رووداو- هەولێر
كۆچی پێچەوانەی ئاوارەكانی موسڵ و ناوچە سوننەنشینەكان بۆ سەر ماڵ و حاڵی خۆیان دەستیپێكردووە، كەچی (UNHCR)كەمپی نوێ دروست دەكات و كەپری درێژی سەرەگرتن لەبەردەم بازگەكاندا دادەمەزرێنێ، گوتەبێژی گۆڕەپانی خوپیشاندەرانی عێراقیش دەڵێت پێش دابەشبوونی عێراق، دوو شەڕی دیكەمان لەپێشە.
هەرەسی بەشێك لە سوپای عێراق لە ناوچەی سوننەنشین لەبەردەم چەكدارەكانی دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق و شام "داعش" گۆڕانكارییەكی گەورەی لە نەخشەی سیاسی عێراق و ناوچەكەدا هێنایە دی، بەڵام لەسەر ئاستی وڵاتە زلهێزەكانی جیهان، بەتایبەت بەریتانیا و ئەمریكا كە داگیركەر و رووخێنەری رژێمی بەعس بوون، ئەو كاردانەوە دڵخۆشكەرەی دروست نەكرد كە حكومەتی عێراق چاوەڕوانی دەكرد.
كشانەوەی سوپا شكستخواردووەكەی عێراق لە ناوچە ناكۆكی لەسەرەكان و شوێنگرتنەوەی لەلایەن هێزی پێشمەرگەوە، دەرفەتە زێڕینەكەی كورد بوو. بەشدار مورتكە، فەرماندەی فیرقەی 12ی سوپای عێراق گوتی كە نووسینگەی نوری مالیكی سەرۆك وەزیران و فەرماندەی هێزە چەكدارەكانی عێراق فەرمانی پێكردم داوای هاوكاری لە حكومەتی هەرێمی كوردستان بكەم بە ناردنی پێشمەرگە بۆ هاوكاری سوپای عێراق لە پارێزگای كەركووك. ئەوە لەكاتێكدا بوو كە عەرەب و توركمانی ئەو ناوچەش لەڕێی نوێنەرەكانیان لە ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك، هەمان داواكارییان هەبوو. دەستكەوتی گەورەی كورد لەوەدایە كە هێشتا ئامانج نییە بۆ داعش، بۆیە بە قوربانییەكی كەم توانی رووبەرێكی زۆری ناوچە دابڕاوەكان كۆنترۆڵ بكات.
سوپای عێراق.. شێرێك لە كارتۆن
سوپای عێراق لەساڵی 1921 دامەزراوە و یەكەم بەشی ئەو سوپایە، هێزی وشكانی بوو. ئەو سوپایە بە یەكێك لە سوپا شكستخواردووەكانی جیهان ناودەبرێت، چونكە لە زۆرینەی رەهای ئەو شەڕانەی كردوونی، شكستی هێناوە.
سوپای عێراق بەشداری شەڕەكانی 1948ی فەلەستین و 1967 و 1973ی كردووە بۆ پارێزگاری لە سووریا و پاشان لە 1980 لە دژی ئێران و 1990 لە داگیركردنی كوەیت و 1991 لە دژی هاوپەیمانەكان بەسەرۆكایەتی ئەمریكا و 2003 كە دوا شەڕی بوو، تێیدا كۆتایی بە رژێمی بەعس هات و پاشان "پۆل بریمەر" حاكمی مەدەنی عێراق هەڵیوەشاندەوە.
لەهەموو ئەو شەڕانەدا تەنیا لەدژی كوەیت سەركەوتنی بەدەست هێنا، چونكە دەوڵەتێكی دۆست و بێ چەك و بچووك بوو، چاوەڕوانی هێرشێكی لەو جۆرەی نەدەكرد.
سوپای عێراق كە شەڕە دەرەكییەكانی دۆڕاندووە، بەڵام رۆڵێكی گرنگی هەبووە لە سەركوتكردنی ناوخۆیی و كودەتا سەربازییەكاندا.
بۆ یەكەمجار لە ناوچەی عەرەبی، سوپای عێراق پاش 15 ساڵ لە دامەزراندنی و لە ساڵی 1936 بە سەرۆكایەتی بەكر سدقی فەرماندەی فیرقەی دوو، كودەتایەكی سەربازی ئەنجامدا. ئامانجی بەكر سدقی لەو كودەتایە دامەزراندنی حكومەتێك بوو بە سەرۆكایەتی "حیكمەت سلێمان"، و وەرگرتنی پۆستی سەرۆكی ئەركانی سوپای عێراق بوو بۆ خۆی.. واتە تەماعی سنووردار بوو.
ئەم سوپایە لە 14 تەمموزی ساڵی 1958 دووبارە كودەتای كرد بەسەر خانەوادەی مەلەكیدا و پاش دەستگیركردنیان، ئەندامانی بنەماڵەی پادشاییان كوشت و دەوڵەتی عێراقیان لە سیستەمی پاشاییەوە گۆڕی بە كۆماری. پاڵەوانی ئەم كودەتایە هەریەك لە عەبدولكەریم قاسم و عەبدولسەلام عارف بوون. پاش تێپەڕبوونی تەنها 5 ساڵ، بە تۆمەتی لادان لە ئامانجەكانی شۆڕش، هەمان سوپا كودەتای كرد بەسەر عەبدولكەریم قاسمدا و كوشتی.
سوپای عێراق تا ساڵی 1990 لە ریزی یەكێك لە پێنج گەورەترین سوپاكانی جیهان دادەنرا، چونكە جگە لە جبەخانەیەكی گەورەی سەربازی كە لە شەڕی هەشت ساڵەی ئێران بۆی مابووەوە، خاوەنی زیاتر لە یەك ملیۆن سەرباز بوو. دوای رووخانی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003 و هەڵوەشانەوەی سوپا كە ئەوكات نزیكەی 389 هەزار سەرباز و 650 هەزار سەربازی یەدەكی هەبوو، كۆتایی بە سەردەمی سوپایەكی تەمەن 82 ساڵی هات كە خاوەنی پاشخانێكی گەورەی دۆڕان و سەركوتكردنی ناوخۆیی و كودەتا بوو.
لە سوپایەكی دۆڕاوەوە بۆ سوپایەكی مەزهەبی
لە دوای رووخاندنی بەعس و ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكانی ئەنجوومەنی نوێنەران، شیعەكانی عێراق لەڕێی سندوقەكانی دەنگدانەوە دەستیانگرت بەسەر حكومەتدا و لەدوای ساڵی 2004 دەستیان كرد بە دامەزراندنەوەی سوپای عێراق بەجۆرێك لە داهاتوودا هیچ مەترسییەكی نەبێت لەسەر خۆیان.
بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی "گاردیان"، حكومەتی ئەمریكا و بەریتانیا زیاتر لە 25 ملیار دۆلاریان لە سوپای عێراقدا خەرجكردووە بۆ ئەوەی ئاسایشی ناوخۆ بپارێزێت و رووبەڕووی تێرۆر ببێتەوە.
لە بودجەی ساڵانی 2013 لەگەڵ 2014 كە هێشتا پەسەند نەكراوەو بەشێكی زۆری خەرجكراوە، حكومەتی مالیكی 42 تریلیۆن و 907 ملیارو 227 ملیۆن دینار، واتە 35 ملیار و 756 ملیۆن دۆلاری بۆ سوپا شكستخواردووەكەی سەرف كردووە، ئەوەش نزیكەی سێ ئەوەندەی هەموو بودجەی هەرێمی كوردستان دەكات كە تۆماس فریدمان، گەورە نووسەری رۆژنامەی نیویۆرك تایمزی ئەمریكی بە دوورگە ئارامەكە ناوی دەبات.
دكتۆر محەممەد تەها حەمدون، یەكێك لە سەركردە سوننییەكان و گوتەبێژی مەیدانی خۆپیشاندەرانی عێراق، بۆ (رووداو) باسی ئەوەی كرد كە سوپای عێراق، سوپای مەزهەبی شیعە بووە، نەك سوپای گەلی عێراق و ئەوەش هۆكاری شكستی خێرای بوو بەرامبەر بە ژمارەیەكی كەمی چەكداری داعش..حەمدون باسی ئەوەی كرد كە هیچ سەركردەیەكی سوننی لە سوپای عێراقدا نییە، ئەو سوپایە سوپای شیعەیە بەتەواوی، چونكە هەموو فەرماندەكانی چالاكییە سەربازییەكان كە ژمارەیان 15 كەسە، شیعەن. نزیكەی 95% ی فەرماندەی فیرقەكان و لیواكان شیعەن و بەتەواوی ئینتیمایان بۆ مالیكی هەیە. كەسێكی وەك سەعدون دلێمی كە لەسەر سوننی حساب دەكرێت، كەمترین دەسەڵاتی نییە.
رەخنەی توند لە سوپاكەی مالیكی دەگیرێت بەوەی كە زۆربەی فەرماندەكانی پێشتر میلیشیای شیعە بوون و دواتر هاتوونەتە ناو سوپا و پلەی بەرزی سەربازییان پێدراوە بێ ئەوەی هیچ شتێكی گرنگ لەبارەی سوپا و پلاندانانەوە بزانن. لەوبارەوە محەممەد حەمدون، گوتەبێژەكەی مەیدانی خۆپیشاندەران گوتی "ئەو سوپایە شەش مانگ شەڕی كرد بۆ ئەوەی یەك كیلۆمەتر چوارگۆشە لە ئەنبار بگرێتەوە، بەڵام نەیتوانی. ئەو سوپایە نە لە موسڵ و نە لە سەلاحەدین و ئەنبار و فەلوجە و هیچ شوێنێكی دیكەی سوننەنشین سەركەوتنی بەدەست نەهێنا، بۆیە مالیكی ناچار بوو پەنا بباتە بەر چەكدارەكانی گرووپی "ئەهلی حەق" كە گرووپێكی شیعی عەقائیدین و لەلایەن قەیس خەزعەلی بەڕێوەدەبرێن.
هەڵاتن لە غەزەبی سوپا
كاتێك سەردانی كەمپی خازەرم كرد لە نێوان موسڵ و هەولێر، ئەو ئاوارانەی چاوپێكەوتنم لەگەڵ كردن، هیچیان لەترسی داعش هەڵنەهاتبوون، بەڵكو وەك خۆیان باسیان كرد، لەترسی سوپای عێراق و بۆردومانی كوێرانەی ئەو سوپایە هەڵاتوون.
حەسەن سلێمان، منداڵێكی یەك ساڵانی بە خەوتوویی لەژێر خێمەكە هێنابووە دەرەوە و لەسێبەرێكدا وەستابوو، پلەی گەرما لەو شوێنە 42 بوو، ئەو گوتی "ئێمە لە داعش ناترسین، بەڵكو دەزانین شەڕەكە پەرەدەسێنێ و گەورەتر دەبێت، ئەوە هۆكاری ئەوەیە كە ئێمە لەژێر ئەم خێمە گەرمانەداین".
گۆڕانێكی گەورە روویداوە، هێزێك كە بە "تیرۆریست" ناسراوە و وێنەی مل پەڕاندنی چەكداری نەیاری خۆی بڵاودەكردەوە، پارێزگایەكی گەورەی وەك نەینەوای داگیركردووە، بەڵام ژمارەیەكی زۆر كەم لە خەڵكی لەژێر خێمەكاندا ماونەتەوە، چونكە لەچەند رۆژی رابردوودا گەڕاونەتەوە ژێر دەسەڵاتی داعش.
محەمەد ئیبراهیم، خوێندكاری زانكۆی موسڵ، لەگەڵ خێزانەكەی دەگەڕانەوە بۆ ئەو شارە، ئەو گوتی بارودۆخی موسڵ زۆر ئارامەو ئەو كەسانەشی لەریزی سوپاسی عێراق چەكدار بوون، روو دەكەنە مزگەوتی "سابرین" لەگەڕەكی وەحدە و مزگەوتێكی دیكە كە داعش وەك "تەوبەخانە" ناوی دەبات و لەوێ سەربازەكان تۆبە دەكەن و لێیان خۆش دەبن.
كاترین رۆبنسن، بەڕێوەبەری پەیوەندییەكانی كۆمیسیۆنی باڵای پەنابەرانی سەر بە نەتەوەیەكگرتووەكان UNHCR بە (رووداو)ی راگەیاند كە لە كەمپی خازەردا 170 خێزان لەژێر 120 خەیمەدا جێگایان كراوەتەوە. ژمارەی ئەندامی ئەو خێزانانەش 806 كەسن. ئەو گوتی لە نزیك كامپی خازەر، كامپێكی دیكەی گەورە دروست دەكەین بۆ ئەوەی ئەگەر رووداوی نەخوازراو روویدا، بتوانین زۆرترین ئاوارە لەخۆبگرین.
من بەنێو هەموو خێمەكاندا گەڕام و نەمتوانی ئەو ژمارە خەڵكە ببینم كە لە لیستەكاندا هەن و زیاترن لە 800 كەس، وادەزانم بەشێكی زۆری ئەندامی ئەو خێزانانەش گەڕاونەتەوە موسڵ و تەنها بنەیەكیان لەو كامپە جێهێشتووە بۆ كاتی روودانی شەڕ.
ئەوەی روویدا، ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە لە عێراقدا شەڕەكان لە سیاقی شەڕی دەوڵەت و تیرۆر چووەتە دەرەوەو بووە بە شەڕی مەزهەبی، هەربۆیە بەشی زۆری ئەو خەڵكەی هەڵاتوون، دەیانگوت لە ترسی سوپای عێراق رامانكردووە نەك داعش.
لەدەنگدانی تایبەت لە ناوچەی سوننەنشین لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا، ساڵی 2014 زیاتر لە 90%ی دەنگەكان بۆ لیستی شیعە چووە، لەبەرامبەردا 90%ی دەنگی زیندانیكراوەكان بۆ لیستە سوننییەكان چووە، دكتۆر محەممەد تەها حەمدون سەركردەی سوننی دەڵێت "لێرەوە وێنەیەكت بۆ دروست دەبێت كە مەلەفی ئەمنی هەمووی بەدەست شیعەوەیە و مەزڵومەكان و دەستگیركراوەكان هەموو سوننین".
محەممەد حەمدون باسی ئەوەی كرد كە سوننەكانی عێراق دوو شەڕیان لەبەردەمدایە پێش ئەوەی عێراق بە یەكجاری لێكجابێتەوە، شەڕێكیان دژی سوپا و میلیشیای شیعەیە و پاش كۆتایی ئەو شەڕەش دەبێت شەڕی داعش بكەن.
.jpg&w=3840&q=75)