Birêz Talebanî,
Ez ji Almanyayê, dûrî Silêmaniyê ji te re dinivîsim, her çend e ev çend roj in hizra min li wê derê be jî. Ez ne wekî siyasetmedarekî dinivîsim. Ez ne endamê ti partiyên siyasî me û tenê ji bo xwe û wijdana xwe diaxivim. Ez wekî zanayek û derûnnasekî ku zêdetirî 30 sal in bi kesên ji şer, koçberî û komkujiyê rizgarbûyî re xebitiye, dinivîsim. Û ez wekî Kurdekî dinivîsim ku van rojên dawî hest bi vegera tirseke kevn kiriye; tirsa ku min hêvî dikir me di dawiyê de li pey xwe hiştiye. Ez vê cesaretê di xwe de dibînim ku vê nameyê binivîsim ji ber ku min bavê te nas dikir û ji ber ku ez bawer dikim tu zilamekî wisa yî ku heta dema gotin zehmet bin jî amade yî guhdariyê bikî.
Du sal piştî hilbijartinan, hîn jî hikûmeteke nû ya Herêma Kurdistanê nîne. Dema ku parlamento di destpêka meha Çiriya Paşîn de di dawiyê de dîsa civiya, partiya te xwe ji hikûmetê vekişand û ragihand ku ew vê parlamentoyê nas nake. Ez eşkere bibêjim ku ez gumanê ji mafê partiya te yê ji bo protestokirin û lihemberderketina siyasî nakim. Protesto, boykot û vekişîn amûrên demokrasiyê ne. Kesên ku wan bi kar tînin dest ji demokrasiyê bernadin; mafên xwe yên demokratîk bi kar tînin. Mafê partiyeke ku du sal in temaşe dike ku tiştek çênebûye bi temamî heye ku dengê xwe bilind bike, bi rengekî bilind û nerehet. Tiştê ku ez dilgiran kirim tiştekî din bû û wî tiştî ji ya ku min di destpêkê de dixwest qebûl bikim gelekî kûrtir ez dilgiran kirim. Daxuyaniya te ya bi vî rengî bû ku çi li wir tê kirin hûn dê li vir bikin. Wêneyê ku van gotinan anî ber çavan ev bû: Silêmanî di destê partiyekê de, Hewlêr di destê ya din de. Du îdare, du heqîqet, du Kurdistan li ser parçeyekî axê ku ew qas biçûk e mirov dikare li ser nexşeya cîhanê bi tiliya xwe ya mezin bigire.
Destûrê bide min ku ez bibêjim bê ka çima bi taybetî ev gotinên te bandoreke ew qas mezin li min dikin. Min bavê te Mam Celal cara yekem nêzîkî 30 sal berê li Beyrûtê, pişt re li Londonê û li cihên din ên cîhanê dît. Ez xortek bûm ku gelek pirsên min û kêm baweriyên min ên teqez hebûn. Ew jixwe bûbû kesayetekî diyarker di dîroka Kurdan de. Piştî gotûbêjeke dirêj a li Londonê, wî hembêza xwe ji min re vekir, rûyê min maç kir û ji min re got ku bi rêya perwerde û lêkolînê xizmeta miletê xwe bikim. Ew ne wekî siyasetmedarekî ku tenê çend gotinên xweş ên teşwîqkirinê ji bo ciwanekî dibêje peyivî. Ew wekî bavekî ku berpirsyariyekê dispêre kesekî axivî. Min ew kêlî ti carî ji bîr nekir. Ew di salên xwendina min de, di lêkolînên min de, di gotûbêjên min ên bi jin û zarokên Êzidî re yên piştî komkujiya li Şingalê de û di wan şevên ku min nedizanî ez çawa tiştên nayên tehemûlkirin bînim ser zimên de, her bi min re ma. Dema ku ez îro li ser trawmayên gelê me dinivîsim, di her rêzê de tiştek ji wê hembêzkirinê heye.
Mam Celal di jiyana min de yek ji kesên herî girîng bû û hîn jî wisa ye. Ne ji ber wan meqamên ku wî wergirtibûn, ji ber awayê jiyana wî bi xwe. Wî dikarî li cihê ku yên din ji mêj ve diltelx bûbûn bikene. Wî dikarî bêyî ku nasnameya xwe ji dest bide bi neyarên xwe re biaxive û wî ne li gorî xulên hilbijartinê, li gorî nifşan hizir dikir. Beriya her tiştî, wî dizanî parçebûn tê çi wateyê, ji ber ku ew tê re derbas bûbû û êşa wê kişandibû. Sala 1986an wî destê xwe dirêjî Îdrîs Barzanî kir da ku Kurd li hemberî rejîma Bexdayê bi hevgirtî bisekinin. Sala 1998an, li gel Mesûd Barzanî, wî ew peymana li Washingtonê îmze kir ku alîkarî kir dawî li şerê birakujiyê yê Kurdan bê anîn. Pişt re wî alîkarî kir ku her du îdareyên li Hewlêr û Silêmaniyê careke din bibin yek. Û wî li derveyî sînorên Kurdistana Îraqê jî hizir dikir. Di destpêka salên 1990î de, di demeke ku li Enqereyê hema bêje kesek jî amade nebû bi Kurdan re biaxive, wî di navbera Serokkomarê Tirkiyeyê Turgut Ozal û Rêberê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) Abdullah Ocalan de navbeynkarî kir. Ew fikra ku wî wê demê xiste nava cîhanê ku divê Pirsgirêka Kurdan a li Tirkiyeyê ne bi çekan, li ser maseya dan û standinan were çareserkirin, îro jî sax e, heta pêvajoya aştiyê ya serdema me. Bi vî awayî wî tiştek nîşan da ku di çanda me ya siyasî de kêm tê dîtin: Mezinahî ne di israrkirina li ser heqbûnê de ye, lê di dîtina tevahiyê de ye, her çend e di xalekê de mafdar be jî.
Dibe ku tu ji xwe bipirsî ka çima hevkek tenê ya di nîqaşeke siyasî de dikare bibe sedema tiştên ew qas mezin. Bersiv ne di siyaseta rojane de ye. Ew di giyanê milet de ye. Em Kurd tecrubeya dîrokekê ku bi nifşan bi zilm, windakirin û hêviyên şikestî hatiye teşekirin bi xwe re hildigirin; çi em li Silêmaniyê ji dayîk bûbin çi li Londonê. Şêx Seîd û Dêrsim, Komara Mehabadê ya ku destûr nehat dayîn salekê jî bijî, xiyaneta Cezayîrê ya sala 1975an, Enfal û Helebce, Şingal û Kobanî, Kerkûka Çiriya Pêşîn a sala 2017an û Efrîn. Ev nav wekî beşên pirtûkeke dîrokê li kêleka hev ranawestin. Ew wekî tebeqeyên tehtan li ser hev ketine. Ew tevlî hev dibin û ji bapîr û dapîran derbasî dê û bavan dibin, ji dê û bavan jî derbasî zarokan dibin.
Miletekî ku bi şev û rojekê dîtibe ku hêviyên wî tim û tim têk diçin, hişyariyeke taybet bi pêş dixe ku tê de her hejandinek wekî erdhejekê tê hîskirin. Ev ne hîstêrî ye Birêz Talebanî. Ev bîra miletekî ye ku fêr bûye gelek caran piştî şahiyê karesat tê. Ev birîn di nav gelê me de ti carî bi temamî sax nebûye û herî kûr li wî cihî ye ku rojekê Kurd li hemberî Kurdan sekinîbûn. Her kesê ku îro behsa îdareyên cuda yên li Silêmanî û Hewlêrê bike, tam vê birînê ji nû ve vedike.
Ez dizanim ku Herêma Kurdistanê ya di Îraqa îroyîn de bêkêmasî nîne. Gendelî heye, şerê desthilatê heye, neheqiyên ku divê eşkere werin axaftin hene û min di tevahiya jiyana xwe de ev yek kiriye. Dîsa jî ji bo bi milyonan Kurdan ev herêm ji herêmeke îdarî bêtir e. Belgeya wê yekê ye ku em dikarin xwe bi xwe bi rê ve bibin. Belgeya wê yekê ye ku dikare parlamentoyek hebe ku tê de bi Kurdî tê axaftin, zanîngeh hebin ku zarokên Kurd tê de dîroka xwe hîn dibin, û alayek hebe ku ji ber wê kes nakeve girtîgehê. Di tedawiya trawmayê de rêgezek heye ku min bêhejmar caran bi kar aniye. Beriya ku em nêzîkî birînên kesekî giran trawmatîzekirî bibin, em pêşî bi hev re li gel wî cihekî ewle ava dikin; qadeke hundirîn ku gava bîranîn bi ser wan de tên karibin vegerin wir. Bêyî vî cihê ewle, başbûn ne mimkin e. Ji bo tevahiya miletekî, Herêma Kurdistanê bûye cihekî ewlehiyê. Zarok û ciwanên Kurd li Berlîn û Washingtonê, lê her wiha li Qamişlo, li Amed û li Mehabadê jî li vê giravê dinêrin. Li wir bersiva wê pirsê dibînin ka gelo dikare paşerojeke Kurdan hebe ku ne tenê ji rev û xemê pêk hatibe. Yê ku vê giravê dixe metirsiyê, cihê ewle yê miletekî birîndar ji destê wî derdixe. Ji ber vê yekê divê ew were parastin, heta heke tu û partiya te di vê rêyê de rastî neheqiyê jî bên. Ev mesele ne meseleya kesekî yan partiyekê ye. Ev meseleya hêviya çil milyon Kurdî ye.
Ev hêvî îsal jixwe biçûktir bûye û li vir divê ez tiştekî ku ev çend meh in ez dilgiran kirime bi te re parve bikim. Ez ne kesekî wisa me ku li pişt her rûdanekê komployekê bibînim. Wekî zanyarekî, baweriya min bi şîroveyên hêsan nayê. Wekî derûnnasekî, ez her wiha dizanim bê ka tecrubeyên zilm û xiyanetê çi qas dikarin awayê dîtina me ya li hemberî gefên nû dîzayn bikin. Lê ez nikarim tiştên ku di demeke ew qas kurt de qewimîne piştguh bikim. Li Tirkiyeyê, PKKyê hilweşandina xwe ragihand, û gelek ji me, ez jî di nav de, ev wekî gaveke pêwîst û rast pêşwazî kir, bi wê hêviyê ku siyaset di dawiyê de bikaribe cihê çekan bigire. Li Sûriyeyê, di destpêka îsal de zexteke giran a leşkerî ket ser Rojava. Di meha Tebaxê de, Hêzên Sûriyeya Demokratîk wekî rêxistineke serbixwe ya leşkerî hat hilweşandin û ket nav pêkhateyên dewleta Sûriyeyê, di heman demê de paşeroja birêvebiriya xweser a Kurdan ne diyar ma. Tecrubeya siyasî ya ku ew qas ciwanên Kurd li çaraliyê cîhanê bi hêvî lê dinêrîn teşeya xwe ya berê winda kir. Çi dê ji destkeftiyên wê bimîne ne diyar e. Û niha, tenê çend hefte bi şûn de, yekîtiya Herêma Kurdistanê ketiye bin pirsiyarê, ku yek ji wan çend cihan e ku Kurdan tê de asteke berbiçav a xwerêvebirinê bi dest xistiye. Dîrok û sedemên her yek ji van rûdanan bi serê xwe hene. Lê dema ku ez wan datînim kêleka hev, ez ditirsim ku modelekî berfirehtir derkeve holê: ku destkeftiyên Kurdan ên dehsala borî yek bi yek tên paşvekişandin, ne her tim bi tankan, lê bi peymanan, bi sozan û bi sebrê. Ez nizanim ka modelekî bi vî rengî nîşaneya planeke biqestî ye an na. Model her tim ne plan in. Lê yên ku wan ciddî negirin rojekê dê ji wan şaş bimînin.
Ez her wiha dizanim ku siyaseta li Rojhilata Navîn çi qas dijwar e. Ez demeke pir dirêj e li vê herêmê dixebitim da ku nezan bim, û ez ji zexta Bexda, Tehran, Enqere û Şamê agahdar im. Ev bar li ser milê te ye û li ser milê her kesê ku li Kurdistanê berpirsyariyê hildigire ye. Lê dîrokê dersekî tehl daye me ku divê em ji bîr nekin. Dewletên li derdora me ji aliyê îdeolojîk ve ji hev cuda ne. Baweriya wan bi hev nayê, bi hev re şer dikin, gazî xwedayên cuda dikin û li hevalbendên cuda digerin. Berjewendiyên wan çi qas cuda bin jî, ramana civakeke Kurd a bihêz û xwedî biryara siyasî ya serbixwe tim û tim li van paytextan rastî berxwedanê hatiye. Ew dê gelek tiştan soz bidin. Dibe ku ji bo rêberên siyasî yên takekesî yên li her alî avantajên cuda pêşkêş bikin. Ji ber vê yekê divê em paşeroja xwe bi sozên van paytextan ve girê nedin. Divê em bi xwe nûnertiya berjewendiyên miletê xwe bikin û wan biparêzin. Pêdiviya hêzên cîran tune ku Kurdistana li Îraqê wêran bikin. Tenê hewce ye li bendê bimînin heta ku em bi xwe wê parçe bikin.
Mam Celal mîrateyeke neteweyî ji me hemûyan re hişt, û berpirsyariyeke taybet a vê mîrateyê spart te û birayê te Qubad. Ez dizanim ku ev mîrate barek e. Zarokên mirovên mezin barekî du qat hildigirin: bendewariyên miletekî, û siya navekî ku her gava wan pê tê pîvandin. Ev ne hêsan e û carinan neheqî ye. Di serê salê de, Qubad Talebanî bi bîra me xist ku divê em ji wan nakokiyên kevn ên ku zerer dane pêgeha Kurdan dersan derxînin. Ew mafdar e, û divê ev têgihiştin tenê wekî peyameke pîrozbahiya Sersalê nemîne. Mafê te ye ku tu li hemberî Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) û li hemberî partiyên din ên Kurdî bi awayekî demokratîk parastina xwe bikî. Ez ji te naxwazim ku tu bêdeng bimînî, û ez ji te naxwazim ku tu neheqiyê qebûl bikî. Ez ji te dixwazim hizir bikî bê ka gotinên te çi di hundirê me de radikin: di nav kesên ji Helebceyê saxmayî de ku hîn jî bi bîranînên êrişa bi gaza kîmyewî ya sala 1988an re dijîn; di nav xwendekarên li Dihok û Silêmaniyê de ku her êvar ji xwe dipirsin bimînin yan biçin; di nav wî xortê Kurd ê li Almanyayê de ku bi serbilindî ji hevalên xwe re behsa welatekî dike ku hema bêje heye. Tu ne bi tenê yî Birêz Talebanî. Lê hêviyên me yên ji te bilind in, û ew bilind in ji ber ku em dizanin tu ji kû derê têyî.
Ev rêzik tenê ji bo te nînin. Ew bi heman qasî ji bo wan kesên li Hewlêrê ne ku hukim dikin û desthilat di destê wan de ye. Di nava du salan de neavakirina hikûmetê ne nîşaneya hêzê ye. Desthilata ku nayê parvekirin di kesên din de dibe sedema bêdesthilatbûnê, û bêdesthilatbûn her tim rêyekê ji bo derketinê dibîne. Kesên ku hukim dikin ji kesên protestoyê dikin ne kêmtir berpirsyar in. Ew zêdetir berpirsyariyê hildigirin. Divê PDK jî ji xwe bipirse ka biryarên wê çi li dilê vî miletî dikin, û gelo beriya ku yên din destê xwe dirêjî Kurdistanê bikin ew amade ye destê xwe dirêj bike.
Ji ber vê yekê bi birayên xwe yên di PDKyê de re nîqaşê bike. Di parlamentoyê de, di medyayê de, li kolanan û li ser maseya dan û standinan bi wan re micadeleyê bike, û ji bo tiştê ku tu bawer dikî adil e şer bike. Ev beşek ji demokrasiyê ye, û demokrasiyeke bêyî nîqaş ne demokrasî ye. Lê divê ev nîqaş ti carî zererê nede Kurdistanê. Kî bixwaze zererê bide Kurdistanê, çi ji derve be çi ji hundir be, divê di ti siyasetmedarekî Kurd de alîkarekî ji xwe re nebîne.
Piranîya herî mezin a Kurdan, li Kurdistanê û li diyasporayê, parçebûneke din naxwazin. Û ev name ne li ser wê yekê ye ka kî mafdar e û kî neheq e. Li ser mayîna Herêma Kurdistanê ye, ji ber ku ew hêviya me ya yekane ye. Ma tu dikarî bînî ber çavên xwe Birêz Talebanî, dema ku ez alaya Kurdistanê nîşanî zarokên xwe didim û li ser nexşeyê nîşanî wan didim bê ka Kurdistan li ku derê ye hesteke çawa ye? Dema ku ez neçar nînim tenê behsa welatekî windabûyî ji wan re bikim, lê dikarim bi tiliya xwe nîşanî cihekî bidim ku bi rastî heye? Ma tu dikarî bînî ber çavên xwe di hundirê Kurdekî de çi diqewime dema ku di jiyana xwe de cara yekem tê Hewlêr an Silêmaniyê û dibîne û dibihîze ku her tişt bi Kurdî ye: lewheyên kolanan, dengên li bazarê, stranên ji pencereyan, zimanê mamoste û polîsan? Gelek kes di wê kêliyê de digirîn, lê ne ji ber xemgîniyê. Tiştê ku em ji zarokên xwe re li ser Kurdistanê, li ser berxwedan, mêrxasî û azadiyê dibêjin, ne çîrokeke xewê ye. Ew rastiyek e, piştî nifşan cara yekem. Nehêlin ku xewnên me werin hilweşandin. Heke ne ji bo me mezinan be ku me ji xwe pir tişt winda kirine, qet nebe ji bo zarokên me û ji bo zarokên wan.
Van rojan, ez gelek caran li wê hembêzkirina li Londonê difikirim. Mirovê mezin xortekî ku hema bêje qet nas nedikir hembêz kir û berpirsyariyeke ji xwe mezintir spart wî. Ew Mam Celal bû. Wî bawer dikir ku miletekî ku ew qas tişt winda kirine divê di dawiyê de xwe winda neke. Divê Kurdistan li ser pêyan bimîne. Divê li Silêmanî û Hewlêrê, li Qamişlo û Amedê, li Mehabad û Berlînê ji bo zarokên me wekî çavkaniya rûmet, serbilindî û hêviyê bimîne. Ev mîrateya bavê te ye. Û niha, ya te ye.
Bi rêzdarî û bi bîranîna Mam Celal
Jan Îlhan Kizilhan
Prof. Dr. Jan Îlhan Kizilhan derûnnas, nivîskar û weşanger e; di warên psîkotrawmatolojî, trawma, teror û şer, psîkiyatriya transkulturî, psîkoterapî û koçberiyê de pispor e.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
.jpg&w=3840&q=75)
