. لەم چیرۆكانەدا رووداوە ریاڵ و ناڕیاڵەكان وەها لە تەنیشت یەك دادەنرێن كە مرۆڤ وەبیری وڕێنە و خەون دەخاتەوە.
ئەم شێوازی گێڕانەوەیە خەون و ترس و ئاواتەكانی كەسایەتییەكان بە بنەما دەگرێت و لەوان دەدوێ و تەنانەت لەوانەیە چیرۆكەكە بە رێگایەكی تردا بەرێت. بۆ نموونە دەكرێ یەكێك لە كەسایەتییەكان لە نێو چیرۆكدا خەون بەوەوە ببینێت كە خەریكە بە دەمانچەیەكی كڵۆك كە دەنگبڕێكی ژەنگاویی بەسەرەوەیە، كەسێك دەكوژێ و كاتێك لە خەو هەڵدەستێ، لە رێگای تەلەفزیۆنەوە دەبیستێ كە لەو كاتەی ئەم خەوتووە، بەڕاستی كەسێك بە دەمانچەیەكی وەها كوژراوە. كەواتە نووسەر لەگەڵ نووسینی چیرۆكێكدا دەستەویەخەیە كە هیچ شتێك تێیدا پێشبینی ناكرێت.
رووداوەكان بەشێوەی ''ئەگەر'' دێنە نێو چیرۆكەكەوە. بەو مانایەی كە ئەگەری ئەوەیان هەیە كاتێك دێنە نێو چیرۆكەوە ببنە رووداوێكی لاوەكی یان ئەوەی كە ببنە گرینگترین رووداوی نێو چیرۆكەكە و لەوانەیە كۆی چیرۆكەكە بەرەو ئاراستەیەكی دیكە ببەن. هەروەها رووداوەكان جێگا دەگۆڕن و هێندەك جار بوون و نەبوونی یەكتری دەخەنە ژێر پرسیارەوە و دژبەری یەكتر دەوەستنەوە و بەمشێوەیە بەردەنگ ناچار دەكەن لێكدانەوەی خۆی بۆ رووداوەكان بكات. كەواتە دەكرێ یەكێك لە كەسایەتییەكان هەمان گێڕەرەوەی چیرۆكەكە بێت، لە كاتێكدا لە روانگەی خۆیەوە سەیری رووداوەكان دەكات و لە كاتێكی تردا لە روانگەیەكی دیكەوە.
سەرچاوەكان:
1- چیرۆكی پۆست مۆدێرن (وتار) فروغ سەهبا.
2- ئەدەبیاتی پاش مۆدێرن، پەیام یەزدانجو، چاپی مەركەز.
3- پۆست مۆدێرنیزم، گلێن وارد. وەرگێڕانی بۆ فارسی ئەبوزەڕ مەردومی، چاپی ماسی.
