Irak Başbakanı Muhammed Şiya es-Sudani, başbakanlık görevini üstlendiğinden bu yana ilk kez Türkiye’yi ziyaret etti. Daha önce çeşitli vesilelerle Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile telefon görüşmesi yapan Muhammed Şiya es-Sudani, bu telefon görüşmelerinde Erdoğan’dan resmi davet almıştı. Bu davet üzerine 21-22 Mart 2023 tarihlerinde kalabalık bir heyetle Türkiye’yi ziyaret eden Muhammed Şiya es-Sudani, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile birebir görüşme gerçekleştirirken, aynı zamanda da Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) tarafından organize edilen bir toplantıda Türk iş insanları ile bir araya gelerek, Irak özelinde yatırım ve ekonomik işbirliği imkanları konuşuldu.
Öte yandan ziyaret kapsamında Muhammed Şiya es-Sudani’nin heyetinde yer alan Irak Savunma Bakanı Sabit (Bişar) el-Abbasi de Savunma Bakanı Hulusi Akar ile ikili bir görüşme gerçekleştirdi. Milli Savunma Bakanlığı’nın açıklaması göre yapılan görüşmede, İkili ve bölgesel savunma, güvenlik ve savunma sanayisinde iş birliği konularının ele alındığı belirtildi. Görüşmeler sonrası yapılan açıklamalarda Türkiye ve Irak arasındaki işbirliği ve diyaloğun geliştirmesine özel olarak vurgu yapılırken, ziyaretin her iki taraf açısından da olumu geçtiğini söylemek mümkün.
Zira Sudani’nin açıklamalarına bakıldığında gerçekçi, rasyonel ve işbirliği odaklı bir ziyaret planladığını ifade etmek mümkün. Nitekim bir Türkmen milletvekili (Garib Asker), Irak Türkmen Cephesi (ITC) Başkanı Hasan Turan ve her ne kadar Türkmenler adına verilmese de Sünni gruplar içerisinde bakan yapılan Türkmen kökenli Sabit Bişar’ı da heyetine dahil ederek Türkiye’ye gelen Sudani’nin bu anlamıyla “Türkiye’nin hassasiyetlerini biliyoruz” mesajı verdiği görülüyor.
Nitekim Türkiye ve Irak arasında “sorunlu” ve öncelikli olarak terörle mücadele ve güvenlik, Dicle ve Fırat Nehirlerinin statüsü, sınır kapıları ve seviyeye rağmen ticarette yaşanan sıkıntılar, vize meselesi gibi kült sorunlar ön plana çıkarken, Türkiye’nin Türkmen hassasiyetine ilişkin farkındalık daima mevcut. Nitekim Sudani’nin de bu hassasiyeti gözeterek, hükümette ya da parlamentoda herhangi bir görevi olmamasına rağmen ITC Başkanı Hasan Turan heyetinde yer vermiş olması oldukça dikkat çekici. Zira Türkiye ve ITC arasındaki sıcak ilişki bilinen bir gerçek. Bu anlamıyla Sudani’nin de bu gerçekliği dikkate alarak bir heyet oluşturması, Türkiye ile ortaklığın ve birlikteliğin vurgulanması açısından önemli.
Nitekim ziyarette en dikkat çekici nokta, daha önce Irak tarafından “Kuru Kanal” olarak lanse edilen ve Irak’ın Basra vilayetinden başlayarak Türkiye’ye sınırına kadar gelmesi planlanan demiryolu ve karayolu hattına ilişkin çalışmaların başlatılacağına dair yapılan açıklama oldu. İki taraf arasında yapılan bir mutabakatla “Kuru Kanal” ismi değiştirilerek, projenin adı “Kalkınma Yolu Projesi” olarak değiştirildi. Basra’dan başlayan söz konusu demiryolu ve karayolu projelerinin, Irak’ın Nasıriye, Divaniye, Necef, Hille, Kerbela, Bağdat, Selahaddin (Tikrit), Beyci ve Musul’u takip ederek Türkiye sınırına ulaşması planlanıyor. 2038’de tamamlanması öngörülen projeyle birlikte Irak’ın özellikle Avrupa ile de ticaretini geliştirmesi muhtemel. 2022 yılında Türkiye ve Irak arasındaki ticaret hacminin 24 milyar dolara ulaşmış olması dikkat çekici. Bunun daha da geliştirmesi söz konusu projenin gerçekleştirilmesi ile mümkün olabilir. Nitekim Sudani başbakan olduktan sonra Avrupa’nın önemli ülkeleri Fransa ve Almanya’ya ziyaretler düzenlemiş, özellikle Avrupa ülkeleri ile ticaretin geliştirmesi konusuna vurgu yapmıştı. Bu noktada Türkiye, Irak için Avrupa’ya ulaşan en yakın, güvenli ve istikrarlı kapı.
Öte yandan söz konusu projeyi tekil olarak ele almamak gerekiyor. Kalkınma Yolu Projesi’nin etkisi arttıracak olan, Irak’ın inşasına devam ettiği ve “Irak’ın gelecek projesi” olarak ifade ettiği Büyük Fav Limanı projesinin tamamlanması. Zira Kalkınma Yolu Projesi Türkiye ve Irak arasındaki ticari ve insani hareketliliği artıracağı gibi, Büyük Fav Limanı’na entegre olarak kuzey-güney hattında önemli bir ticaret yolu olması planlanıyor. Söz konusu liman 54 kilometrekarelik alan ile Ortadoğu’nun en büyük limanı olma hedefini taşıyor. Bu limanının başka bir özelliği Irak’ın ilk açık denizlere açılan limanı olacak olması. Irak’taki diğer limanlar tali sular üzerine kurulmuş durumda. Ancak Fav Limanı’nın büyük yük gemilerini dahi alabilecek derinliğe ulaşması planlanıyor. Bu limanla birlikte “Kalkınma Yolu Projesi’nin de yapılması durumunda Ortadoğu ticaretinde denge değiştirici rol oynayabiliriz. Özellikle bu proje Basra Körfezi üzerindeki ticari ve ekonomik faaliyetlerin yönünü değiştirebileceği gibi, daha da ötesinde ABD – Çin rekabeti açısından da kritik olabilir. Zira söz konusu projenin gerçeklemesi durumunda Çin’in “yeni İpek Yolu” olarak adlandırdığı “Kuşak ve Yol Projesi”nin bir parçası haline gelmesi söz konusu olacak. Nitekim Çin’in son dönemde Irak’a ciddi bir önem verdiği biliniyor. Çin 2021 yılında Irak petrollerine ilişkin 10,5 milyar dolarlık yatırım sözü verdi ve en önemli alıcılarından biri konumuna geldi. Irak petrollerinin yaklaşık yüzde 45’inin Çin’e gittiği biliniyor. Nitekim bu durum ABD’nin baskısı altındaki Irak için bazı zorluklar ortaya çıkarsa da son birkaç yıllık süreç içerisinde dengeli bir dış politika yürütmek isteyen Irak’ı ABD karşısında rahatlatıyor. Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’da düzenlenen Arap – Çin zirvesine Irak’ın yeni Başbakanı Muhammed Şiya es-Sudani’nin de katılmış olması, Irak’ın “Kuşak ve Yol” projesine verdiği desteği göstermesi açısından önemli. Nitekim Sudani burada yaptığı açıklamada, Irak’ın “yeni İpek Yolu”nun bir parçası olma konusunda istekli olduğunu dile getirdi.
Bu noktada Irak’ta son dönemde sağlanan görece istikrarın devam ettirilmesi son derece önemli. Özellikle Sudani’nin hem hükümet içerisinde hem de Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi (IKBY) ile sağladığı uyum ve uzlaşı umut verici. Bu uyum ve uzlaşının, Erbil ve Bağdat arasındaki ilişkiler konusunda sürdürülebilir bir ivme yakalaması, Türkiye ve Irak arasındaki ilişkilerin olumlu yöndeki seyrini de olumlu yönde etkileyecek ve istenen adımların atılmasını kolaylaştıracak ve çabuklaştıracak.
Bu noktada Sudani’nin Türkiye ziyaretinde de gündeme gelen ve Türkiye ile Irak arasında artık kült haline dönüşmüş güvenlik ve su konusunun iki ülke ilişkilerini kısıtlayıcı bir faktöre dönüştürülmeden yürütülmesi, iki taraf arasındaki ilişkiler açısından son derece kritik. Nitekim Türkiye, su konusunda Irak’a olan iyi niyetini gösteriyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, kuraklığa rağmen Irak’a daha fazla su bırakılması için çaba gösterileceğini ve Irak’ın su yönetimini ortaklaşa sağlayacağını açıkladı. Bununla birlikte Türkiye’nin Irak’ın kuzeyinde PKK’ya yönelik olarak yürüttüğü operasyonlar sürüyor. Bu noktada Recep Tayyip Erdoğan, Irak’tan PKK’nın resmen terör örgütü ilan edilmesi konusunda adım atılması beklentisi içerisinde olunduğunu dile getirdi. Nitekim söz konusu örgüt, Irak’ın egemenliğine zarar verdiği gibi, Irak’ta istikrar bozucu faktör haline gelmiş durumda. Bu sadece Türkiye ve Irak merkezi yönetimi açısından değil, IKBY açısından da istikrarsızlık ortaya çıkaran bir faktör. Duhok’ta yaşanan helikopter olayı bunun en somut örneği. Bu noktada her ne kadar görüş ayrılıkları olsa da istikrarı sağlamak için her dönemden daha geniş bir ortak zemin bulunduğunu söylemek yanlış olmaz. Halihazırda ikili ve çoklu işbirliği konusunda bütün taraflar ortak bir irade gösteriyor. Nitekim Ortadoğu’da sorunlu ülkeler arasında yaşanan yumuşama ve çözüm odaklı atılan adımlar da Türkiye ve Irak arasındaki ilişkilerin gelişerek, Ortadoğu’da bölgesel bir dinamizm ortaya çıkarılması için oldukça uygun bir zemin ortaya koyuyor. Buradan hareketle ortak irade konusunda kararlılık ve süreklilik sağlanırsa Türkiye ve Irak arasındaki işbirliğinin bölgesel bir dinamizme kavuşmaması işten değil.
Bilgay Duman, ORSAM Irak Çalışmaları Koordinatörü
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)
