بۆچی پارەکانی ئێران سڕکراون؟

سەرمایەکانی ئێران لە ماوەی چەندین دەیەی رابردوودا و لە سەردەمی ئیدارە جیاوازەکانی ئەمریکادا سڕکراون، بەشێکیان ئازادکراون و دووبارە بلۆک کراونەتەوە. پێکهاتەی ئەم سزایانە فرەچەشنە؛ هەر قۆناخێک ئامرازێکی یاسایی نوێی بۆ زیادکراوە بەبێ ئەوەی کۆنەکان لابدرێن. تێگەیشتن لەوەی ئێران دەتوانێت چی لە رێککەوتنی 2026دا بەدەست بهێنێتەوە، پێویستی بە زانینی ئەم مێژووەیە:

ساڵی 1979 

یەکەم سڕکردنی سەرمایەکان (کارتەر): دوای قەیرانی بارمتەگرتنی کارمەندانی باڵیۆزخانەی ئەمریکا، جیمی کارتەر، سەرۆکی ئەوکاتی ئەمریکا فەرمانی جێبەجێکاری ژمارە 12170ی واژۆکرد و نزیکەی 8 ملیار دۆلاری حکومەتی ئێرانی لە بانکەکانی ئەمریکا بلۆک کرد. بەشێکی کەم لەم پارەیە لە ساڵی 1981 و بەپێی رێککەوتنی جەزائیر ئازادکرا، بەڵام پاشماوەکەی بووە بنەمای سەرمایە سڕکراوەکانی ئەمڕۆی ئێران.

ساڵی 2012-2013

 
سیاسەتی ئەپەڕی گوشار، قۆناخی یەکەم (ئۆباما/ترەمپ): لەگەڵ خێراکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران، ئەمریکا و یەکێتی ئەورووپا سزای تووندیان بەسەر هەناردەی نەوت، بانکی ناوەندی و دەستگەیشتن بە سیستەمی (سویفت)دا سەپاند. وڵاتانی کڕیاری نەوت وەک کۆریای باشوور، ژاپۆن، هیندستان و چین ناچارکران یان کڕینی نەوتی ئێران رابگرن یان پارەکە بە دراوی ناوخۆیی بدەن، ئەمەش بووە هۆی کەڵەکەبوونی بڕێکی زۆر پارە لە بانکە ناوخۆییەکانی ئەو وڵاتانە کە ئێران نەیدەتوانی بیباتەوە.

ساڵی 2015

ئاسانکارییەکانی بەرجام ،  (JCPOA): بەپێی رێککەوتنە ئەتۆمییەکەی 2015، ئێران دەستی دەگەیشتەوە بە زیاتر لە 100 ملیار دۆلاری سڕکراوی خۆی. ئیدارەی ئۆباما رایگەیاند کە تەنیا 50 ملیار دۆلاری ئەو پارەیە بە کردەیی دەکرێت بەکاربهێنرێت.

ساڵی 2018

دووبارە سڕکردنەوە (خولی یەکەمی ترەمپ): دوای کشانەوە لە بەرجام، ئیدارەی ترەمپ هەموو سزاکانی گەڕاندەوە و ئەو پارانەی دووبارە بلۆک کردەوە.

ساڵی 2023

ئازادکردنی بەشێک لە پارەکانی ئێران (بایدن): وەک بەشێک لە رێککەوتنی گۆڕینەوەی زیندانییەکان، جۆ بایدن، سەرۆکی پێشووی ئەمریکا رێگەی دا 6 ملیار دۆلاری ئێران لە کۆریای باشوورەوە بگوازرێتەوە بۆ هەژمارە سنووردارەکان لە قەتەر. ئێران تەنیا بۆ کڕینی خۆراک و دەرمان دەیتوانی بەکاری بهێنێت. دوای هێرشەکانی 7ی ئۆکتۆبەری حەماس، ئیدارەی بایدن ئەو پارەیەی لە دۆحە دووبارە بلۆک کردەوە.

شوبات-ئایاری 2026 

جەنگ و دۆخی ئێستا: هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران کە لە 28ی شوباتی 2026 دەستیان پێکرد، سزای نوێ و گەمارۆی دەریایی و سنووردارکردنی زیاتری سەرمایەکانی ئێرانی لێکەوتەوە.

پارەکانی ئێران لە کوێن؟ 

ئەم خشتەیە باس لەو وڵاتە سەرەکییانە دەکات کە سەرمایەی ئێرانیان لەلایە (تاوەکو ئایاری 2026). مەزەندەکان لە نێوان 40 بۆ 50 ملیار دۆلارن، بەڵام ئەگەر پارەکانی چین و هەژمارە جیاوازەکانی دیکە کە مشتوومڕیان لەسەرە، هەژمار بکرێن، دەگاتە سەرووی 100 ملیار دۆلار.

رێککەوتنی 2026 چی ئازاد دەکات و چی بە سڕکراوی دەمێنێتەوە؟

رێککەوتنەکە دوو قۆناخە: یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتنی خێرا (MOU) بۆ ئازادکردنی بەشێکی کەم لە پارەکان و، پاشان دانوستاندنێکی 30 بۆ 60 رۆژە بۆ رێککەوتنێکی هەمیشەیی.

• 6 ملیار دۆلارەکەی قەتەر: ئەگەری زۆرە لە قۆناخی یەکەمدا ئازاد بکرێت وەک نیشانەیەک بۆ نیازپاکی.
• سەرمایە گەورەکان (40-100 ملیار دۆلار): ئازادکردنی ئەم پارانە بەستراوەتەوە بە قۆناخی دووەم و جێبەجێکردنی مەرجە ئەتۆمییەکان لە رێککەوتنی هەمیشەیی دا.
• سزا سەرەکییەکان (نەوت و سویفت): لەکاتی دانوستاندنە 30 رۆژییەکەدا هەندێک ئاسانکاری دەکرێت، بەڵام لادانی تەواویان تەنیا دوای رێککەوتنی کۆتایی دەبێت.
• قەرەبووی جەنگ: ئێران داوای دەکات، بەڵام ئەمریکا بە تووندی رەتیدەکاتەوە و لە یاداشتنامەکەدا نییە.

دەرئەنجامە راستەقینەکان بۆ ئێران

ئەوەی ئێران بە دڵنیاییەوە لە قۆناخی یەکەمدا وەریدەگرێت:

ئەو 6 ملیار دۆلارەی لە قەتەرە، چونکە پێشتر رێکارە یاساییەکانی تەواوبووە. هەروەها رێگەدان بە هەناردەکردنی بڕێکی دیاریکراو لە نەوت بۆ ئەوەی ئێران بتوانێت لە ماوەی دانوستاندنەکاندا ئابوورییەکەی بە پێوە رابگرێت.
ئەوەی بە سڕکراوی دەمێنێتەوە تاوەکو رێککەوتنی کۆتایی:

سەرمایە گەورەکان لە چین، هیندستان و ئەورووپا ئازاد ناکرێن تاوەکو ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم پشتڕاستی نەکاتەوە کە ئێران پیتاندنی یۆرانیۆمی راگرتووە.

مەترسیی سەرەکی: رێککەوتنێک کە "سڕکردنەکان" دەبەستێتەوە

مەترسییە گەورەکە بۆ تاران ئەوەیە کە جەنگەکە کۆتایی بێت و تەنگەی هورمز بکرێتەوە، بەڵام پارە گەورەکانی بە بلۆککراوی بمێننەوە بۆ چەندین ساڵ بەهۆی درێژەکێشانی وردبینییە ئەتۆمییەکان. ئەمە دووبارەبوونەوەی سیناریۆی 2015یە، کە تاران تێیدا پابەند بوو بە مەرجەکان، بەڵام سوودی ئابووریی ئەوتۆی نەبینی.