Süleymaniye’yi 2011’den beri evim olarak adlandırma onuruna sahip oldum. Irak Amerika Üniversitesi, Süleymaniye’deki (AUIS) ilk öğretmenlik günümü dün gibi hatırlıyorum ama üzerinden on beş yıl geçti. İlk öğrencilerim şimdi kendi muhteşem kariyerlerinin derinliklerinde, bazıları meslektaşlarım olarak çalışıyor, bazıları evli, bazılarının güzel çocukları var. Fakülteye katılmak için yaptığım ilk görüşmede, bir personel Süleymaniye’nin sokaklarını şairlerin adıyla isimlendirdiğini söyledi. “Bilmem gereken tek şey bu. İşte olmam gereken yer burası,” diye düşündüm. Öyle ki şehir (Süleymaniye) sahip olabileceğim tüm beklentileri fazlasıyla karşıladı.
İlk haftalarımda, Şerko Bekes’le Serdem Yayınevi’ndeki ofisinde tanıştım. Beyaz smokin ceketi ve kırmızı atkısıyla, bir sigarayı diğeriyle yakıyordu, şaka üstüne şaka yapıyordu ama şakaları hem ince hem de ciddiydi. Aynı anda şaka yapıp ciddiyetle konuşmak Kürt usulü olsa gerek. Birkaç hafta sonra onu üniversitede bir okuma için ağırladığımızda, şiirlerini sanki bir aslan gibi okudu: kükreyerek ve adımlayarak, okuduğu her şiir sonrası ellerindeki sayfaları sahneden fırlatıyordu. Her zaman edebiyat için böyle şiddetli bir tutku hayal etmiştim. Bunu bizzat şahit olmak beni hem şaşırttı hem de büyüledi.
Şerko’nun performansından birkaç hafta sonra, Süleymaniye Üniversitesi’nde Abdulla Peşew’in şiir okuma etkinliğine katıldım. Erkek çocuklar bir sandalyeye üçer kişi oturmuştu: biri sandalyede oturuyordu diğerleri ise dizlerinde oturuyordu. Kızlar küçük kümeler halinde, kaya gülleri gibi, çiçek açan çalılar gibi oturmuşlardı. Birkaç yüz kişilik bir salonda, en az bin kişi vardı. Yoğun kalabalık Peşew’in okuduğu şiirleri hep bir ağızdan eşlik ediyordu. Bir noktada, öndeki genç bir adamı taklit ederek Abdulla, “Hadi buraya gel dostum. Sana sahnemi vereceğim, benim yerime performans sergileyebilirsin, bu arada ben de biraz dinlenirim!” dedi. İzleyicilerin şairle hissettiği kardeşlik, gurur ve sahiplenme duygusu, bir Amerikalı şair olarak sadece hayal edebileceğim bir şeydi.
Doğduğum ülkede şiir nadir bir şey haline geldi. Seçkin bir azınlığa ait ve okuyucular çoğu zaman metne yaklaşmaktan bile çekiniyorlar. Karmaşık bir sanat formuna duyulan saygı üzücü bir şeye dönüştü: korkuya. Amerikalı şairler kime hitap ediyor? Artık belli değil. Peki Kürt şairler kime hitap ediyor? Bu çok net. Kürt halkına. Ve Kürt halkı da onları dinliyor.
Bu büyülü bir ifade; burası, okuyucuların şairlerinin sözlerine aç olduğu bir şehir. Şairlerin kime hitap ettiklerini bildiği, şairlerin okuyucularının beklediğine, hatta sessizliklerini bile dinlediğine güvendiği bir şehir. Ne kadar değerli ve Abdulla'nın da bana söylediği gibi, ne kadar kırılgan.
Kürdistan bana bir şey öğrettiyse, o da kırılganlık gördüğümüz yerde, bakış açımızı biraz değiştirdiğimizde dayanıklılığı görebileceğimizdir.
Kürdistan'da edebiyatla sorumlu bir şekilde çalışmak için, koruma odaklı çalışmak gerekiyor. AUIS'in sanat ve kültür merkezi olan Qaşqol'da, "Koruma olmadan yaratma unutmaktır; yaratma olmadan koruma mumyalamadır" diyoruz. Qaşqol, Zheen Arşivi'nin kurucularından Rafiq ve Sadiq Salih ile Şeyh Muhammed Ali Qaradaghi gibi bölgenin özverili korumacılarının çabalarıyla iş birliği yapmak ve onları güçlendirmek için var olduğumuza inanıyor.
Son on beş yılda, bu kişiler öğretmenlerim olmak için zaman ayırdılar. Şeyh Muhammed Ali Qaradaghi bana “Qaşqol” kelimesini, tarihini öğretti. Organizasyonumuzun adı için ilhamı onun ve onun paha biçilmez araştırma ve yazılarından aldık.
Fiziksel Qaşqol, mütevazı insanı ayakta tutabilirdi. Âlimlerin defterleri olan mecazi Qaşqol ise, mütevazı insanın hayal gücünün gelişmesi için ihtiyaç duyduğu tüm duyguları bir araya getirebilirdi. On dokuzuncu yüzyılda Pers ve Osmanlı imparatorlukları Kürt halkını kendi ata topraklarında sürgüne gönderirken ve Nali'nin yazdığı gibi varoluş, yokluğa dönüşürken, aydınlar ve sanatçılar Qaşqollarında "yuva" kurdular. Kimse onu onlardan alamazdı. Kimse onu ihlal edemezdi. Sonsuza dek yaratılabilir, yeniden yaratılabilir ve paylaşılabilirdi. Sürgünde bile, kalp kırıklığı ve umutsuzlukla birlikte bile var olabilen bir yuva duygusuydu.
Umutsuzluk, on dokuzuncu yüzyılda Kürt yaşamının belirleyici bir özelliğiydi. Sevgili meslektaşım Şene Muhammed ile birlikte editörlüğünü yaptığım on dokuzuncu yüzyıl Soranî şiir antolojisi Sürgün Varış'ta Kurdi, "Gündönümü mü yoksa sadece ay mı yok bu gece? / Gözlerimde ışık yok." diye yazıyor. "Hapishaneyle değirmen arasında yaşadığım için" hayıflanıyor. Nali de onunla birlikte yas tutuyor, "Her şey yandı... Dua ve sabrın köşesinden başka hiçbir şey kalmadı." Ama elbette, tasavvufun Kürt edebiyatı üzerindeki engin etkisi sayesinde, Kürt şairleri umutsuzluğu bile dönüştürüyor. Özlemle, sonsuz "eğer"le yaşayan şairler, hepimizin birlik ve berraklık içinde yaşamasına izin veriyor. Salim, cismani veya ilahi, bir fikir veya bir millet olabilen sevgilisi hakkında şöyle yazıyor: "Yaşadığım sürece, kalbime dikenler ekiyorum, / Öldüğümde, mezarımı ziyaret edersen, eteğini yakalarlar diye umuyorum." Kürt yaşamı uçlar ve çelişkilerle doludur. Kürtlerin bunları sonlu olan vücut içinde tutma yeteneği, hepimize ileriye giden yolu gösterebilir.
Yetenek mi? Yoksa bir tercih mi? Yaratma ve koruma alanında çalışanların her gün, hatta bazen günde birkaç kez yaptığı bir tercih mi?
Süleymaniye şehir merkezindeki Zheen (Jin) Arşivi, artık şehrin tamamına yayılmış bir bloğu kapsıyor; ancak arşivin kurucularından ikisi olan Rafiq ve Sadiq Salih için bu, ilk değil, üçüncü kütüphaneleri. Son on yıldır, Irak'ın dört bir yanındaki korumacılarla çalışırken, onlarla röportajlar yaptım ve bunların hepsi yakında çıkacak olan Preservation Under Fire (Ateş Altında Koruma) adlı kitabımda okuyucularla buluşacak. Rafiq, Sadiq ve Zheen'deki yöneticilerle röportaj yaparken, her bir kütüphaneyi inşa ederken korkunun nasıl daimi yoldaşları olduğunu duydum. Baas rejimi, çeşitli azınlıkları (elbette Kürtler de dahil) kayıtlardan, coğrafyanın kendisinden silmek için çok çalıştı. Kürtleri hatırlamaya cesaret etmek başlı başına bir isyandı. Rafiq, "Bir millete hizmet etmenin tek yolu silah taşımak değildir," diyor. Rafiq ve Sadiq bana ilk ve ikinci kütüphanelerinin yanma hikâyelerini anlatırken, üzüntülerini açıkça ifade ettiler ve umutsuzluğa kapılmamayı da aynı derecede açıkça reddettiler. İşimizin doğuştan gelen bir parçasının, sürekli olarak yeniden başlama cesaretine sahip olmak olduğunu biliyorlar.
Bu Kürt hikâyeleri, aslında insanlığın evrensel hikâyesini daha da görünür kılıyor.
Bazen, Kurdi’nin yazdığı gibi, insan kendi hâlini tarif edemez. Tıpkı Kurdi’nin hem karşı çıkıp hem de kutladığı gibi, sevgi bizi kimi zaman çok sert bir biçimde hizmete çağırır. İşte o anlarda, Kurdi’nin davetini kabul etmekten başka çaremiz yoktur: “Gözlerimizi ve kulaklarımızı açarak, yollar arayalım / Köpeklerin havlamasına ya da ateşin parıltısına doğru.”
Ve ancak Nali’nin öğütlediği gibi, “Hayatta kalmanın karanlık yolunda yürümeyi sürdürerek,” kendimizi “anlamın öğrencileri” kılabiliriz.
Lütfen bunu benim davetim, Qaşqol’un sıcak çağrısı olarak kabul edin: 25–27 Eylül tarihlerinde Irak Amerika Üniversitesi, Süleymaniye’de düzenlenecek ilk Kürt Çalışmaları Forumunda, anlamın öğrencileri olarak bize katılın.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)
Alana Marie Levinson‑LaBrosse Kimdir?
Alana Marie Levinson‑LaBrosse, şair, çevirmen ve akademisyen olarak tanınıyor. 2011’den bu yana Irak Amerika Üniversitesi (AUIS), Süleymaniye’de İngilizce bölümünde görev yapıyor ve aynı üniversitede Kürt Çalışmaları alanında uzmanlaşmış bulunuyor. Levinson‑LaBrosse, özellikle 19. yüzyıl Kürt şiiri üzerine çalışıyor ve Kürtçeden İngilizceye yaptığı çevirilerle dikkat çekiyor.
Kashkul adlı sanat ve kültür merkezinin kurucusu olan Levinson‑LaBrosse, Süleymaniye’nin UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’na “Edebiyat Şehri” unvanını kazanmasında da katkıda bulundu. Uluslararası düzeyde aldığı çeviri ödülleri ve akademik çalışmalarıyla Kürt edebiyatını dünyaya tanıtıyor.
